Cơn buồn ngủ khó chịu khi dùng thuốc trị dị ứng
Nhiều người thường gặp phải tình trạng hắt hơi, ngứa ngáy do viêm mũi dị ứng hay mày đay và phải tìm đến thuốc kháng histamin. Tuy nhiên, cảm giác uể oải, ngầy ngật sau khi uống thuốc lại gây cản trở lớn đến công việc hay học tập thường nhật.
Để đối phó với tình trạng ngầy ngật này, không ít người chọn giải pháp uống thêm một tách cà phê với hy vọng chất hưng phấn sẽ nhanh chóng "đánh thức" não bộ. Liệu thói quen kết hợp giữa một hoạt chất ức chế thần kinh trung ương và một chất kích thích nhẹ có thực sự triệt tiêu được cơn buồn ngủ hay chỉ là cảm giác đánh lừa tạm thời?
Uống cà phê có thực sự triệt tiêu tác dụng phụ?
Câu trả lời ngắn gọn: Cà phê không thể hoàn toàn triệt tiêu tác động ức chế thần kinh của thuốc kháng histamin, đặc biệt là với các dòng thuốc thế hệ cũ. Sự bù trừ giữa chất kích thích và thuốc an dịu thần kinh thường chỉ giải quyết phần nào cảm giác mệt mỏi bề ngoài chứ không phục hồi nguyên vẹn sự nhanh nhạy của não bộ.
Tác dụng an thần từ thuốc thế hệ cũ thường gây ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu suất học tập, làm việc, khả năng lái xe và làm giảm độ tập trung xử lý công việc [1]. Việc dùng các chất kích thích để phối hợp vào phác đồ điều trị viêm mũi dị ứng quanh năm đôi khi được nhắc tới để hỗ trợ triệu chứng an thần từ nhẹ đến trung bình [2]. Tuy vậy, bản chất ức chế thần kinh trung ương của thuốc vẫn tồn tại độc lập.
Cơ chế khiến thuốc kháng histamin gây buồn ngủ
Để hiểu vì sao cà phê khó hóa giải hoàn toàn tác dụng này, cần nhìn vào cách thức thuốc kháng histamin vận hành trong cơ thể. Các thuốc kháng thụ thể histamine H1 thế hệ cũ thường gắn liền với tác động an thần lên hệ thần kinh trung ương cùng tác dụng kháng muscarinic gây khô miệng, nhìn mờ [2].
Nguyên nhân cốt lõi là các thuốc thế hệ cũ như hydroxyzine có khả năng vượt qua hàng rào máu não với lượng đáng kể và gây an thần [3], [4]. Tác dụng phụ kháng muscarinic của các thuốc này còn bao gồm tim đập nhanh, làm đặc dịch nhầy và góp phần gây buồn ngủ [5].
Ngược lại, phần lớn các thuốc kháng thụ thể H1 thế hệ mới xâm nhập kém vào não [2]. Nhờ đó, thuốc cho phép sử dụng liều đủ lớn để đối phó các phản ứng dị ứng ở mô ngoại vi mà không gây ra tác động đáng kể lên thần kinh trung ương [2]. Thậm chí ở nồng độ thử nghiệm lên đến 10 micromol/lít, hoạt chất thế hệ mới như cetirizine không gắn vào thụ thể nào khác ngoài vị trí H1 [3], [4].
Nghiên cứu chỉ ra sự khác biệt giữa các thế hệ thuốc
Một báo cáo tổng quan công bố năm 1999 cho thấy, dù các thử nghiệm giấc ngủ trong phòng thí nghiệm dự đoán thuốc thế hệ mới không gây buồn ngủ, khoảng an toàn trên thực tế điều trị có thể bị thu hẹp do cơ địa nhạy cảm, bệnh tật hoặc liều dùng lớn hơn dự kiến [2]. Báo cáo này cũng lưu ý các thuốc như astemizole và terfenadine cần hạn chế hoặc tránh dùng vì nguy cơ gây rối loạn nhịp tim nặng khi có tương tác thuốc [2].
Năm 2006, nghiên cứu trên mô hình Langendorff đánh giá tác dụng tim mạch chỉ ra rằng thuốc thế hệ mới desloratadine và thuốc thế hệ cũ diphenhydramine đều ức chế cạnh tranh thụ thể muscarinic ở tim với ái lực mức dưới micromolar [5]. Trong khi đó, fexofenadine và cetirizine có rất ít hoặc không có tương tác với thụ thể muscarinic này ở nồng độ nghiên cứu [5].
