Mất ngủ kéo dài khiến nhiều người tìm đến trà tâm sen như giải pháp thảo dược tự nhiên để dễ đi vào giấc ngủ. Thói quen hãm tâm sen uống thay nước lọc hàng ngày rất phổ biến, nhưng không ít người băn khoăn dùng bao nhiêu là vừa đủ và uống lâu ngày có gây tích tụ độc chất hay không.
Hiện nay, các dữ liệu khoa học mới dừng ở mức xác định thành phần hoạt chất và thử nghiệm trên tế bào hoặc động vật, chưa có nghiên cứu lâm sàng xác lập liều lượng trà tâm sen an toàn cụ thể cho người hay đánh giá đầy đủ nguy cơ tích tụ độc tính khi dùng dài ngày. Cây sen hồng (Nelumbo nucifera) chứa nhiều hoạt chất sinh học mạnh nhóm alkaloid tập trung ở phần tâm sen, có tác động trực tiếp lên hệ thần kinh và chuyển hóa [1]. Do đó, người dùng không nên tự ý uống trà tâm sen liên tục với lượng lớn mà cần sử dụng chừng mực và hỏi ý kiến bác sĩ, nhất là khi có bệnh nền.
Cây sen hồng và thói quen dùng tâm sen trị mất ngủ
Sen hồng (Nelumbo nucifera) là loài thực vật thủy sinh lâu năm thuộc họ Sen súng (Nymphaeaceae), phân bố rộng rãi tại Trung Quốc, Thái Lan, Ấn Độ, Nhật Bản và Việt Nam [2]. Loài cây này đã được sử dụng làm rau ăn, thực phẩm chức năng và dược liệu suốt hơn 2.000 năm qua [3]. Trong y học cổ truyền tại Đông Nam Á và châu Á, các bộ phận của cây sen được dùng để hỗ trợ xử lý nhiều vấn đề sức khỏe như mất ngủ, căng thẳng, trầm cảm, sốt, rối loạn tiêu hóa mạn tính, tiểu ra máu, rối loạn thần kinh, bệnh tim mạch và mỡ máu cao [4].
Các phân tích hóa thực vật hiện đại trên những bộ phận khác nhau của cây sen đã ghi nhận ít nhất 255 hợp chất thuộc nhiều nhóm hóa học như protein, axit amin, polysaccharide, tinh bột, flavonoid, alkaloid, tinh dầu, triterpenoid, steroid và glycoside [3]. Trong đó, phần phôi hạt màu xanh nằm giữa hạt sen, thường gọi là tâm sen hay liên tâm (seed plumule/green seed embryo), là nơi tập trung hàm lượng cao các hợp chất alkaloid tạo nên vị đắng đặc trưng và tác dụng dược lý trên hệ thần kinh [1]. Chính vì tác dụng mạnh của nhóm chất này, việc tìm hiểu cơ chế hoạt động và giới hạn an toàn trước khi dùng dài ngày là điều cần thiết.
Cơ chế tác động của các hoạt chất trong tâm sen lên thần kinh và cơ thể
Tác dụng hỗ trợ giấc ngủ và bảo vệ thần kinh của sen bắt nguồn từ nhóm hợp chất benzylisoquinoline alkaloid [1]. Một nghiên cứu phân tích vào năm 1991 trên phôi xanh hạt sen (tâm sen) thu hái tại tỉnh Giang Tây (Trung Quốc) bằng các phương pháp quang phổ (UV, IR, NMR, MS) đã phân lập và xác định được 6 alkaloid chính gồm: lotusine, nuciferine, pronuciferine, liensinine, isoliensinine và neferine [5].
