Vàng đằng hỗ trợ giảm mỡ máu hiệu quả đến mức nào?

Mỡ máu cao, đặc biệt là tình trạng tăng cholesterol và triglyceride, đang trở thành nỗi lo lắng thường trực của rất nhiều người ở độ tuổi trung niên và cao tuổi. Để tìm kiếm giải pháp kiểm soát các chỉ số này một cách tự nhiên, không ít người đã tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền, trong đó cây vàng đằng thường được nhắc tới như một vị thảo dược quý hỗ trợ thanh nhiệt và giải độc. Nhiều người băn khoăn liệu loại cây quen thuộc này có thực sự giúp hạ mỡ máu và giảm thiểu nguy cơ xơ vữa động mạch hiệu quả như lời đồn thổi hay không.

Câu trả lời thẳng thắn dựa trên các bằng chứng khoa học hiện nay là: Vàng đằng có tiềm năng hỗ trợ điều hòa mỡ máu trong các thử nghiệm phòng thí nghiệm, nhưng hoàn toàn chưa có đủ bằng chứng lâm sàng trên người để khẳng định hiệu quả điều trị thực tế. Mặc dù một số hoạt chất từ vàng đằng cho thấy khả năng ức chế biểu hiện gen liên quan đến quá trình tổng hợp cholesterol trên mô hình tế bào gan, người bệnh tuyệt đối không nên xem đây là phương thuốc thay thế cho các phác đồ điều trị y khoa chính thống.

Vai trò của thụ thể PCSK9 và nút thắt trong điều hòa mỡ máu

Để hiểu được tiềm năng cũng như giới hạn của thảo dược, trước hết cần nắm rõ cơ chế kiểm soát cholesterol trong cơ thể người. Nồng độ cholesterol máu cao là yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn tới xơ vữa động mạch và bệnh tim mạch ^[1]. Trong cơ thể, gan đóng vai trò trung tâm trong việc dọn dẹp các phân tử cholesterol xấu thông qua các thụ thể lipoprotein tỷ trọng thấp (LDLR) nằm trên bề mặt tế bào gan ^[2], ^[3].

Tuy nhiên, quá trình này chịu sự kiểm soát chặt chẽ của một loại protein do gan tiết ra mang tên PCSK9 (proprotein convertase subtilisin/kexin type 9) ^[4], ^[2], ^[3]. Protein PCSK9 gắn vào các thụ thể LDLR và thúc đẩy quá trình thoái giáng, phá hủy các thụ thể này ^[5], ^[3]. Khi số lượng thụ thể LDLR trên bề mặt tế bào gan bị suy giảm, khả năng bắt giữ và loại bỏ LDL-cholesterol ra khỏi máu của gan sẽ giảm sút nghiêm trọng, dẫn tới tích tụ mỡ máu và làm tăng nguy cơ tim mạch ^[5], ^[2], ^[3].

Các loại thuốc nhóm statin hiện nay là liệu pháp nền tảng giúp tăng cường biểu hiện của thụ thể LDLR ^[1]. Mặc dù vậy, ở một số người bệnh, nồng độ lipid máu vẫn ở mức cao sau khi dùng statin vì nếu biểu hiện của PCSK9 vẫn duy trì ở mức cao thì các thụ thể LDLR vẫn tiếp tục bị phá hủy nhanh chóng ^[1]. Do đó, việc tìm kiếm các hoạt chất có khả năng ức chế biểu hiện hoặc hoạt tính của PCSK9 được xem là một mục tiêu then chốt để nâng cao hiệu quả hạ mỡ máu ^[1], ^[2].

PCSK9 tương quan thế nào với mỡ máu xấu ở người?

Tầm quan trọng của PCSK9 đối với các rối loạn mỡ máu không chỉ nằm ở mặt lý thuyết mà đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu sinh học lâm sàng. Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện năm 2015 trên 267 bệnh nhân mắc đái tháo đường và hội chứng chuyển hóa chưa từng dùng liệu pháp hạ lipid máu đã cho thấy nồng độ PCSK9 tuần hoàn có tương quan thuận rõ rệt với triglyceride (r=0,136, P=0,033), cholesterol toàn phần (r=0,219, P<0,001) và apolipoprotein B (r=0,226, P=0,006) ^[5].

