Vì sao huyết áp dễ tăng vọt đột ngột vào mùa đông?

Nhiều người có tiền sử huyết áp ổn định suốt mùa hè bỗng nhiên thấy các chỉ số đo được tăng vọt khi những đợt gió mùa đông tràn về. Không ít trường hợp người cao tuổi vừa bước chân ra khỏi giường vào sáng sớm mùa lạnh đã xuất hiện cảm giác choáng váng, nặng đầu và đo thấy huyết áp chạm ngưỡng nguy hiểm. Thắc mắc "vì sao huyết áp lại đặc biệt nhạy cảm và dễ tăng đột ngột trong mùa đông" là nỗi băn khoăn rất phổ biến của người bệnh và thân nhân mỗi khi thời tiết chuyển mùa.

Câu trả lời cốt lõi nằm ở phản xạ tự nhiên của cơ thể trước nhiệt độ thấp: sự kích hoạt của hệ thần kinh giao cảm dẫn tới hiện tượng co mạch ngoại vi đột ngột. Khi các mạch máu ngoại biên co lại để giữ nhiệt cho các cơ quan nội tạng quan trọng, lực cản dòng máu tăng lên, tim phải bơm mạnh hơn, tạo áp lực lớn lên thành mạch và khiến huyết áp tăng cao ngay tức thì.

Kích hoạt thần kinh giao cảm: Ngòi nổ khiến mạch máu co thắt

Khi cơ thể tiếp xúc với không khí lạnh, các thụ thể cảm nhận nhiệt độ trên da lập tức phát tín hiệu cảnh báo về hệ thần kinh trung ương. Để tránh thất thoát nhiệt lượng ra môi trường bên ngoài, cơ thể kích hoạt hệ thần kinh giao cảm nhằm kích thích cơ trơn xung quanh các mạch máu co lại. Quá trình này diễn ra rất nhanh chóng, thậm chí chỉ cần một kích thích lạnh cục bộ tại vùng mặt cũng đủ sức làm xáo trộn toàn bộ huyết động.

Một nghiên cứu năm 2017 thực hiện trên 9 người đàn ông mắc bệnh tăng huyết áp cho thấy, việc kích thích dây thần kinh sinh ba và làm lạnh vùng mặt đã làm gia tăng hoạt động thần kinh giao cảm cơ (p < 0,05) ^[1]. Kích thích lạnh này đồng thời khiến huyết áp của người tham gia tăng lên đáng kể (p < 0,01) và làm thay đổi các thông số huyết động của động mạch chủ (p < 0,01) ^[1]. Phản xạ này chứng minh rằng việc đột ngột để lộ mặt hoặc đầu trần trước luồng gió lạnh mùa đông có thể kích hoạt ngay tức thì phản ứng căng thẳng của hệ tuần hoàn ^[1].

Không chỉ ở người lớn tuổi hay người có bệnh nền, phản ứng co mạch trước nhiệt độ thấp còn được ghi nhận ở cả lứa tuổi thanh thiếu niên. Trong một thử nghiệm năm 2000 so sánh phản ứng tim mạch giữa nghiệm pháp áp lạnh vùng trán (3 độ C đến 4 độ C) và tiếp xúc thụ động toàn thân trong phòng lạnh (8 độ C đến 10 độ C) trên 69 thanh thiếu niên da đen và 47 thanh thiếu niên da trắng (độ tuổi trung bình 14,7 tuổi), cả hai nghiệm pháp đều làm tăng sức cản mạch máu và đẩy huyết áp lên cao ^[2]. Điểm khác biệt là kích thích lạnh ở trán làm tăng cung lượng tim, trong khi tiếp xúc lạnh toàn thân lại làm giảm cung lượng tim (p < 0,05) ^[2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra xu hướng co mạch do lạnh ở nhóm thanh thiếu niên da đen mạnh hơn nhóm da trắng khi tiếp xúc toàn thân (p < 0,05) ^[2]. Đồng thời, sự nhất quán của phản ứng tim mạch giữa hai nghiệm pháp xuất hiện rõ rệt ở nam giới (r > 0,30) nhưng lại thấp ở nữ giới (r < 0,15), điều được giải thích có thể do sự suy giảm chức năng thụ thể adrenergic ở nữ giới ^[2].