Theo tổng quan nghiên cứu công bố năm 2025, các alkaloid chủ chốt từ sen như neferine, nuciferine, liensinine và isoliensinine tác động lên mô thần kinh qua nhiều cơ chế phức tạp [6]. Chúng điều hòa các hệ thống chất dẫn truyền thần kinh quan trọng trong não bộ, bao gồm hệ dopaminergic, cholinergic và GABAergic (hệ thống ức chế thần kinh giúp làm dịu não bộ và tạo giấc ngủ) [6]. Đồng thời, các hoạt chất này kiểm soát tín hiệu canxi và hoạt động của các kênh ion trên màng tế bào thần kinh, giúp ổn định hoạt động điện học của não [6].
Bên cạnh đó, alkaloid trong sen còn thể hiện đặc tính chống oxy hóa và kháng viêm, giúp giảm hiện tượng chết tế bào thần kinh do căng thẳng oxy hóa [6]. Chúng hỗ trợ quá trình tạo mới tế bào thần kinh, bảo vệ ty thể (nhà máy năng lượng của tế bào), điều hòa cơ chế tự thực bào và tăng cường tín hiệu nuôi dưỡng thần kinh thông qua con đường liên quan đến protein BDNF, cũng như làm giảm sự phosphoryl hóa quá mức của protein tau [6].
Ngoài tác động thần kinh, hoạt chất nuciferine có trong tâm sen còn ảnh hưởng mạnh đến quá trình tiết hormone insulin ở tuyến tụy [7]. Nghiên cứu năm 2012 trên các cây thuốc thu thập tại Việt Nam cho thấy nuciferine kích thích tế bào beta đảo tụy tiết insulin ở cả hai pha thông qua cơ chế đóng kênh kali phụ thuộc ATP (K-ATP) [7]. Thử nghiệm trên tế bào INS-1E ở nồng độ đường (glucose) 3,3 mM và 16,7 mM ghi nhận nuciferine có tác dụng kích thích tiết insulin mạnh hơn và ít gây độc tế bào beta hơn so với thuốc hạ đường huyết glibenclamide, dù không cạnh tranh gắn kết trực tiếp vào thụ thể sulfonylurea như thuốc này [7]. Tác dụng của nuciferine tăng lên khi kết hợp với kali và bị chặn lại bởi chất ức chế kênh như diazoxide hay nimodipine [7]. Điều này cho thấy uống tâm sen không chỉ tác động lên giấc ngủ mà còn có thể làm thay đổi đường huyết trong cơ thể [7].
Nghiên cứu khoa học nói gì về thành phần, liều lượng và độc tính?
Các nghiên cứu hiện tại tập trung vào việc định danh, lập bản đồ phân bố alkaloid trong các bộ phận của cây sen và thử nghiệm tác dụng dược lý cũng như độc tính cấp trên mô hình động vật hoặc tế bào.
Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng siêu cao ghép nối khối phổ phân giải cao (UPLC-QTOF-HRMS) và kỹ thuật chụp ảnh khối phổ (MALDI-MSI) để khảo sát 37 giống sen nhằm phục vụ phát triển các loại trà chức năng [1]. Các nhà khoa học đã xác định được 46 hợp chất benzylisoquinoline alkaloid có sự phân bố đặc hiệu theo từng mô của cây sen [1]. Trong khi lá sen chứa chủ yếu là nhóm aporphine alkaloid, thì tâm sen (seed plumules) lại tập trung chủ yếu nhóm bisbenzylisoquinoline alkaloid và là nơi diễn ra quá trình glycosyl hóa mạnh nhất với 9 hợp chất monobenzylisoquinoline alkaloid dạng glycosyl hóa [1].
Về mặt hàm lượng và sự biến thiên hoạt chất, một nghiên cứu năm 2013 phân tích các mẫu lá sen thu hái tại nhiều vùng khác nhau của Việt Nam bằng kỹ thuật điện di mao quản (CE-MS) ở điều kiện điện áp 25 kV, nhiệt độ 30 độ C, bước sóng 225 nm trong 15 phút đã xác định các alkaloid chính gồm (-)-nuciferine, (-)-nornuciferine, (-)-caaverine, (-)-armepavine, (+)-norarmepavine, (+)-isoliensinine và (+)-pronuciferine [2]. Kết quả chỉ ra sự khác biệt đáng kể cả về thành phần lẫn hàm lượng tùy thuộc vào vùng trồng và mùa thu hoạch [2]. Tổng hàm lượng alkaloid dao động từ 0,72% đến 1,41%, trong đó chiếm ưu thế là (-)-nuciferine (0,34-0,63%), (-)-armepavine (0,13-0,20%) và (+)-isoliensinine (0,06-0,19%) [2].