Nghiên cứu này cũng chỉ ra PCSK9 tương quan thuận với các phân nhóm hạt lipoprotein gây xơ vữa như hạt VLDL lớn (r=0,210), hạt IDL (r=0,206), các hạt LDL kích thước nhỏ (r từ 0,220 đến 0,235) và lượng cholesterol trong lipoprotein tàn dư RLPc (r=0,171) sau khi đã hiệu chỉnh theo tuổi, giới tính và chỉ số khối cơ thể ^[5]. Điều này chứng minh rằng nồng độ PCSK9 tăng cao gắn liền với hồ sơ lipid máu xấu và nguy cơ xơ vữa động mạch cao ^[5].

Tại một nghiên cứu khác công bố năm 2017 trên 120 đối tượng khỏe mạnh, các nhà khoa học đã phân tích mối liên hệ giữa các chỉ số mỡ máu với nồng độ protein PCSK9 và mức biểu hiện gen SREBP-2 ^[6]. Kết quả phân tích hồi quy tuyến tính ghi nhận mối tương quan có ý nghĩa giữa cholesterol toàn phần với PCSK9 (3,54 ± 1,31 ng/mL, p=0,002) cũng như với SREBP-2 (p=0,02) ^[6]. Phân tích đa biến còn khẳng định PCSK9 có mối tương quan chặt chẽ với tỷ số cholesterol toàn phần trên HDL-C (beta=3,53, p=0,001), cho thấy hoạt động của PCSK9 tác động mạnh mẽ đến các thông số cholesterol huyết thanh ^[6].

Nghiên cứu trên mô hình chuột vào năm 2008 cũng làm sáng tỏ cơ chế này khi việc loại bỏ gen PCSK9 toàn phần hoặc loại bỏ đặc hiệu tại tế bào gan giúp làm giảm nồng độ cholesterol tuần hoàn lần lượt là 42% và 27% ^[3]. Nghiên cứu này khẳng định rằng PCSK9 được biểu hiện chủ yếu ở tế bào gan và điều hòa cân bằng nội môi cholesterol thông qua thụ thể LDLR ^[3].

Vàng đằng thể hiện tác động ra sao trong nghiên cứu phòng thí nghiệm?

Trước vai trò quan trọng của con đường PCSK9 - LDLR, các nhà nghiên cứu đã hướng sự chú ý vào các loài thảo dược tự nhiên, trong đó có cây vàng đằng (tên khoa học là Coscinium fenestratum). Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2022 đã đánh giá tác động điều hòa cholesterol của vàng đằng, kết hợp với gừng (Zingiber officinale) và hồng hoa (Carthamus tinctorius) trên dòng tế bào gan người HepG2 bằng phương pháp mô phỏng gắn kết phân tử và kỹ thuật RT-PCR ^[1].

Các kết quả phân tích trong nghiên cứu này cho thấy dịch chiết nước của vàng đằng chỉ chứa một hoạt chất chính là megastigmatrienone ^[1]. Trong khi đó, dịch chiết ethanol của vàng đằng lại chứa hai hoạt chất có khả năng ức chế yếu tố phiên mã SREBP2 với mức năng lượng liên kết dưới -10 kcal/mol, bao gồm megastigmatrienone và cyclopropanetetradecanoic acid, 2-octyl-, methyl ester ^[1]. Yếu tố phiên mã SREBP2 vốn là phân tử điều hòa biểu hiện của cả thụ thể LDLR lẫn protein PCSK9 ^[1], ^[6].

Về hiệu quả ức chế biểu hiện gen SREBP2, nghiên cứu đã xếp hạng dịch chiết từ cao xuống thấp lần lượt là gừng, vàng đằng và cuối cùng là hồng hoa ^[1]. Đáng chú ý, dạng chiết xuất ethanol của các thảo dược này cho thấy hiệu quả ức chế tốt hơn so với dạng chiết xuất bằng nước thông thường ^[1]. Nhóm tác giả kết luận rằng việc can thiệp ức chế các con đường tín hiệu này giúp hạn chế sự biểu hiện của PCSK9, từ đó tạo điều kiện cho các thụ thể LDLR tăng cường hiện diện trên bề mặt tế bào gan để thu dọn mỡ máu ^[1].

Bằng chứng lâm sàng trên người: Khoảng cách từ ống nghiệm đến thực tế

Mặc dù thử nghiệm trên tế bào gan HepG2 mang lại những tín hiệu ban đầu đáng khích lệ, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ ràng về mặt phương pháp học khoa học. Nghiên cứu năm 2022 hoàn toàn là một nghiên cứu tiền lâm sàng, được tiến hành trong môi trường nuôi cấy tế bào nhân tạo và mô phỏng điện toán, chứ không phải một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể người ^[1].

Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực nào được công bố nhằm đánh giá cụ thể mức độ giảm LDL-cholesterol hay giảm triglyceride của cây vàng đằng trên bệnh nhân tăng mỡ máu. Hoạt động chuyển hóa của một chất khi đi vào cơ thể người chịu tác động phức tạp bởi quá trình hấp thu qua đường tiêu hóa, chuyển hóa tại gan, độ sinh khả dụng và tương tác với các hệ cơ quan khác nhau. Một hoạt chất hoạt động tốt trên đĩa nuôi cấy tế bào không đồng nghĩa với việc nó sẽ phát huy hiệu quả tương tự khi uống vào cơ thể.

Hơn nữa, nồng độ PCSK9 trong cơ thể người còn chịu sự chi phối của rất nhiều yếu tố bệnh lý phức tạp khác. Một nghiên cứu năm 2019 trên 40 bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng mới phát hiện và 40 đối chứng khỏe mạnh cho thấy những bệnh nhân này có nồng độ TSH, cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL và cả PCSK9 cao hơn hẳn nhóm chứng ^[7]. Nồng độ PCSK9 có tương quan nghịch với chỉ số FT4, trong khi không tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa giữa PCSK9 với phân tử CD36 trên bạch cầu đơn nhân ^[7].

Tại các nghiên cứu khác trên bệnh lý tự miễn, nồng độ PCSK9 huyết thanh cũng biến động khó lường tùy theo tình trạng bệnh và thuốc điều trị. Nghiên cứu năm 2021 trên 545 đối tượng (gồm 299 bệnh nhân viêm cột sống dính khớp và 246 người đối chứng) ghi nhận PCSK9 giảm ở nhóm bệnh nhân, nhưng hoạt độ bệnh ASDAS-CRP lại tương quan thuận độc lập với PCSK9 ^[8]. Bệnh nhân dùng prednisone có nồng độ PCSK9 cao hơn, trong khi liệu pháp kháng TNF-alpha lại làm giảm nồng độ này ^[8]. Tương tự, nghiên cứu năm 2020 trên 366 người (195 bệnh nhân lupus ban đỏ hệ thống và 171 người đối chứng) cũng ghi nhận PCSK9 giảm ở bệnh nhân lupus nói chung, nhưng lại tăng ở những người có mức độ hoạt động và tổn thương bệnh nặng hơn, đồng thời thuốc hydroxychloroquine giúp làm giảm mức PCSK9 ^[4]. Những dữ liệu này khẳng định hệ thống điều hòa PCSK9 trong cơ thể người rất phức tạp và chịu ảnh hưởng đa chiều, không thể dễ dàng can thiệp chỉ bằng một loại thảo mộc thô.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng vàng đằng trị mỡ máu

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là quan niệm cho rằng vàng đằng là thảo dược tự nhiên nên an toàn tuyệt đối và có thể uống thay thế thuốc hạ mỡ máu do bác sĩ kê đơn. Việc tự ý ngưng dùng thuốc hạ lipid máu như statin để chuyển sang uống nước sắc vàng đằng tiềm ẩn nguy cơ rất lớn làm bùng phát các biến cố tim mạch cấp tính như nhồi máu cơ tim hay đột quỵ do mỡ máu không được kiểm soát chặt chẽ.

Một sai lầm khác liên quan đến cách chế biến truyền thống. Nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng dịch chiết cồn của vàng đằng mới chứa đủ hai hoạt chất có ái lực gắn kết mạnh để ức chế con đường tín hiệu SREBP2, trong khi dịch chiết nước thông thường chỉ chứa một chất và có hiệu quả ức chế thấp hơn nhiều ^[1]. Việc người dân tự đun sắc vàng đằng với nước uống tại nhà theo lối dân gian khó có thể thu được nồng độ hoạt chất tương đương với các dạng chiết xuất tiêu chuẩn trong phòng thí nghiệm ^[1].

Bên cạnh đó, việc ức chế quá mức PCSK9 cũng cần được nhìn nhận thận trọng dưới góc độ khoa học. Thử nghiệm trên động vật năm 2008 cho thấy mặc dù chuột thiếu hụt PCSK9 có khả năng chống lại tình trạng thoái hóa mỡ ở gan, nhưng trong quá trình gan hồi phục tái tạo, những con chuột thiếu hụt gen này lại xuất hiện các tổn thương hoại tử mô gan nghiêm trọng ^[3]. Điều này gợi ý rằng việc can thiệp ức chế PCSK9 cần được giám sát y khoa chặt chẽ để tránh nguy cơ tiềm ẩn đối với những người có tổn thương gan sẵn có ^[3].

Ai nên thận trọng khi có ý định sử dụng?

Với các dữ liệu khoa học hiện tại, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý và không nên tùy tiện sử dụng các sản phẩm từ cây vàng đằng:

• Người có bệnh lý nền về gan: Dữ liệu thực nghiệm cảnh báo rằng việc thiếu hụt PCSK9 có thể khiến các mô gan đang tổn thương hoặc trong quá trình tái tạo dễ gặp tổn thương hoại tử hơn ^[3]. Người bị viêm gan, xơ gan hoặc men gan tăng cao không nên tự ý dùng vàng đằng liều cao.
• Bệnh nhân đang dùng thuốc điều trị mỡ máu hoặc thuốc tim mạch: Việc tự ý kết hợp thảo dược với thuốc chuyển hóa qua gan có thể gây tương tác bất lợi hoặc làm thay đổi sinh khả dụng của thuốc điều trị.
• Người mắc các bệnh tự miễn hoặc rối loạn nội tiết: Nồng độ PCSK9 và chuyển hóa lipid ở bệnh nhân lupus, viêm cột sống dính khớp hay suy giáp có sự biến động phức tạp và gắn liền với mức độ hoạt động của bệnh ^[8], ^[4], ^[7]. Việc dùng thảo dược không rõ hàm lượng có thể làm phức tạp thêm việc kiểm soát bệnh nền.
• Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng các loại dược liệu chưa có chứng nhận an toàn lâm sàng đầy đủ.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Nếu muốn sử dụng vàng đằng như một biện pháp hỗ trợ sức khỏe nói chung, người dân cần tuân thủ nguyên tắc thận trọng và luôn tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa:

• Về lượng dùng và cách dùng: Không nên tự ý thu hái hay sắc uống nước đặc kéo dài với liều lượng quá cao. Dịch chiết nước truyền thống có hiệu suất ức chế hoạt tính sinh học thấp hơn dịch chiết cồn chuẩn hóa ^[1], do đó việc uống quá nhiều nước sắc thô không giúp tăng tác dụng hạ mỡ máu mà chỉ làm tăng gánh nặng lọc thải cho gan và thận.
• Thời điểm sử dụng: Không sử dụng thảo dược cùng lúc với thời điểm uống các loại thuốc tây y hạ mỡ máu nhằm tránh các tương tác hấp thu có thể xảy ra tại đường tiêu hóa.
• Kết hợp lối sống khoa học: Thay vì đặt kỳ vọng vào một vị thảo dược duy nhất, biện pháp hạ mỡ máu bền vững và đã được chứng minh hiệu quả lâm sàng rõ rệt là duy trì chế độ dinh dưỡng giàu chất xơ, hạn chế chất béo bão hòa, kiểm soát cân nặng hợp lý và vận động thể lực đều đặn mỗi ngày.

Vàng đằng là một vị thuốc quý trong y học cổ truyền với nhiều tiềm năng sinh học đang tiếp tục được khám phá ^[1]. Tuy nhiên, từ những dữ liệu ức chế PCSK9 trên tế bào gan đến ứng dụng điều trị mỡ máu thực tế trên người vẫn là một khoảng cách nghiên cứu rất xa ^[1]. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, coi thảo dược chỉ là yếu tố hỗ trợ thứ yếu và luôn tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ để bảo vệ sức khỏe tim mạch một cách an toàn nhất.