Một đánh giá an toàn năm 2000 phân tích loratadine, cetirizine và fexofenadine – ba thuốc thế hệ mới phổ biến [1]. Kết quả cho thấy loratadine ở liều khuyến cáo không gây suy giảm hiệu suất thực hiện nhiệm vụ so với giả dược [1]. Thử nghiệm lâm sàng ghi nhận fexofenadine không gây an thần ngay cả ở liều rất cao [1]. Ngược lại, cetirizine ở liều khuyến cáo có ghi nhận làm suy giảm hiệu suất và nhận thức ở một số nghiên cứu, dù mức độ thấp hơn nhiều so với thuốc cũ [1].
Năm 2007, một tổng quan y văn từ các nghiên cứu giai đoạn 1975-2006 xác nhận diphenhydramine làm suy giảm hiệu suất tâm thần vận động và chức năng nhận thức [6]. Loratadine và desloratadine không gây an thần nhưng hiệu quả điều trị thấp hơn cetirizine hoặc fexofenadine [6]. Tỷ lệ buồn ngủ của cetirizine thấp hơn thuốc thế hệ cũ nhưng vẫn cao hơn giả dược, đổi lại cetirizine có tốc độ khởi phát tác dụng nhanh nhất trong các thuốc mới [6]. Chi phí cho các thuốc mới đắt hơn diphenhydramine khoảng 0,52 đến 2,39 USD mỗi liều [6].
Cạm bẫy từ cảm nhận chủ quan khi phối hợp thuốc
Nhiều người nghĩ rằng uống một ngụm cà phê thấy tỉnh táo nghĩa là tác dụng phụ của thuốc đã biến mất. Tuy nhiên, các nghiên cứu chỉ ra rằng cảm giác tỉnh táo chủ quan không phản ánh chính xác sự hồi phục của chức năng thần kinh.
Một nghiên cứu công bố năm 2004 thực hiện mù đôi, đối chứng giả dược trên 24 trẻ em từ 7 đến 14 tuổi bị viêm mũi dị ứng quanh năm [7]. Thử nghiệm sử dụng điện thế gợi sự kiện P300 để đo lường khách quan mức độ an thần và dùng thang đo tương tự thị giác (VAS) để đánh giá chủ quan [7].
Kết quả cho thấy cả chlorpheniramine và cetirizine đều làm tăng độ trễ sóng P300 so với ban đầu, trong khi giả dược không làm tăng [7]. Đáng chú ý, sự gia tăng độ trễ khách quan này lại không đi kèm thay đổi đáng kể trên thang đo buồn ngủ chủ quan [7]. Điều này chứng minh thuốc có tính chất gây an thần nhưng người dùng lại không tự nhận biết được [7]. Khi uống cà phê, bạn có thể thấy bớt buồn ngủ nhưng tốc độ xử lý thông tin của não bộ vẫn có thể bị chậm lại.
Tại các thử nghiệm lâm sàng được đánh giá năm 1993, cetirizine liều 10 mg/ngày có hiệu quả tương đương liều thông thường của hydroxyzine, ketotifen, loratadine hay terfenadine [8]. Tỷ lệ gây buồn ngủ của cetirizine thấp hơn đáng kể so với hydroxyzine [8]. Dù vậy, khi đánh giá chủ quan, cetirizine có vẻ gây buồn ngủ nhiều hơn giả dược ở một số thử nghiệm, nhưng trong các so sánh dược lực học khách quan, cetirizine hiếm khi gây buồn ngủ hơn giả dược [8].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thuốc dị ứng
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chất kích thích như caffeine trong cà phê có thể trung hòa hoàn toàn thuốc kháng histamin theo kiểu "đối kháng một - một". Thực tế, hai chất này tác động lên các hệ thống dẫn truyền khác nhau trong não bộ. Caffeine không đẩy thuốc kháng histamin ra khỏi các thụ thể thần kinh trung ương.
Một hiểu lầm khác là thuốc kháng histamin thế hệ mới nào cũng hoàn toàn không gây buồn ngủ cho mọi người. Dữ liệu thực tế cho thấy tỷ lệ an thần của cetirizine vẫn cao hơn giả dược trong một số nghiên cứu lâm sàng [6], [8]. Ngoài ra, việc dùng thuốc kháng histamin an thần kéo dài để trị ngứa cũng là quan niệm sai lầm, bởi trường hợp này nhóm glucocorticoid được chỉ định và mang lại hiệu quả cao hơn [2].
Bên cạnh đó, không ít người lầm tưởng uống cà phê sẽ ngăn chặn được tác dụng phụ khô miệng hay tim đập nhanh. Thực tế, các tác dụng phụ này ở thuốc thế hệ cũ bắt nguồn từ cơ chế kháng muscarinic [2], [5], việc nạp thêm caffeine đôi khi còn làm tăng thêm cảm giác bồn chồn hoặc thúc đẩy nhịp tim nhanh hơn.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người làm công việc đòi hỏi sự tỉnh táo cao độ như tài xế đường dài, người vận hành máy móc phức tạp cần hết sức cẩn giác khi dùng thuốc kháng histamin thế hệ cũ [1]. Thậm chí nếu dùng cetirizine, họ cũng nên theo dõi phản ứng cơ thể vì thuốc từng ghi nhận gây ảnh hưởng nhận thức ở một số thử nghiệm [1].
Bệnh nhân có vấn đề về tim mạch cần lưu ý tránh các thuốc có nguy cơ gây độc tính trên tim như terfenadine hay astemizole [2]. Ngược lại, các thuốc thế hệ mới như loratadine, cetirizine và fexofenadine đều có hồ sơ an toàn tim mạch xuất sắc, đã được chứng minh qua các nghiên cứu quá liều và tương tác thuốc [1]. Nhóm thuốc này cũng cho thấy độ an toàn trên các đối tượng đặc biệt như trẻ em và người cao tuổi [1].
Bệnh nhân có chức năng gan thận suy giảm hoặc dùng nhiều loại thuốc cùng lúc cũng cần lưu ý vì việc giảm thanh thải thuốc có thể làm hẹp khoảng an toàn, khiến tác dụng an thần xuất hiện rõ hơn [2]. Cetirizine chủ yếu thải trừ qua thận nên ít có nguy cơ tương tác qua hệ enzym gan so với các thuốc chuyển hóa nhiều [8].
Lời khuyên áp dụng thực tế để tránh cơn buồn ngủ
Để kiểm soát dị ứng mà không bị cơn buồn ngủ cản trở, bạn có thể thực hiện một số bước thay đổi phù hợp:
Đầu tiên, thay vì cố uống thật nhiều cà phê để át cơn buồn ngủ của thuốc thế hệ cũ, hãy trao đổi với bác sĩ để chuyển sang thuốc thế hệ thứ hai ít gây buồn ngủ hơn [6]. Fexofenadine là một lựa chọn nổi bật nếu bạn cần sự tỉnh táo tuyệt đối, vì thuốc không gây an thần ngay cả ở liều cao [1]. Loratadine cũng là lựa chọn thích hợp khi cần tránh ảnh hưởng đến hiệu suất làm việc [1].
Thứ hai, nếu bắt buộc phải dùng các hoạt chất có khả năng an thần nhẹ như cetirizine, người bệnh có thể cân nhắc chuyển thời điểm uống sang buổi tối trước khi đi ngủ. Bệnh nhân có thể tự điều chỉnh liều dùng nếu cần thiết theo hướng dẫn y tế [2].
Thứ ba, cần hạn chế tối đa việc dùng chung thuốc kháng histamin với rượu bia hoặc các chất ức chế thần kinh khác. Nếu có các bệnh lý nền về tim, gan, thận hoặc đang uống các thuốc điều trị phối hợp, việc hỏi ý kiến chuyên môn từ bác sĩ hoặc dược sĩ là điều bắt buộc để đảm bảo an toàn.
Việc uống cà phê chỉ mang lại cảm giác tỉnh táo tạm thời chứ không đảo ngược hoàn toàn tác động ức chế thần kinh của thuốc kháng histamin. Thay vì dựa vào caffeine để gượng ép sự tập trung, lựa chọn nhóm thuốc phù hợp và dùng đúng thời điểm mới là giải pháp căn cơ. Hãy chủ động tham khảo ý kiến chuyên gia y tế để tìm ra phác đồ điều trị dị ứng an toàn, hiệu quả và phù hợp nhất với nhịp sống của bạn.