Trọng tải tuần hoàn tăng vọt và gánh nặng dồn ép lên tim

Hiện tượng co mạch ngoại vi do nhiệt độ thấp không chỉ làm tăng con số huyết áp hiển thị trên máy đo mà còn làm thay đổi trực tiếp cung cầu oxy của cơ tim. Mối liên hệ nghịch đảo giữa nhiệt độ môi trường và huyết áp đã được ghi nhận rõ ràng: nhiệt độ càng hạ thấp thì huyết áp càng có xu hướng tăng cao ^[3]. Khi mạch máu ngoại vi co rút mạnh, trở kháng dòng máu tăng vọt, thất trái của tim buộc phải hoạt động với cường độ lớn hơn rất nhiều để thắng được lực cản này và tống máu đi nuôi cơ thể ^[3].

Tình trạng gia tăng công làm việc của thành tâm thất dẫn đến nhu cầu tiêu thụ oxy của cơ tim tăng mạnh ^[3]. Ở những người vốn đã có sẵn tổn thương hẹp lòng mạch vành cố định, nguồn cung cấp máu không thể đáp ứng kịp nhu cầu này, từ đó làm giảm hiệu suất cơ học của tim và đẩy nhanh tình trạng thiếu máu cục bộ cơ tim ^[3]. Đáng chú ý, hiện tượng co mạch ngoại vi do lạnh còn có thể dẫn đến biến chứng phù phổi cấp, gây quá tải cấp tính cho tâm thất trái ngay cả ở những bệnh nhân chưa từng mắc bệnh động mạch vành trước đó, đặc biệt là những người có cơ địa dễ tăng huyết áp ^[3]. Đối với những người đã bị rối loạn chức năng thất trái, việc phải gánh chịu tải trọng tuần hoàn lớn kéo dài do thời tiết lạnh có thể ảnh hưởng tiêu cực trực tiếp đến khả năng sống sót lâu dài ^[3].

Bên cạnh gánh nặng cơ học, môi trường lạnh còn làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông gây nghẽn mạch. Nhiệt độ thấp dẫn đến tình trạng huyết khối do số lượng hồng cầu gia tăng, kèm theo nồng độ một số yếu tố đông máu, tiểu cầu và độ kết tập tiểu cầu đều tăng lên trong điều kiện giá lạnh ^[3]. Nồng độ fibrinogen trong huyết tương cũng tỷ lệ nghịch với nhiệt độ môi trường xung quanh, trong đó một phần sự gia tăng fibrinogen vào mùa đông có thể liên quan đến các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp theo mùa ^[3]. Tất cả những biến đổi huyết học này cộng hưởng cùng sự co mạch khiến nguy cơ đau tim và đột quỵ trong mùa đông tăng lên gấp bội ^[3].

Phản ứng nhạy cảm quá mức của tuần hoàn phổi trước cái lạnh

Bên cạnh tuần hoàn toàn thân, hệ mạch máu tại phổi cũng phải chịu tác động rất lớn từ nhiệt độ lạnh, đặc biệt ở nhóm bệnh nhân đã mắc tăng huyết áp. Ở người khỏe mạnh bình thường, áp lực trong động mạch phổi tương đối ổn định trước các tác nhân gây căng thẳng thần kinh, nhưng ở người tăng huyết áp, hệ mạch máu phổi lại bộc lộ tính kích ứng rất mạnh.

