Uống trà xương sông chung thuốc tây chuyển hóa qua gan có gây tương tác xấu?

Nhiều người Việt có thói quen hái lá xương sông quanh vườn để hãm trà hoặc sắc nước uống nhằm trị ho, ấm bụng, giải cảm khi thời tiết thay đổi. Thậm chí, không ít bệnh nhân đang điều trị bệnh mạn tính vẫn duy trì việc uống loại trà thảo mộc dân dã này cùng lúc với thuốc tây vì nghĩ cây cỏ lành tính, không gây hại. Tuy nhiên, việc kết hợp tùy tiện thảo dược với các loại thuốc tây chuyển hóa qua gan có thể tiềm ẩn những tương tác dược lý bất lợi mà người bệnh không hề hay biết.

Câu trả lời ngắn gọn là việc uống trà thảo mộc như xương sông cùng lúc với thuốc điều trị chuyển hóa qua gan hoàn toàn có nguy cơ gây tương tác xấu. Hiện tượng này xảy ra chủ yếu do các hoạt chất tự nhiên tác động lên hệ thống enzym cytochrom P450 ở gan, làm chậm hoặc đẩy nhanh quá trình chuyển hóa thuốc trong cơ thể. Sự thay đổi này dễ khiến nồng độ thuốc tây trong máu tăng vọt gây ngộ độc hoặc giảm sút khiến bệnh tình không thuyên giảm.

Hệ enzym cytochrom P450 ở gan vận hành thế nào?

Gan được ví như một nhà máy xử lý chất độc và chuyển hóa khổng lồ của cơ thể người. Khi chúng ta uống thuốc tây, phần lớn các hoạt chất sẽ được vận chuyển đến gan để tiến hành quá trình chuyển hóa, biến đổi sinh học rồi bài tiết ra ngoài. Trung tâm của hoạt động chuyển hóa quan trọng này chính là hệ thống enzym cytochrom P450, viết tắt là CYP ^[1].

Hệ enzym cytochrom P450 bao gồm nhiều phân nhóm nhỏ khác nhau, chịu trách nhiệm xử lý hàng ngàn hoạt chất tân dược quen thuộc. Khi các enzym này hoạt động bình thường, thuốc sẽ được chuyển hóa theo tốc độ và thời gian bán thải dự tính của nhà sản xuất. Nếu enzym bị tác động bởi các yếu tố bên ngoài, nồng độ thuốc trong máu sẽ dao động bất thường và dẫn đến nhiều hệ lụy cho sức khỏe ^[2].

Tác động lên enzym cytochrom P450 thường diễn ra theo hai cơ chế trái ngược nhau là ức chế enzym hoặc cảm ứng enzym ^[2]. Cơ chế ức chế enzym xảy ra khi một hợp chất làm kìm hãm hoạt động của enzym gan, khiến thuốc tây không thể phân hủy kịp thời và tích tụ lại trong máu ^[2]. Ngược lại, cơ chế cảm ứng enzym làm gan sản sinh thêm enzym hoặc tăng tốc chuyển hóa, khiến thuốc tây bị đào thải quá nhanh trước khi kịp phát huy tác dụng chữa bệnh ^[2].

Tương tác giữa thảo mộc và thuốc tây: Nguy cơ từ sự ức chế enzym

Thảo dược tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất hóa học thực vật khác nhau như flavonoid, polyphenol, alkaloid hoặc tinh dầu. Khi đi vào gan, một số thành phần tự nhiên này có khả năng gắn kết cạnh tranh vào vị trí hoạt động của các enzym chuyển hóa ^[3]. Sự cạnh tranh này khiến các phân tử thuốc tây bị đẩy ra ngoài, làm gián đoạn chu trình phân giải thuốc thông thường ^[3].

Hậu quả trực tiếp của việc ức chế enzym chuyển hóa là nồng độ thuốc tây trong huyết tương, mô, nước tiểu và mật sẽ tăng cao bất thường ^[2]. Tình trạng này làm biến đổi các thông số dược động học của thuốc điều trị, đẩy người bệnh vào nguy cơ gặp các tác dụng phụ nghiêm trọng ^[2]. Trong nhiều trường hợp, sự tích lũy nồng độ thuốc quá mức có thể dẫn đến tổn thương tế bào gan, suy thận hoặc trụy tim mạch ^[2].

Ngược lại, nếu thảo dược gây hiện tượng cảm ứng enzym, nồng độ thuốc trong huyết tương và các mô sẽ sụt giảm nghiêm trọng ^[2]. Khi đó, liều dùng hàng ngày của thuốc tây không còn đủ để duy trì nồng độ ức chế tối thiểu, dẫn đến thất bại trong điều trị bệnh ^[2]. Sự phối hợp tùy tiện giữa thảo dược và tân dược do đó luôn là mối lo ngại lớn trong thực hành điều trị lâm sàng ^[2].