Về tác động lên thụ thể thần kinh và hành vi, một nghiên cứu năm 2016 đã chiết xuất hoa sen hồng và sen trắng bằng cồn 95% (EtOH), phân đoạn và thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) lẫn trên chuột nhắt (in vivo) ở các mức liều tiêm phúc mạc 10, 30, 75 và 100 mg/kg trọng lượng cơ thể [4]. Các nhà nghiên cứu phân lập được 3 chất nhóm aporphine (nuciferine, N-nor-nuciferine, asimilobine), 5 chất nhóm BTIQ (armepavine, O-methylcoclaurine, N-methylcoclaurine, coclaurine, neferine) cùng hỗn hợp axit béo linoleic và palmitic [4]. Kết quả cho thấy O-methylcoclaurine, N-methylcoclaurine và coclaurine có ái lực gắn kết với thụ thể opioid kappa với hằng số phân ly cân bằng (Ki) lần lượt là 3,5±0,3, 0,9±0,1 và 2,2±0,2 microM, trong khi neferine gắn kết với thụ thể opioid delta và mu [4]. Thử nghiệm trên chuột ở các mức liều từ 10 đến 100 mg/kg ghi nhận tác động rõ rệt lên vận động, trạng thái giữ nguyên tư thế (catalepsy), thân nhiệt và cảm giác đau [4].
Về đánh giá độc tính và liều dùng chống lo âu, trầm cảm, một nghiên cứu công bố năm 2017 đã tiến hành sàng lọc hóa thực vật và thử nghiệm độc tính cấp của dịch chiết cồn từ quả/gương sen trên động vật [8]. Dịch chiết chứa flavonoid, saponin, alkaloid, tannin và terpenoid, với giá trị liều gây chết trung bình (LD50) đường uống cấp tính trên chuột nhắt lớn hơn 5.000 mg/kg trọng lượng cơ thể [8]. Trong thử nghiệm giải lo âu trên 35 con chuột cống đực chủng Wistar (nặng 200-220 g, chia đều thành 5 nhóm) bằng mô hình mê cung chữ thập nâng cao và hộp sáng tối (cách nhau 30 phút), liều 50 mg/kg bắt đầu làm tăng số lần và thời gian chuột bước vào nhánh mở, và hiệu quả tăng rõ rệt ở mức liều 100 và 200 mg/kg so với nhóm đối chứng [8]. Trong thử nghiệm bơi cưỡng bức trên 35 con chuột nhắt trắng đực (nặng 20-25 g, chia đều 5 nhóm), mức liều 100 và 200 mg/kg làm giảm đáng kể thời gian bất động ngay sau liều đơn (ngày thứ 2) và giảm rất mạnh vào ngày thứ 15 (sau khi uống 14 liều liên tiếp) so với nhóm chứng [8].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các dữ liệu khoa học hiện có đã làm sáng tỏ cơ sở sinh học cho việc dùng các bộ phận của cây sen trong dân gian để an thần, giảm lo âu và bảo vệ tế bào não [6]. Việc xác định rõ các hợp chất như neferine, liensinine, isoliensinine và nuciferine tác động lên hệ GABAergic và thụ thể opioid giúp giải thích vì sao dùng tâm sen lại tạo cảm giác dịu thần kinh, giảm căng thẳng [4]. Hơn nữa, thử nghiệm trên động vật cho thấy hiệu quả giảm lo âu và trầm cảm xuất hiện rõ ở liều tính theo dịch chiết từ 50 đến 200 mg/kg trong vòng 14 ngày dùng liên tục, với ngưỡng độc tính cấp (LD50) của dịch chiết quả sen khá cao (trên 5.000 mg/kg ở chuột) [8].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của hệ thống bằng chứng hiện tại là sự thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người đối với trà tâm sen. Các con số về liều lượng như 10-100 mg/kg tiêm phúc mạc hay 50-200 mg/kg uống trong 14 ngày đều được thực hiện bằng dịch chiết cô đặc trên chuột [4]. Không thể lấy trực tiếp các mức liều tính theo mg/kg trên chuột này để nhân lên thành số gam tâm sen khô pha trà cho người uống hàng ngày.