Một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 1990 đã so sánh phản ứng mạch máu giữa người huyết áp bình thường và bệnh nhân tăng huyết áp nguyên phát thông qua nghiệm pháp ép lạnh và tính nhẩm ^[4]. Kết quả chỉ ra rằng ở người khỏe mạnh, áp lực động mạch phổi không bị ảnh hưởng bởi nghiệm pháp lạnh ^[4]. Trái lại, ở bệnh nhân tăng huyết áp, cả huyết áp tâm thu và tâm trương động mạch phổi đều tăng liên tục khi gặp kích thích lạnh, đồng thời kháng trở tiểu động mạch phổi tăng vọt lên tới 42% so với mức kiểm soát ban đầu (trong khi tính nhẩm chỉ làm tăng 29%) ^[4]. Sự gia tăng kháng trở này phản ánh tình trạng co mạch do trung gian thần kinh giao cảm ^[4]. Đáng chú ý, khi tiêm truyền chất dẫn truyền thần kinh norepinephrine với liều lượng tương đương, mạch máu phổi của người bình thường không hề phản ứng, nhưng lại gây co mạch rất rõ rệt ở bệnh nhân tăng huyết áp ^[4].

Sự nhạy cảm quá mức của mạng lưới mạch máu này có liên quan mật thiết đến dòng ion canxi đi vào tế bào cơ trơn. Một thử nghiệm năm 1986 trên 22 nam giới mắc tăng huyết áp đã kiểm tra vai trò của việc chẹn kênh canxi bằng nifedipine đối với phản ứng mạch máu ^[5]. Nghiệm pháp ép lạnh ban đầu làm tăng nồng độ norepinephrine huyết tương thêm 24%, kéo theo áp lực và kháng trở ở cả tuần hoàn hệ thống lẫn tuần hoàn phổi tăng lên mà không làm thay đổi cung lượng tim ^[5]. Tuy nhiên, sau khi được dùng nifedipine, mặc dù phản ứng tiết norepinephrine khi gặp lạnh thậm chí còn tăng cao hơn (+35%), nhưng mức tăng kháng trở mạch máu hệ thống đã giảm từ mức tăng +24% xuống chỉ còn +7%, và mức tăng kháng trở mạch phổi giảm mạnh từ +41% xuống chỉ còn +1%, làm suy giảm đáng kể phản ứng tăng áp lực mạch máu ^[5]. Điều này chứng minh rằng sự co thắt mạch dữ dội do lạnh ở người tăng huyết áp có sự tham gia sâu sắc của các kênh canxi trong tế bào cơ trơn thành mạch ^[5].

Các tác động bất lợi của thời tiết lạnh đối với tuần hoàn phổi cũng được xác nhận qua nhiều mô hình thực nghiệm động vật được tổng hợp năm 2021 ^[6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hạ thân nhiệt cấp tính ở chó gây ra sự gia tăng dần dần kháng trở mạch phổi ^[6]. Tương tự, ở loài gia súc di chuyển lên vùng cao, sự kết hợp giữa thiếu oxy và thời tiết giá lạnh khắc nghiệt mùa đông làm gia tăng đáng kể tỷ lệ mắc bệnh tăng áp động mạch phổi nặng và suy tim phải ^[6]. Thậm chí việc chỉ làm lạnh bề mặt da ở gia súc trong điều kiện nhiệt độ phòng trung tính cũng đủ để kích hoạt sự gia tăng kháng trở mạch máu phổi ^[6].

Thời tiết biến đổi và các triệu chứng tim phổi cảnh báo

Nhiều người nghĩ rằng chỉ có những đợt rét buốt âm độ mới làm huyết áp tăng, nhưng thực tế sự bất ổn định của thời tiết và sự thay đổi đột ngột giữa các khối không khí cũng đóng vai trò khơi mào huyết áp tăng vọt. Một nghiên cứu theo dõi huyết áp lưu động 24 giờ trên 540 bệnh nhân tăng huyết áp vào mùa đông tại Florence (Ý) năm 2008 cho thấy hình thái khối khí là một yếu tố dự báo có ý nghĩa thống kê đối với huyết áp trung bình 24 giờ (p < 0,01 với huyết áp tâm trương và p < 0,05 với huyết áp tâm thu), huyết áp tâm trương ban ngày (p < 0,001) và cả huyết áp ban đêm (p < 0,01 cho cả tâm thu lẫn tâm trương) ^[7]. Đáng lưu ý, huyết áp của người bệnh đo được cao hơn vào những ngày có khối khí xoáy cyclonic (thời tiết không ổn định, nhiều mây, ấm nhẹ) so với những ngày anticyclonic (thời tiết ổn định, không mây, lạnh sâu) ^[7]. Đặc biệt, huyết áp lưu động có xu hướng tăng vọt sau khi có sự chuyển dịch thời tiết đột ngột từ những ngày khối khí anticyclonic sang chuỗi ngày cyclonic ^[7].