Bằng chứng khoa học về khả năng can thiệp enzym của thảo dược

Các nhà khoa học trên thế giới đã tiến hành nhiều nghiên cứu quy mô nhằm đánh giá mức độ tương tác giữa thảo dược và hệ enzym gan. Một bài tổng quan công bố năm 2021 đã đánh giá ảnh hưởng của 189 loại thảo mộc, thực phẩm cùng 72 loại thực phẩm bổ sung lên các đồng phân enzym CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2 và CYP2C8 ^[4]. Nhóm tác giả phân tích dữ liệu từ 140 thử nghiệm lâm sàng cùng 236 nghiên cứu trong ống nghiệm, mô hình động vật hoặc báo cáo ca bệnh ^[4]. Kết quả ghi nhận 18 thử nghiệm lâm sàng báo cáo tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo mộc, thực phẩm với 8 loại thuốc chống ung thư ^[4]. Đáng chú ý, có tới 21 loại thảo mộc và thực phẩm được xác định có tương tác rõ rệt với CYP3A4, con đường chuyển hóa chính của nhiều loại tân dược ^[4].

Không chỉ các bài thuốc phức tạp, các hoạt chất tự nhiên đơn lẻ chiết xuất từ thực vật cũng thể hiện khả năng ức chế men gan mạnh mẽ. Nghiên cứu thực hiện năm 2014 trên hệ vi hạt gan người đã đánh giá tác động ức chế cytochrom P450 của axit caffeic và quercetin ^[3]. Kết quả cho thấy cả axit caffeic và quercetin đều là những chất ức chế cạnh tranh mạnh đối với enzym CYP1A2 với chỉ số Ki lần lượt là 1,16 micromol/lít và 0,93 micromol/lít ^[3]. Hai hợp chất này cũng ức chế cạnh tranh mạnh enzym CYP2C9 với chỉ số Ki lần lượt đạt 0,95 micromol/lít và 1,67 micromol/lít ^[3]. Ngoài ra, axit caffeic còn ức chế cạnh tranh mạnh enzym CYP2D6 với Ki là 1,10 micromol/lít nhưng ức chế yếu CYP2C19 và CYP3A4 khi giá trị IC50 vượt quá 100 micromol/lít ^[3]. Trong khi đó, quercetin là chất ức chế cạnh tranh mạnh CYP2C19 và CYP3A4 với chỉ số Ki lần lượt là 1,74 micromol/lít và 4,12 micromol/lít, đồng thời ức chế vừa phải CYP2D6 với Ki là 18,72 micromol/lít ^[3].

Khả năng can thiệp vào men gan của thảo dược còn được chứng minh qua hoạt chất celastrol chiết xuất từ cây lôi công đằng trong nghiên cứu công bố năm 2015 ^[5]. Thử nghiệm trên vi hạt gan người ghi nhận celastrol ức chế cả 5 dạng đồng phân enzym với giá trị IC50 lần lượt là 2,65 micromol/lít đối với CYP3A4, 5,99 micromol/lít đối với CYP2C19, 6,27 micromol/lít đối với CYP2D6, 7,66 micromol/lít đối với CYP1A2 và 9,38 micromol/lít đối với CYP2E1 ^[5]. Về cơ chế tác động, celastrol ức chế phi cạnh tranh đối với CYP1A2 và CYP2E1, đồng thời ức chế cạnh tranh đối với CYP2C19 và CYP2D6 với các giá trị Ki lần lượt là 1,41, 2,29, 5,27 và 4,21 micromol/lít ^[5]. Đối với enzym CYP3A4, hợp chất này thể hiện kiểu ức chế hỗn hợp với giá trị Ki là 2,02 micromol/lít và Kis là 5,49 micromol/lít ^[5].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu in vivo trên động vật cũng cho thấy tác động phức tạp của hoạt chất thực vật lên hệ enzym. Một nghiên cứu năm 2023 về hoạt chất picroside II chiết xuất từ cây hồ hoàng liên ghi nhận hợp chất này ở nồng độ từ 0,5 đến 200 micromol/lít không thể hiện tác dụng ức chế rõ ràng trên vi hạt gan người và chuột trong ống nghiệm ^[6]. Tuy nhiên, khi cho chuột uống liều lặp lại 10 mg/kg thể trọng, picroside II lại ức chế hoạt tính của CYP2C6/11 thông qua việc làm giảm tốc độ tạo thành 4-hydroxydiclofenac và 4-hydroxymephenytoin ^[6]. Ngược lại, khi dùng liều thấp 2,5 mg/kg thể trọng, hoạt chất này lại làm tăng hoạt tính của CYP3A bằng cách thúc đẩy tạo thành 1-hydroxymidazolam và 6-hydroxychlorzoxazone ở chuột ^[6]. Các tác động của picroside II lên CYP1A, CYP2D1 và CYP2E1 ở chuột được ghi nhận là không đáng kể ^[6].