Hơn nữa, nghiên cứu độc tính hiện có mới chỉ dừng ở đánh giá độc tính cấp tính (trong thời gian ngắn) và thời gian theo dõi dài nhất trong thử nghiệm hành vi trên chuột chỉ là 15 ngày (14 liều) [8]. Hoàn toàn chưa có dữ liệu nghiên cứu về độc tính bán trường diễn hay mạn tính khi nạp các bisbenzylisoquinoline alkaloid từ tâm sen vào cơ thể liên tục hàng tháng, hàng năm. Đồng thời, hàm lượng alkaloid tổng số trong cây sen tại Việt Nam biến đổi gần như gấp đôi (từ 0,72% đến 1,41%) tùy theo mùa vụ và vùng đất trồng [2], khiến việc kiểm soát chính xác lượng hoạt chất đi vào cơ thể qua một ấm trà pha thủ công tại nhà là rất khó khăn.
Những hiểu lầm thường gặp khi uống trà tâm sen
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng tâm sen là thảo dược tự nhiên nên hoàn toàn lành tính, có thể pha đặc uống thay nước lọc quanh năm để trị mất ngủ. Thực tế, tâm sen là bộ phận tập trung các bisbenzylisoquinoline alkaloid và glycosylated monobenzylisoquinoline alkaloid có hoạt tính dược lý mạnh [1]. Ở liều cao trên động vật, các phân đoạn alkaloid của sen có thể làm thay đổi thân nhiệt, giảm vận động và gây trạng thái giữ nguyên tư thế [4]. Việc nạp liên tục các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh vào cơ thể mà không có thời gian nghỉ có thể gây quá tải cho quá trình chuyển hóa và dẫn đến những tác dụng không mong muốn trên hệ thần kinh trung ương.
Hiểu lầm thứ hai là nghĩ mọi loại sen hoặc mọi bộ phận của cây sen đều có tác dụng và độ an toàn giống hệt nhau. Nghiên cứu năm 2023 trên 37 giống sen đã chứng minh mỗi bộ phận có sự chuyên biệt hóa rất rõ rệt: lá sen giàu aporphine alkaloid, còn tâm sen giàu bisbenzylisoquinoline alkaloid [1]. Ngay cả cùng một bộ phận được thu hái ở các vùng khác nhau tại Việt Nam vào các mùa khác nhau cũng có sự chênh lệch lớn về hàm lượng nuciferine, armepavine và isoliensinine [2]. Do đó, không thể áp dụng kinh nghiệm dùng hạt sen hay ngó sen (vốn giàu tinh bột, protein dùng làm thực phẩm) sang cho tâm sen (vốn giàu alkaloid dùng làm dược liệu) [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng tâm sen?
Do tâm sen chứa nhiều alkaloid tác động lên đa cơ quan, từ hệ thần kinh trung ương, hệ tim mạch đến chuyển hóa đường huyết [3], một số nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng:
Thứ nhất là người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc người có cơ địa đường huyết thấp. Nghiên cứu năm 2012 đã chứng minh hoạt chất nuciferine trong sen kích thích tế bào beta tuyến tụy tiết insulin mạnh thông qua việc đóng kênh K-ATP ở cả mức đường huyết thấp (3,3 mM) và cao (16,7 mM) [7]. Nếu người bệnh đang uống thuốc hạ đường huyết (như nhóm sulfonylurea) mà uống thêm nhiều trà tâm sen, tác dụng cộng gộp có thể làm tăng nguy cơ tụt đường huyết quá mức.