Sự kết hợp giữa huyết áp cao và thời tiết mùa đông không chỉ thể hiện qua các con số đơn thuần mà còn gây ra những triệu chứng khó chịu thực tế trên đường hô hấp và tim mạch. Dữ liệu từ Nghiên cứu Quốc gia FINRISK 2002 tại Phần Lan khảo sát trên 6.591 nam và nữ trong độ tuổi từ 25 đến 74 tuổi đã chứng minh rõ điều này ^[8]. Bệnh nhân được chẩn đoán tăng huyết áp kết hợp với một bệnh tim mạch khác có nguy cơ gặp các triệu chứng tim phổi liên quan đến lạnh cao hơn rất nhiều so với nhóm người có huyết áp bình thường ^[8].

Cụ thể, ở nhóm bệnh nhân tăng huyết áp kèm bệnh tim mạch, nguy cơ bị đau ngực khi trời lạnh tăng vọt với tỷ số chênh hiệu chỉnh (adjusted OR) lên tới 22,5 (khoảng tin cậy 95%: 9,81 - 51,7) ở nam giới và 17,7 (8,37 - 37,5) ở nữ giới ^[8]. Tình trạng rối loạn nhịp tim khi trời lạnh cũng tăng đột biến với OR là 43,4 (8,91 - 211) ở nam và 8,99 (3,99 - 20,2) ở nữ ^[8]. Ngoài ra, nguy cơ khó thở do lạnh tăng lên đáng kể (OR 3,94 ở nam; 4,41 ở nữ), kèm theo ho (OR 2,64 ở nam; 4,26 ở nữ), thở khò khè (OR 2,51 ở nam; 3,73 ở nữ) và tăng tiết đờm nhầy (OR 1,90 ở nam; 2,53 ở nữ) ^[8]. Không chỉ nhóm có bệnh kết hợp, ngay cả những người chỉ mắc tăng huyết áp đơn thuần đang điều trị, người tăng huyết áp chưa điều trị hay người mới phát hiện chỉ số huyết áp cao qua khám sàng lọc cũng đều có tỷ lệ xuất hiện các triệu chứng tim phổi mùa lạnh cao hơn nhóm bình thường ^[8].

Bên cạnh tác động nhiệt học thuần túy, mùa đông còn đi kèm hiện tượng nghịch nhiệt, khi các lớp không khí lạnh và chất ô nhiễm bị giữ lại ở tầng sát mặt đất, điều này có thể trực tiếp làm tăng số ca tử vong do tim mạch ^[3]. Ngoài ra, việc người bệnh thực hiện các hoạt động thể lực gắng sức nặng nhọc trong giá rét (như cào tuyết, lắp xích lốp xe hoặc đẩy ô tô chết máy trong tuyết) sẽ tạo thêm áp lực cực lớn lên trái tim và làm bùng phát nguy cơ đau tim ^[3].

Ai nên đặc biệt thận trọng khi trời chuyển lạnh?

Dựa trên các bằng chứng khoa học, mức độ nhạy cảm trước thời tiết lạnh có sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm người, đòi hỏi một số đối tượng phải nâng cao cảnh giác tối đa:

• Người có tiền sử tăng huyết áp và bệnh tim mạch kết hợp: Đây là nhóm có nguy cơ xuất hiện triệu chứng đau ngực và rối loạn nhịp tim tăng gấp hàng chục lần so với người bình thường khi tiếp xúc với môi trường lạnh ^[8].
• Bệnh nhân suy giảm chức năng tâm thất trái hoặc hẹp mạch vành: Tình trạng co mạch làm tăng hậu tải và tăng tiêu thụ oxy cơ tim có thể đẩy nhanh tình trạng thiếu máu cục bộ hoặc làm giảm khả năng sống còn của nhóm bệnh nhân này ^[3].
• Người cao tuổi và người dễ bị tăng huyết áp phản ứng: Hệ thống điều hòa mạch máu ở người già kém linh hoạt, phản xạ co mạch ngoại biên dễ kích hoạt cơn tăng huyết áp kịch phát dẫn đến biến cố đột quỵ hoặc phù phổi cấp ^[3].
• Người có chỉ số huyết áp chưa được kiểm soát tốt hoặc chưa điều trị: Nhóm này luôn ghi nhận tỷ lệ xuất hiện các triệu chứng khó thở, khò khè và đau ngực gia tăng mạnh mẽ khi nhiệt độ giảm xuống ^[8].
• Những người phải làm việc ngoài trời hoặc thực hiện các hoạt động thể lực nặng trong thời tiết lạnh buốt: Gắng sức trong môi trường lạnh làm tăng vọt tải trọng lên cơ tim một cách đột ngột ^[3].

Gợi ý kiểm soát và ổn định huyết áp trong mùa đông

Để bảo vệ hệ tim mạch và ngăn ngừa các cơn tăng huyết áp đột ngột trong mùa lạnh, mỗi cá nhân có thể áp dụng các biện pháp thiết thực sau:

• Tránh sốc nhiệt khi rời khỏi giường: Không nên bật dậy và bước ngay ra khỏi chăn ấm vào sáng sớm. Hãy ngồi lại trên giường vài phút, vận động nhẹ nhàng các khớp tay chân, khoác thêm áo ấm trước khi bước ra khỏi phòng ngủ.
• Giữ ấm đặc biệt cho vùng đầu, mặt và cổ: Kích thích lạnh tại vùng mặt tác động trực tiếp lên dây thần kinh sinh ba, gây kích hoạt giao cảm và đẩy huyết áp lên cao ^[1]. Do đó, khi đi ra ngoài trời rét, việc đeo khẩu trang ấm, quàng khăn cổ và đội mũ len kín tai là điều bắt buộc.
• Hạn chế vận động gắng sức đột ngột ngoài trời lạnh: Tuyệt đối tránh các công việc mang vác nặng, đẩy xe hay tập thể dục quá sớm khi nhiệt độ còn thấp và sương lạnh dày đặc, bởi gắng sức nặng trong giá rét làm gia tăng áp lực lên tim và đẩy cao nguy cơ nhồi máu cơ tim ^[3].
• Theo dõi huyết áp chặt chẽ khi thời tiết thay đổi: Huyết áp có thể biến động lớn không chỉ khi trời rét sâu mà cả trong những giai đoạn thời tiết chuyển biến đột ngột giữa các khối khí ^[7]. Người bệnh nên duy trì thói quen đo huyết áp đều đặn mỗi sáng và tối bằng thiết bị chuẩn tại nhà.
• Giữ ấm đường thở và phòng ngừa nhiễm trùng hô hấp: Bệnh nhiễm trùng hô hấp mùa đông có thể làm gia tăng nồng độ fibrinogen trong máu, thúc đẩy nguy cơ tạo huyết khối ^[3]. Cần súc họng nước muối, tiêm phòng cúm hàng năm và giữ ấm cơ thể toàn diện.

Sự biến động huyết áp vào mùa đông không phải là hiện tượng ngẫu nhiên mà là chuỗi phản ứng sinh lý phức tạp liên quan đến hệ thần kinh giao cảm, sức cản mạch máu và các yếu tố đông máu. Thấu hiểu cơ chế co mạch do lạnh giúp chúng ta chủ động hơn trong việc phòng ngừa, giữ ấm đúng cách và theo dõi sức khỏe sát sao. Khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường như đau tức ngực, khó thở, nhịp tim đập nhanh hoặc chỉ số huyết áp dao động thất thường, người bệnh cần nhanh chóng liên hệ với bác sĩ chuyên khoa tim mạch để được tư vấn điều chỉnh phác đồ dùng thuốc phù hợp, tuyệt đối không tự ý tăng liều hay ngừng thuốc điều trị.