Nhiều hợp chất tự nhiên quen thuộc khác như thymoquinone, quercetin, chiết xuất tỏi và chiết xuất cam thảo cũng đã được chứng minh có khả năng ức chế các enzym khác nhau thuộc họ CYP ^[7]. Sự tồn tại của các chất ức chế tự nhiên này đặt ra yêu cầu phải kiểm soát cẩn trọng việc sử dụng thảo dược khi đang dùng thuốc điều trị ^[7].

Ý nghĩa và giới hạn của các bằng chứng nghiên cứu hiện nay

Các nghiên cứu khoa học kể trên đã làm sáng tỏ cơ chế sinh hóa mà các hoạt chất thực vật có thể can thiệp vào quá trình đào thải thuốc của gan ^[2]. Việc phân tích các chỉ số ức chế enzym trong phòng thí nghiệm giúp y học lường trước được nguy cơ ngộ độc hoặc mất tác dụng của các loại tân dược quan trọng ^[4]. Nhờ đó, việc đánh giá tương tác giữa thuốc và các chiết xuất thảo mộc đơn lẻ hoặc công thức thảo dược phức tạp đã có cơ sở khoa học rõ ràng hơn ^[2].

Tuy vậy, các bằng chứng hiện tại vẫn tồn tại những rào cản nhất định khi áp dụng trực tiếp vào từng loại cây cỏ bản địa như xương sông. Phần lớn các dữ liệu tương tác chi tiết mới dừng lại ở mô hình vi hạt gan người, nuôi cấy tế bào hoặc thử nghiệm trên loài gặm nhấm ^[2]. Việc suy diễn trực tiếp từ các nồng độ ức chế trong ống nghiệm ra tác động thực tế trên cơ thể người uống trà thảo mộc vẫn còn khoảng cách lớn ^[3].

Hơn nữa, một bài viết lâm sàng năm 2002 đã nhấn mạnh rằng dù có nhiều lo ngại về lý thuyết đối với các enzym chuyển hóa thuốc, một số trường hợp tương tác lâm sàng thực tế vẫn chưa được ghi nhận đầy đủ ^[1]. Trong lĩnh vực điều trị tâm thần, một bài tổng quan năm 2017 cũng chỉ ra rằng thông tin lâm sàng đáng tin cậy về tương tác giữa thảo dược và thuốc tác động thần kinh vẫn còn manh mún và thiếu hụt ^[8]. Do cây xương sông chưa được phân tích toàn diện từng thông số tương tác enzym trong các thử nghiệm lâm sàng bài bản, nguy cơ khi dùng chung vị thuốc này với thuốc tây vẫn phải được nhìn nhận dưới góc độ cảnh báo thận trọng dựa trên nguyên lý chung của thảo dược.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng trà lá xương sông

Hiểu lầm tai hại nhất của nhiều người bệnh là cho rằng lá xương sông chỉ là rau gia vị, cây thuốc nam lành tính nên dùng bao nhiêu cũng không gây độc. Thực tế, lá xương sông chứa nhiều loại tinh dầu, polyphenol và các chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học ^[3]. Dù các chất này có lợi cho đường hô hấp nhưng khi đi qua gan, chúng vẫn có thể đóng vai trò như các phân tử cạnh tranh trực tiếp với thuốc tây tại thụ thể men gan ^[3].

Một lầm tưởng khác là nghĩ rằng việc uống trà xương sông cách xa bữa ăn sẽ loại bỏ hoàn toàn tương tác thuốc. Tương tác dược động học qua hệ cytochrom P450 không đơn thuần diễn ra ở dạ dày như hiện tượng cản trở hấp thu ^[2]. Một khi các hoạt chất thảo mộc đã ngấm vào máu và gắn kết với enzym gan, tác động ức chế hoặc làm biến đổi men chuyển hóa có thể kéo dài nhiều giờ hoặc nhiều ngày tùy thuộc vào cơ chế ức chế cạnh tranh hay không thuận nghịch ^[5].