Thứ hai là người đang sử dụng các thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương như thuốc ngủ, thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc giảm đau nhóm opioid. Vì các alkaloid trong sen (như neferine, coclaurine, O-methylcoclaurine, liensinine) có khả năng gắn kết vào thụ thể opioid (mu, delta, kappa) và điều hòa hệ dẫn truyền thần kinh GABAergic, dopaminergic, cholinergic [4], việc dùng chung với thuốc tây có thể gây tương tác dược lực học, làm tăng tác dụng ức chế thần kinh, gây buồn ngủ quá mức hoặc rối loạn vận động và thân nhiệt.
Thứ ba là phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ em và người có bệnh lý gan, thận hoặc rối loạn nhịp tim. Dù sen có lịch sử sử dụng lâu đời [3], việc thiếu các dữ liệu an toàn lâm sàng dài hạn về sự tích tụ các bisbenzylisoquinoline alkaloid đòi hỏi những nhóm nhạy cảm này phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.
Cách áp dụng thực tế để dùng trà tâm sen an toàn
Vì các nghiên cứu hiện tại chưa đưa ra một con số liều lượng chuẩn hóa bằng gam trên người và hàm lượng alkaloid trong nguyên liệu thực tế biến thiên từ 0,72% đến 1,41% theo mùa vụ và vùng trồng [2], nguyên tắc quan trọng nhất khi dùng trà tâm sen là sử dụng liều thấp, pha loãng và dùng ngắt quãng trong thời gian ngắn.
Người trưởng thành bị khó ngủ nhẹ do căng thẳng tạm thời chỉ nên dùng một lượng nhỏ tâm sen khô để hãm với nước sôi, uống như một tách trà nhỏ vào buổi tối trước khi đi ngủ, tuyệt đối không pha đặc để uống thay nước lọc cả ngày. Trong thử nghiệm trên động vật, liệu trình theo dõi tác dụng kéo dài 14 ngày [8]; trong đời sống thực tế, người dùng cũng chỉ nên sử dụng trong những đợt ngắn vài ngày đến một vài tuần khi thực sự cần thiết, sau đó ngưng lại để cơ thể đào thải hoàn toàn các hoạt chất, tránh nguy cơ tích tụ alkaloid.
Khi chọn mua tâm sen, nên chọn nguyên liệu có nguồn gốc rõ ràng, được bảo quản khô ráo, không ẩm mốc. Để cải thiện giấc ngủ bền vững mà không phụ thuộc vào hoạt chất alkaloid trong tâm sen, người dùng nên kết hợp chế độ dinh dưỡng cân bằng, sử dụng hạt sen hoặc củ sen trong bữa ăn hàng ngày để bổ sung protein, axit amin và polysaccharide có lợi cho sức khỏe [3], đồng thời duy trì thói quen vệ sinh giấc ngủ tốt như hạn chế thiết bị điện tử trước khi ngủ và tập thể dục đều đặn. Nếu tình trạng mất ngủ kéo dài không rõ nguyên nhân, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám và điều trị đúng phác đồ.
Tóm lại, tâm sen chứa nhiều hoạt chất alkaloid như neferine, liensinine và nuciferine có tác dụng làm dịu thần kinh và hỗ trợ giấc ngủ đã được ghi nhận qua các nghiên cứu tiền lâm sàng [6]. Tuy nhiên, do chưa có ngưỡng liều lượng an toàn chuẩn hóa trên người và có khả năng gây tương tác với đường huyết cũng như hệ thần kinh [4], người dùng chỉ nên uống trà tâm sen pha loãng trong thời gian ngắn. Những người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng để đảm bảo an toàn cho sức khỏe.
