Nha đam (lô hội) từ lâu đã trở thành nguyên liệu quen thuộc trong nhiều gia đình Việt Nam, xuất hiện phổ biến trong các món chè thanh nhiệt, nước ép làm đẹp da và các sản phẩm hỗ trợ tiêu hóa. Do xuất phát từ thực vật tự nhiên, nhiều người mặc định rằng nha đam hoàn toàn vô hại và có thể dùng thoải mái mỗi ngày mà không cần kiểm soát liều lượng hay thời gian.
Tuy nhiên, thói quen uống nước nha đam tươi nguyên vỏ hoặc lạm dụng các chế phẩm bổ sung nha đam kéo dài có thể dẫn đến tổn thương gan cấp tính. Độc tính này chủ yếu bắt nguồn từ các hợp chất anthraquinone tập trung dưới lớp vỏ xanh của cây, có khả năng gây độc trực tiếp cho tế bào gan và làm rối loạn chức năng chuyển hóa nếu tích tụ liên tục trong cơ thể.
Dùng thảo dược kéo dài: Nguy cơ tổn thương gan ít ai ngờ
Thực tế y khoa những năm gần đây ghi nhận sự gia tăng đáng kể của các ca viêm gan do thảo dược và các chế phẩm bổ sung dinh dưỡng. Hiện nay, các loại thảo dược và thực phẩm chức năng bổ sung đã trở thành nguyên nhân phổ biến thứ hai gây tổn thương gan [1]. Sự gia tăng này phần lớn xuất phát từ tâm lý tin tưởng tuyệt đối vào các sản phẩm gắn mác "thiên nhiên" của người tiêu dùng [2].
Nhiều người quan niệm rằng những gì thuộc về cây cỏ đều lành tính và hỗ trợ thải độc cho cơ thể. Thế nhưng, các trường hợp ngộ độc gan liên quan đến các chất tự nhiên được công bố thời gian qua đã chỉ ra rằng các chất từ thiên nhiên hoàn toàn có thể gây độc [2]. Việc bổ sung thảo dược một cách tùy tiện, không đúng liều lượng hoặc kéo dài suốt nhiều tuần liên tiếp có thể biến chất thanh nhiệt thành gánh nặng hủy hoại các tế bào gan.
Cơ chế tác động: Anthraquinone và áp lực lên men gan Cytochrome P450
Để hiểu vì sao một loại cây quen thuộc như nha đam lại có thể gây độc cho gan, cần xem xét các thành phần sinh học chứa bên trong lá cây. Chiết xuất lá nha đam chứa nhiều hoạt chất sinh học đa dạng như glucomannan (tiêu biểu là acemannan), glycoprotein kháng viêm alprogen, các hormone thực vật như auxin, gibberellin, cùng nhiều hợp chất anthraquinone mà điển hình là aloin và emodin [3]. Trong đó, hoạt chất aloin là một trong những thành phần hoạt tính chính trong dịch tiết của lá nha đam, chiếm khoảng 15% đến 40% [4].
Hợp chất aloin và các dẫn xuất anthraquinone chủ yếu tập trung ở phần nhựa vàng nằm sát dưới lớp vỏ xanh, có vị đắng nồng. Khi đi vào đường tiêu hóa với lượng lớn hoặc tích tụ qua nhiều ngày, các alkaloid và anthraquinone có hoạt tính sinh học trong nha đam sẽ tác động trực tiếp lên hệ thống enzyme cytochrome P450 của gan [3]. Sự can thiệp này làm gián đoạn quá trình giải độc bình thường của gan [3].
Không dừng lại ở đó, các sản phẩm chuyển hóa cuối cùng sau quá trình biến đổi sinh học của các chất này còn gây độc trực tiếp lên tế bào gan [3]. Phản ứng nhiễm độc này dẫn đến tình trạng tế bào gan bị phù to nghiêm trọng, kích hoạt quá trình tự chết của tế bào (apoptosis), gây ứ mật trên diện rộng và làm bùng phát hiện tượng viêm tiểu thùy gan với sự thâm nhiễm chủ yếu của bạch cầu ái toan [3].
Bằng chứng y khoa: Hàng loạt ca viêm gan cấp sau vài tuần dùng nha đam
Y văn thế giới đã ghi nhận trường hợp viêm gan cấp tính đầu tiên do nha đam được công bố vào năm 2005 tại Đức [3]. Bệnh nhân là một phụ nữ trung niên bị vàng da ứ mật cấp tính nghiêm trọng sau khi uống viên bổ sung nha đam liều 500 mg liên tục trong 4 tuần để làm chậm quá trình lão hóa [3]. Kết quả sinh thiết gan của bệnh nhân cho thấy sự thâm nhiễm tế bào lympho-tương bào ở khoảng cửa và tiểu thùy, xuất hiện các u hạt bạch cầu ái toan kèm hoại tử cầu nối và ứ đọng sắc tố mật [3]. May mắn là tổn thương gan và các triệu chứng lâm sàng đã dần thoái lui sau khi người bệnh ngừng uống các viên nha đam này [3].