Nhiều người cũng tin rằng việc tự ý giảm liều thuốc tây khi uống kèm trà thảo dược sẽ giúp bảo vệ gan tốt hơn. Đây là quan niệm hết sức sai lầm vì việc giảm liều thuốc trị bệnh mạn tính không có chỉ định chuyên môn dễ làm bùng phát bệnh gốc. Trong khi đó, tương tác giữa thảo dược và phần thuốc tây còn lại vẫn có thể xảy ra và làm biến đổi nồng độ thuốc theo hướng khó kiểm soát ^[2].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Những người đang sử dụng thuốc điều trị có khoảng điều trị hẹp cần tuyệt đối không tự ý uống trà xương sông đậm đặc hoặc kéo dài. Nhóm thuốc này bao gồm các thuốc chống đông máu, thuốc chống thải ghép, thuốc chống loạn thần và một số thuốc điều trị ung thư ^[4], ^[8]. Ở những nhóm thuốc này, chỉ cần một dao động nhỏ của nồng độ thuốc do enzym gan bị ức chế cũng có thể dẫn đến xuất huyết nội tạng hoặc ngộ độc cấp tính ^[2].

Bệnh nhân đang tiếp nhận các phác đồ hóa trị liệu ung thư cũng cần tránh dùng đồng thời thảo dược bừa bãi ^[1]. Nghiên cứu năm 2002 khuyến cáo rằng đối với bệnh nhân hóa trị, việc sử dụng các biện pháp hỗ trợ khác không tiềm ẩn nguy cơ tương tác enzym là lựa chọn khôn ngoan hơn dùng thảo dược ^[1]. Ngoài thảo dược, ngay cả các loại thực phẩm quen thuộc như bưởi chùm hay thói quen hút thuốc, uống rượu cũng có thể làm thay đổi quá trình chuyển hóa thuốc qua hệ cytochrom P450 ^[1].

Người cao tuổi và những người đã có sẵn tiền sử suy giảm chức năng gan, xơ gan hoặc viêm gan mạn tính cũng thuộc diện nguy cơ cao. Ở những người này, lượng enzym cytochrom P450 hoạt động vốn đã suy giảm nghiêm trọng. Việc đưa thêm các hoạt chất từ trà thảo dược vào gan có thể làm quá tải chuyển hóa, khiến nồng độ thuốc tây trong máu tăng cao và kéo dài thời gian ngộ độc ^[2].

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn chỉ thỉnh thoảng dùng một vài lá xương sông làm gia vị nấu nướng trong các bữa ăn gia đình, lượng hoạt chất hấp thu vào cơ thể là rất nhỏ và ít có khả năng gây biến đổi men gan nghiêm trọng. Tuy nhiên, nếu có ý định sử dụng lá xương sông phơi khô hãm trà đậm đặc hoặc sắc uống hàng ngày như một bài thuốc trị liệu, bạn cần hết sức cẩn trọng khi đang phải dùng bất kỳ loại thuốc tây nào.

Khoảng cách thời gian an toàn tối thiểu khi muốn dùng trà thảo mộc là nên uống cách thời điểm dùng thuốc tây ít nhất từ 2 đến 3 giờ đồng hồ. Dù khoảng cách này không triệt tiêu được hoàn toàn tương tác qua men gan, nó giúp hạn chế bớt sự cạnh tranh trực tiếp trong giai đoạn hấp thu ban đầu ở đường tiêu hóa ^[2]. Tuyệt đối không dùng nước trà xương sông ấm để uống trực tiếp viên thuốc tây thay cho nước lọc đun sôi để nguội.

Khi đi khám bệnh, bạn hãy chủ động mang theo danh sách hoặc thông báo rõ ràng cho bác sĩ về việc mình đang dùng loại trà thảo mộc nào ^[8]. Điều này giúp bác sĩ có thể cân nhắc lựa chọn nhóm thuốc ít chuyển hóa qua hệ men gan hoặc có hướng theo dõi chỉ số máu định kỳ để phát hiện sớm các dấu hiệu tương tác bất lợi ^[4]. Nếu trong quá trình phối hợp thấy xuất hiện các triệu chứng như mệt mỏi khác thường, buồn nôn, vàng da hoặc nước tiểu sẫm màu, cần lập tức ngừng trà và đi kiểm tra chức năng gan.

Tóm lại, trà lá xương sông là thức uống thảo mộc dân gian quen thuộc nhưng không hoàn toàn vô hại khi dùng chung với thuốc tây chuyển hóa qua gan. Sự cẩn trọng, hiểu biết đúng đắn về cơ chế tương tác enzym và việc tuân thủ tư vấn của bác sĩ là chìa khóa để bảo vệ lá gan và giữ trọn hiệu quả chữa bệnh.