Người huyết áp thấp có nên dùng dược liệu vàng đằng?

Nhiều người Việt Nam từ lâu đã quen thuộc với cây vàng đằng như một vị thuốc dân gian hữu hiệu để chữa trị các chứng bệnh tiêu hóa như tiêu chảy, kiết lỵ hoặc nhiễm khuẩn đường ruột. Khi gặp vấn đề về tiêu hóa, thói quen tự ý mua các chế phẩm chứa chiết xuất vàng đằng hoặc sắc nước uống diễn ra khá phổ biến mà ít ai để ý đến những phản ứng phụ toàn thân. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau khi dùng dược liệu này lại cảm thấy hoa mắt, xây xẩm mặt mày, chân tay bủn rủn mà không hiểu nguyên nhân vì sao.

Câu trả lời trực tiếp cho thắc mắc này là: người có huyết áp thấp nên hết sức thận trọng và tốt nhất không nên tự ý sử dụng dược liệu vàng đằng. Hoạt chất chính tạo nên tác dụng điều trị của vàng đằng là berberine, một alkaloid tự nhiên có khả năng giãn mạch và hạ huyết áp toàn thân. Khi người vốn có mức huyết áp thấp nạp hoạt chất này vào cơ thể, mạch máu bị giãn rộng đột ngột có thể khiến chỉ số huyết áp tụt sâu hơn nữa, dẫn đến tình trạng thiếu máu não tạm thời và gây ra các triệu chứng chóng mặt nguy hiểm.

Cơ chế tác động: Vì sao berberine trong vàng đằng làm giãn mạch và tụt huyết áp?

Vàng đằng (tên khoa học là Coscinium fenestratum) là loài thực vật chứa hàm lượng berberine rất dồi dào. Từ lâu, berberine đã được biết đến như một loại thuốc kháng khuẩn thường được kê đơn để điều trị tiêu chảy ở nhiều nước châu Á ^[1]. Ngoài tác dụng tại chỗ trên đường tiêu hóa, các nhà khoa học phát hiện hoạt chất này còn có nhiều hoạt tính sinh học toàn thân khác ^[1]. Khi đi vào máu, berberine tác động trực tiếp lên hệ thống mạch máu thông qua việc làm thư giãn các tế bào cơ trơn mạch máu, khiến thành mạch giãn nở và lòng mạch mở rộng ra ^[1].

Cơ chế giãn mạch của berberine diễn ra qua nhiều con đường sinh học ở cấp độ tế bào. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng berberine có khả năng ức chế kênh tiềm năng thụ thể vanilloid 4 (TRPV4) trên các tế bào cơ trơn mạch máu ^[1]. Việc ức chế kênh TRPV4 này làm giảm nồng độ ion canxi tự do bên trong tế bào cơ trơn, từ đó làm giảm sự co thắt cơ trơn và kích hoạt quá trình giãn động mạch chủ ^[1]. Khi cơ trơn thành mạch giãn nở, sức cản ngoại vi của hệ tuần hoàn giảm xuống, kéo theo sự sụt giảm áp lực của dòng máu lên thành động mạch ^[1].

Bên cạnh đó, các nhà khoa học còn phát hiện một cơ chế điều hòa khác liên quan đến kênh kali. Khi nghiên cứu trên tế bào cơ trơn mạch máu não, berberine đã kích hoạt và gia tăng biểu hiện của tiểu đơn vị beta1 thuộc kênh kali phụ thuộc canxi có độ dẫn truyền lớn (BKCa) ^[2]. Việc mở kênh BKCa dẫn đến hiện tượng phân cực màng tế bào, giúp các mạch máu não và mạch máu ngoại biên thư giãn ^[2]. Đối với người khỏe mạnh hoặc người huyết áp cao, tác dụng giãn mạch này có thể mang lại lợi ích bảo vệ thành mạch. Nhưng với người huyết áp vốn dĩ đã thấp, sự giãn mạch thụ động này lại trở thành nguyên nhân trực tiếp khiến áp lực tuần hoàn giảm mạnh.

Bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu thực nghiệm

Tác động hạ huyết áp và làm giãn mạch của berberine đã được ghi nhận rõ ràng qua hàng loạt nghiên cứu thực nghiệm trên động vật. Trong một nghiên cứu công bố năm 2017, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm dùng berberine bằng đường uống cho chuột mắc bệnh đái tháo đường với các mức liều 50, 100 và 200 mg/kg/ngày liên tục trong 8 tuần ^[2]. Kết quả cho thấy việc sử dụng berberine mạn tính ở mức liều 100 mg/kg/ngày không chỉ giúp giảm lượng đường trong máu mà còn trực tiếp làm giảm huyết áp và cải thiện độ giãn mạch ở chuột ^[2]. Nghiên cứu này chứng minh tác dụng hạ áp diễn ra đồng thời với quá trình kích hoạt kênh BKCa tại thành mạch ^[2].

Một nghiên cứu thực nghiệm khác công bố vào năm 2020 trên chuột tăng huyết áp tự phát (SHR) cũng củng cố thêm phát hiện về khả năng tác động mạnh mẽ của berberine lên hệ tim mạch ^[3]. Trong thử nghiệm kéo dài 4 tuần này, những con chuột SHR được cho uống berberine với liều 50 mg/kg/ngày, trong khi nhóm đối chứng chỉ dùng nước muối sinh lý ^[3]. Các nhà nghiên cứu đã theo dõi huyết áp tâm thu ở đuôi chuột định kỳ mỗi 2 tuần và đo vận tốc sóng mạch động mạch chủ (aPWV) vào cuối kỳ thử nghiệm ^[3]. Kết quả ghi nhận berberine đã làm giảm một phần huyết áp và giảm các vi hạt nội mô lưu hành (CD31+/CD42-) ^[3]. Đồng thời, dược chất này giúp bảo tồn độ đàn hồi động mạch thông qua việc giảm aPWV, gia tăng hàm lượng sợi chun elastin và duy trì sự giãn mạch phụ thuộc vào nội mô ^[3].

Thêm vào đó, nghiên cứu năm 2015 đã khảo sát chi tiết hơn tác động giãn mạch của berberine trên các mẫu động mạch chủ cô lập và mô hình chuột bị gây tăng huyết áp bằng deoxycorticosterone acetate (DOCA) ^[1]. Trên động mạch chủ cô lập, berberine kích thích sự thư giãn thành mạch phụ thuộc vào liều lượng ^[1]. Ở chuột tăng huyết áp do DOCA, điều trị bằng berberine giúp hạ chỉ số huyết áp toàn thân một cách rõ rệt ^[1]. Khi dùng dài ngày trên chuột già thiếu hụt apolipoprotein E (Apoe-KO), berberine làm giảm huyết áp trung bình lẫn huyết áp mạch, đồng thời làm tăng phản ứng của động mạch đối với các chất giãn mạch ^[1].

Bằng chứng lâm sàng trên người: Hiệu quả hạ áp khi phối hợp điều trị

Không chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật, tác động kiểm soát huyết áp của berberine còn được chứng minh qua các thử nghiệm lâm sàng thực tế trên cơ thể người. Một nghiên cứu lâm sàng kéo dài trong 2 năm công bố năm 2015 đã theo dõi 69 bệnh nhân vừa mắc bệnh tăng huyết áp vừa kèm theo đái tháo đường týp 2 ^[4]. Các bệnh nhân này được phân ngẫu nhiên vào nhóm chứng (33 người) chỉ dùng phác đồ hạ áp và hạ đường huyết chuẩn, hoặc nhóm phối hợp (36 người) được dùng thêm berberine đường uống cùng với phác đồ chuẩn ^[4].

Sau thời gian điều trị, các nhà nghiên cứu nhận thấy phác đồ bổ sung berberine kiểm soát hiệu quả cả chỉ số huyết áp lẫn nồng độ đường huyết lúc đói ^[4]. Đáng chú ý, các bệnh nhân dùng thêm berberine còn ghi nhận sự sụt giảm đáng kể ở các dấu ấn sinh hóa tổn thương thận như tỷ lệ albumin/creatinine trong nước tiểu (UACR), osteopontin và phân tử tổn thương thận-1 (KIM-1), đồng thời cải thiện huyết động học dòng máu thận và giảm stress oxy hóa ^[4].