Kể từ báo cáo ban đầu đó, nhiều báo cáo lâm sàng và chuỗi ca bệnh về viêm gan do nha đam đã được ghi nhận liên tiếp tại Hàn Quốc và Thụy Điển [3]. Năm 2010, một trường hợp viêm gan nhiễm độc điển hình do chiết xuất nha đam được báo cáo với các chỉ số men gan tăng vọt: AST đạt 344 IU/L, ALT lên tới 666 IU/L và phosphatase kiềm (AP) đạt 298 IU/L [2]. Sau khi loại trừ hoàn toàn các loại viêm gan virus như viêm gan A, B, C, E và các kháng thể tự miễn, bệnh nhân được xác định bị tổn thương dạng tế bào gan với tỷ lệ R là 11 và thang điểm RUCAM ở mức "có thể xảy ra" [2]. Ngay khi ngừng dùng chiết xuất nha đam, nồng độ ALT của bệnh nhân đã giảm dần từ mức đỉnh 666 IU/L xuống 484 IU/L sau 5 ngày nhập viện, và trở lại mức hoàn toàn bình thường (AST 29 IU/L, ALT 11 IU/L, AP 190 IU/L) chỉ trong lần tái khám 4 ngày sau đó [2].
Nguy cơ viêm gan cấp không chỉ giới hạn ở người lớn tuổi hay người có thể trạng suy nhược. Năm 2014, một nghiên cứu đã báo cáo trường hợp bệnh nhân nữ mới 21 tuổi phải nhập viện cấp cứu vì viêm gan cấp sau 4 tuần liên tục sử dụng một chế phẩm từ nha đam [5]. Chẩn đoán viêm gan nhiễm độc do nha đam được xác lập chắc chắn thông qua tiền sử dùng thảo dược, triệu chứng lâm sàng, xét nghiệm sinh hóa và kết quả mô bệnh học [5].
Đến năm 2017, các nhà khoa học tiếp tục công bố một ca tổn thương gan cấp tính ở bệnh nhân nữ 68 tuổi có tiền sử uống nha đam [1]. Tương tự như các trường hợp trước, các chỉ số xét nghiệm chức năng gan của người bệnh đã hồi phục về mức bình thường ngay sau khi ngừng dùng nha đam đường uống [1].
Lợi ích thực nghiệm và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Nhìn nhận một cách khách quan, nha đam vẫn là loài thực vật sở hữu nhiều dược tính quý giá nếu được tinh chế đúng cách. Trong một thử nghiệm năm 2014 trên chuột bị viêm gan do dùng quá liều paracetamol (APAP liều 400 mg/kg), nhóm chuột được bổ sung nha đam liều 150 mg/kg đã ghi nhận sự cải thiện vượt trội so với nhóm chỉ dùng APAP [6]. Men gan ALT ở nhóm dùng nha đam giảm xuống còn 606,38 U/L so với mức 1210,50 U/L của nhóm dùng APAP đơn thuần [6]. Chỉ số tổn thương oxy hóa MDA giảm từ 3,60 xuống 1,49 nmol/mg protein, tỷ lệ tế bào nhuộm dương tính với IL-12 giảm từ 12,18% xuống 5,56%, IL-18 giảm từ 13,26% xuống 6,23%, lượng chất chống oxy hóa glutathione (GSH) phục hồi từ 5,98 lên 10,02 nmol/mg protein, cấu trúc mô học gan cũng giảm thiểu hoại tử xuất huyết rõ rệt [6].
Năm 2018, một nghiên cứu khác đánh giá trên chuột Wistar Albino bị tổn thương gan do thiếu máu cục bộ - tái tưới máu (I/R) [7]. Nhóm chuột được cho dùng nha đam 30 mg/kg mỗi ngày qua đường dạ dày trong 1 tháng trước can thiệp đã cho thấy nồng độ các enzyme chống oxy hóa nội sinh như SOD, CAT và GSH-Px cao hơn hẳn nhóm I/R không dùng thuốc, nồng độ MDA trong mô gan thấp hơn rõ rệt và điểm số tổn thương mô bệnh học cùng chỉ số iNOS đều giảm [7]. Hoạt chất aloin tinh khiết cũng được chứng minh có khả năng bảo vệ tế bào gan trong các mô hình thực nghiệm nhờ ức chế con đường tín hiệu viêm TLR4/MyD88/NF-kappaB và giảm các gốc oxy hóa tự do [4].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần hết sức lưu ý về giới hạn của các bằng chứng này. Các kết quả bảo vệ gan đều được tiến hành trên động vật thí nghiệm với liều lượng chiết xuất tinh khiết và kiểm soát nghiêm ngặt. Cho đến nay, hiệu quả lâm sàng của nha đam trên người vẫn chưa được xác định đầy đủ do hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng ở quy mô lớn [2]. Do đó, người dùng không thể lấy kết quả từ phòng thí nghiệm để tự suy diễn rằng việc uống nha đam tùy tiện tại nhà sẽ giúp mát gan hay giải độc.
Những hiểu lầm tai hại khi tự ý dùng nha đam tại nhà
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là thói quen xay cả lá nha đam tươi, bao gồm cả lớp vỏ xanh bên ngoài, để làm nước ép thanh lọc cơ thể mỗi ngày. Phần gel trắng bên trong lá nha đam thực chất rất an toàn nếu được làm sạch hoàn toàn; trong thử nghiệm năm 1994 của Viện Nghiên cứu An toàn Quốc gia Hàn Quốc, chuột cống uống gel nha đam liều cao không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nào trên huyết học, sinh hóa hay mô học [2]. Độc tính gan trên người chỉ xảy ra khi người dùng uống các sản phẩm chứa cả vỏ, chứa nhựa mủ hoặc lạm dụng dịch chiết đậm đặc [3].
Một hiểu lầm khác là dùng nha đam kéo dài để chữa táo bón hoặc giảm cân cấp tốc. Các anthraquinone trong nha đam có tác dụng nhuận tràng mạnh, nhưng việc sử dụng kéo dài nhiều tuần khiến gan bị quá tải trong việc chuyển hóa độc chất sinh học, dẫn đến viêm gan nhiễm độc [3], [5].
Bên cạnh nguy cơ suy giảm chức năng gan, việc dùng quá liều các sản phẩm từ nha đam còn có thể dẫn đến suy thận [3]. Đặc biệt, nha đam còn tiềm ẩn nguy cơ gây chảy máu nghiêm trọng trong phẫu thuật do tương tác bất lợi giữa các prostaglandin từ cây nha đam với thuốc gây mê sevoflurane [3].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đã có tiền sử bệnh gan, xơ gan, viêm gan virus hoặc suy giảm men gan chuyển hóa tuyệt đối không nên tự ý sử dụng các chế phẩm bổ sung từ nha đam. Khi lá gan đã tổn thương sẵn, hoạt động của hệ enzyme cytochrome P450 bị hạn chế sẽ khiến độc tính của anthraquinone phát tác nhanh và nghiêm trọng hơn [3].
Những bệnh nhân chuẩn bị bước vào phẫu thuật ngoại khoa cần ngừng toàn bộ các sản phẩm từ nha đam trước thời điểm mổ nhằm loại trừ rủi ro mất máu cấp do tương tác thuốc [3]. Người có bệnh lý về thận cũng cần tránh xa việc uống nha đam đậm đặc vì nguy cơ suy giảm chức năng thận do quá liều [3]. Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú cũng là nhóm đối tượng không nên sử dụng nha đam đường uống.
Cách áp dụng thực tế: Sơ chế đúng cách và sử dụng chừng mực
Để tận hưởng hương vị thanh mát của nha đam mà không biến thức uống này thành gánh nặng cho gan, việc sơ chế cẩn thận là yêu cầu bắt buộc:
- Loại bỏ triệt để vỏ và nhựa vàng: Hoạt chất aloin và các anthraquinone tập trung chủ yếu ở phần nhựa vàng sát vỏ [3], [4]. Khi chế biến tại nhà, cần dùng dao gọt thật sâu lớp vỏ xanh bên ngoài để loại bỏ hoàn toàn phần màu vàng tiếp giáp với thịt lá.
- Rửa sạch dịch nhớt: Sau khi gọt sạch, ngâm và xả phần thịt gel trong suốt nhiều lần dưới vòi nước chảy. Có thể ngâm gel nha đam với nước muối loãng hoặc chần nhanh qua nước sôi rồi ngâm ngay vào nước lạnh để loại bỏ hoàn toàn tàn dư nhựa mủ.
- Dùng ngắt quãng, không kéo dài: Chỉ nên dùng các món ăn từ thịt nha đam đã qua sơ chế từ 1 đến 2 lần mỗi tuần như một món tráng miệng giải nhiệt thông thường. Tuyệt đối không uống nước ép tươi nguyên vỏ hoặc dùng các viên nang chiết xuất nha đam liên tục suốt 4 tuần [3], [5].
Nha đam là một món quà thiên nhiên tuyệt vời cho ẩm thực và chăm sóc da nếu được sử dụng khoa học và có hiểu biết. Hãy luôn thận trọng trước những lời quảng cáo thanh lọc cơ thể thần tốc từ thảo dược và chủ động tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu bạn đang có bệnh lý nền.