Dù nghiên cứu trên cho thấy berberine là một chất hỗ trợ đầy hứa hẹn cho người bị huyết áp cao có kèm biến chứng thận, kết quả này đồng thời là lời cảnh báo có căn cứ khoa học cho người huyết áp thấp. Khi một hoạt chất có đủ hoạt lực để làm giảm huyết áp và duy trì sự kiểm soát áp lực dòng máu trên cơ thể người bệnh suốt 2 năm điều trị, việc người bình thường có huyết áp thấp nạp dược liệu chứa hoạt chất này sẽ khiến cơ thể phải đối mặt với nguy cơ tụt huyết áp quá mức ngoài ý muốn.

Lợi ích, giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Các dữ liệu khoa học hiện có đã làm sáng tỏ tiềm năng hạ áp và bảo vệ mạch máu của berberine trong việc điều trị rối loạn chuyển hóa, xơ vữa động mạch và tăng huyết áp ^[1]. Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế giãn mạch bằng cách can thiệp kênh ion TRPV4 hoặc kênh BKCa chủ yếu vẫn được thực hiện trên mô hình động vật như chuột cống hoặc chuột nhắt ^[2], ^[1]. Các thử nghiệm lâm sàng trên người đa số tập trung vào đối tượng bệnh nhân tăng huyết áp hoặc có bệnh lý nền đái tháo đường ^[4]. Chưa có nhiều nghiên cứu chuyên biệt đo lường mức độ tụt áp của người bình thường có cơ địa huyết áp thấp khi dùng chế phẩm từ cây vàng đằng.

Chính khoảng trống này dẫn đến một số hiểu lầm phổ biến trong cộng đồng. Nhiều người lầm tưởng rằng vàng đằng hay berberine là thuốc "chữa tiêu chảy tại ruột" nên chỉ có tác dụng cục bộ trong ống tiêu hóa, hoàn toàn không ngấm vào máu hay ảnh hưởng đến các cơ quan khác. Sự thật là berberine được hấp thu toàn thân và tác động mạnh mẽ lên hệ thống nội mô cũng như các tế bào cơ trơn mạch máu ^[3], ^[1]. Một hiểu lầm tai hại khác là quan niệm "dược liệu tự nhiên thì không có tác dụng phụ", từ đó người bệnh tự ý dùng thuốc sắc vàng đằng đậm đặc trong nhiều ngày mà không lường trước nguy cơ hạ huyết áp.

Khi người huyết áp thấp dùng vàng đằng, tình trạng giãn mạch diễn ra sẽ làm giảm lưu lượng máu hồi lưu về tim, dẫn đến giảm phân phối thể tích tuần hoàn lên não bộ. Hậu quả là người bệnh gặp phải các triệu chứng như hoa mắt, choáng váng, chóng mặt khi đứng lên đột ngột, mệt mỏi rã rời, thậm chí có thể ngất xỉu nếu huyết áp tụt quá sâu. Hiện tượng này thường bị nhầm lẫn là do cơ thể bị suy nhược vì tiêu chảy, trong khi nguyên nhân sâu xa lại đến từ tác dụng phụ giãn mạch của dược liệu.

Những ai cần đặc biệt thận trọng với dược liệu vàng đằng?

Dựa trên các bằng chứng về hoạt tính hạ huyết áp và giãn cơ trơn của berberine, một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng hoặc tránh tự ý dùng dược liệu vàng đằng:

Thứ nhất là những người có tiền sử huyết áp thấp mạn tính hoặc huyết áp không ổn định. Nhóm người này có hệ thống mạch máu nhạy cảm, huyết áp nền thường xuyên dưới ngưỡng 90/60 mmHg. Việc tiếp nạp thêm berberine sẽ dễ dàng kích hoạt các cơn tụt áp đột ngột, gây chóng mặt, mất thăng bằng và nguy cơ té ngã chấn thương.

Thứ hai là những bệnh nhân đang điều trị bệnh tăng huyết áp bằng thuốc tây y. Nghiên cứu lâm sàng đã xác nhận berberine có thể phối hợp cùng thuốc hạ áp để kiểm soát chỉ số huyết áp ^[4]. Do đó, nếu tự ý dùng thêm vàng đằng cùng lúc với các loại thuốc hạ huyết áp theo đơn, người bệnh có thể gặp hiện tượng hiệp đồng tác dụng quá mức, đẩy huyết áp xuống mức quá thấp rất nguy hiểm.

Thứ ba là người cao tuổi có hệ thống mạch máu xơ cứng hoặc suy giảm chức năng bù trừ tuần hoàn. Ở người lớn tuổi, khả năng tự điều hòa co giãn mạch máu khi thay đổi tư thế vốn đã suy giảm. Tác động làm giãn mạch của berberine thông qua kênh TRPV4 hoặc BKCa có thể làm trầm trọng thêm chứng hạ huyết áp tư thế ^[2], ^[1].

Hướng dẫn sử dụng an toàn và cách xử trí khi bị tụt áp

Để sử dụng các thảo dược có nguồn gốc từ tự nhiên một cách an toàn mà không gây hại cho sức khỏe, người tiêu dùng cần tuân thủ những nguyên tắc thực tế sau:

Trong trường hợp cần sử dụng vàng đằng hoặc các chế phẩm chứa berberine để điều trị các bệnh lý đường ruột như tiêu chảy, nhiễm khuẩn tiêu hóa, người có huyết áp thấp cần tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn. Tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc sắc tự nhiên từ thân, rễ vàng đằng với liều lượng quá cao hoặc kéo dài ngày mà không có sự kiểm soát y tế.

Nếu thuộc nhóm người có huyết áp thấp nhưng bắt buộc phải dùng theo chỉ định, người bệnh cần theo dõi sát sao các biểu hiện của cơ thể. Nên uống thuốc sau bữa ăn no, tránh dùng lúc bụng đói vì trạng thái đói có thể làm tăng cảm giác cồn cào và dễ gây choáng váng hơn. Đồng thời, cần duy trì thói quen uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ thể tích tuần hoàn, không thay đổi tư thế đột ngột từ nằm sang đứng để phòng ngừa hạ huyết áp tư thế.

Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ bị tụt huyết áp như hoa mắt, chóng mặt, vã mồ hôi lạnh, tim đập nhanh hồi hộp hoặc cảm giác đứng không vững sau khi uống dược liệu, người bệnh cần ngừng dùng ngay lập tức. Hãy nhanh chóng tìm nơi an toàn để ngồi hoặc nằm xuống, kê cao hai chân hơn đầu để tạo điều kiện cho máu lưu thông dồn về não. Người bệnh có thể uống một cốc trà gừng ấm hoặc nước đường ấm để giúp cơ thể dần hồi phục. Nếu tình trạng choáng váng không thuyên giảm sau khi đã nghỉ ngơi hoặc có dấu hiệu ngất lịm, cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất để được nhân viên y tế thăm khám và xử trí kịp thời.

Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe người tiêu dùng

Vàng đằng và hoạt chất berberine là món quà quý giá từ thiên nhiên, mang lại nhiều giá trị chữa bệnh từ kháng khuẩn tiêu hóa cho đến tiềm năng bảo vệ thành mạch và hỗ trợ ổn định chuyển hóa ^[2], ^[1], ^[4]. Tuy nhiên, bất kỳ vị thuốc nào cũng có tính hai mặt và việc hiểu rõ dược tính của chúng là điều vô cùng cần thiết.

Đối với những người có cơ địa huyết áp thấp, sự cảnh giác trước tác dụng phụ giãn mạch của vàng đằng sẽ giúp phòng ngừa những biến cố tụt huyết áp không mong muốn. Luôn lắng nghe cơ thể, trao đổi với nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ loại thảo dược nào chính là biện pháp an toàn và thông thái nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân.