Nhiều người bệnh thận mạn tính thường tìm kiếm các loại trái cây bổ dưỡng hoặc thực phẩm bảo vệ sức khỏe nhằm cải thiện chức năng cơ thể. Trong đó, quả anh đào (cherry) và các chế phẩm chiết xuất đậm đặc từ loại quả này rất được ưa chuộng nhờ chứa nhiều chất chống oxy hóa tự nhiên. Tuy nhiên, không ít bệnh nhân băn khoăn liệu thói quen này có tiềm ẩn rủi ro nào đối với chức năng thận hay không.
Câu trả lời là người bệnh thận mạn có nguy cơ đối mặt với biến chứng tăng kali máu và tổn thương thận cấp khi sử dụng anh đào, đặc biệt là dạng chiết xuất cô đặc [1]. Nguy cơ này càng tăng cao nếu người bệnh đã suy giảm chức năng thận nặng hoặc đang dùng kèm các thuốc tim mạch điều trị phối hợp [1, 2].
Bối cảnh và nguyên nhân khiến kali trở thành mối lo
Bình thường, một người có chức năng thận khỏe mạnh cần tiêu thụ khoảng 2000 đến 3500 mg kali mỗi ngày (tương đương 50-90 mEq) để duy trì hoạt động điện giải và tim mạch [2]. Quả thận đóng vai trò then chốt trong việc duy trì trạng thái cân bằng kali nội môi này [3].
Khi thận bị suy giảm chức năng, khả năng đào thải ion kali qua nước tiểu bị sụt giảm rõ rệt [4]. Tình trạng tích tụ kali trong huyết thanh sẽ gia tăng tương ứng theo mức độ suy giảm của tốc độ lọc cầu thận [5]. Nếu người bệnh nạp thêm các nguồn bổ sung kali qua chế độ ăn uống hoặc thực phẩm chức năng, nguy cơ tăng kali máu sẽ trở nên rất nghiêm trọng [1, 5].
Cơ chế tác động của anh đào đến người bệnh thận
Đối với người bệnh thận mạn, việc sử dụng các sản phẩm từ anh đào không chỉ đem lại gánh nặng bài tiết kali mà còn có thể tác động trực tiếp lên huyết động của thận [1].
Nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng các hoạt chất có trong quả anh đào có thể ức chế men cyclooxygenase, mô phỏng cơ chế hoạt động của các loại thuốc chống viêm không steroid [1]. Cơ chế này làm thay đổi dòng máu đến thận, gây tổn thương thận cấp tính qua trung gian huyết động và cản trở thêm khả năng đào thải kali [1]. Khi kết hợp với các chất thay thế muối hoặc thực phẩm bổ sung, tình trạng tăng kali máu có thể diễn biến thành ca cấp cứu nguy hiểm [1, 5].
Bằng chứng nghiên cứu khoa học ghi nhận thực tế
Năm 2014, một báo cáo lâm sàng đã công bố trường hợp cụ thể về tác hại của dạng anh đào cô đặc [1]. Bệnh nhân có tiền sử bệnh thận mạn đã xuất hiện tổn thương thận cấp tính qua trung gian huyết động và tăng kali máu sau khi uống nước ép anh đào cô đặc hàng ngày [1]. Sau khi ngừng sử dụng chế phẩm này, cả tình trạng tăng kali máu và tổn thương thận của bệnh nhân đều được cải thiện rõ rệt [1]. Báo cáo nhấn mạnh rằng các bác sĩ cần thận trọng và cảnh báo bệnh nhân có bệnh thận nền về tác dụng phụ tiềm ẩn từ chiết xuất anh đào [1].
Một nghiên cứu tổng quan khác năm 2016 về tăng kali máu từ thực phẩm bổ sung cũng lưu ý rằng các chất bổ sung chế độ ăn uống là nguyên nhân gây tăng kali máu chưa được nhận diện đầy đủ [2]. Nghiên cứu mô tả trường hợp bệnh nhân nam 68 tuổi mắc bệnh thận mạn giai đoạn II cùng bệnh cơ tim không do thiếu máu cục bộ, đái tháo đường phụ thuộc insulin và tăng huyết áp, đã phải nhập viện 3 lần trong 1 tháng vì tăng kali máu tái phát [2]. Trong đợt nhập viện đầu tiên, nồng độ kali huyết thanh của người bệnh lên tới 6,7 mmol/l cùng chỉ số creatinin là 1,1 mg/dl, cho thấy sự nguy hiểm của các chất bổ sung kết hợp với thuốc điều trị tim mạch [2].
Nguy hiểm khôn lường từ biến chứng tăng kali máu
Tăng kali máu là một cấp cứu nội khoa nghiêm trọng đòi hỏi phải phát hiện và xử trí sớm [1, 5]. Tình trạng này có thể không có dấu hiệu rõ rệt hoặc chỉ biểu hiện mơ hồ như yếu cơ, mệt mỏi và hồi hộp đánh trống ngực [2].
Nếu không được điều trị kịp thời, nồng độ kali tăng cao sẽ dẫn đến rối loạn nhịp tim ác tính, rung thất, ngừng tim và đột tử [1, 3, 8]. Nghiên cứu chỉ ra rằng nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân tăng cao ngay cả ở những khoảng nồng độ kali huyết thanh chưa chạm ngưỡng chỉ định can thiệp cấp cứu thông thường [6].
Ai cần đặc biệt thận trọng khi dùng anh đào?
Người mắc bệnh thận mạn tính đang điều trị kèm theo các bệnh lý nền như đái tháo đường, suy tim, bệnh tim mạch hoặc tăng huyết áp cần hết sức lưu ý [1, 5, 8]. Những bệnh đồng mắc này làm rối loạn cân bằng điện giải trở nên phức tạp hơn rất nhiều [1, 8].
Đặc biệt, nhóm bệnh nhân đang sử dụng các nhóm thuốc tác động lên hệ thống renin-angiotensin-aldosterone cần được giám sát chặt chẽ [4, 6]. Các loại thuốc này bao gồm thuốc ức chế men chuyển (ACE), thuốc chẹn thụ thể khoáng chất (MRA), thuốc chẹn beta hoặc thuốc chống viêm không steroid [2]. Sự kết hợp giữa các thuốc giữ kali này và chế phẩm anh đào có thể nhanh chóng đẩy kali máu lên ngưỡng nguy kịch [1, 2].
Cách tiếp cận chế độ ăn và kiểm soát an toàn
Người bệnh thận mạn không nên tự ý áp dụng chế độ kiêng khem tùy tiện mà cần theo sát từng giai đoạn bệnh [7]. Việc hạn chế kali bắt buộc thường không được khuyến nghị ở giai đoạn sớm của bệnh thận mạn [7]. Ngược lại, đối với người bệnh thận mạn giai đoạn tiến triển phải chạy thận nhân tạo, việc hạn chế kali thường quy trong chế độ ăn là bắt buộc [7].
Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng các loại nước ép anh đào đậm đặc, thực phẩm bảo vệ sức khỏe hoặc viên uống chiết xuất từ anh đào khi chưa tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa [1]. Nếu muốn ăn quả tươi, hãy trao đổi trực tiếp với chuyên gia dinh dưỡng để tính toán khẩu phần an toàn, phù hợp với các xét nghiệm điện giải định kỳ và phác đồ thuốc đang sử dụng.
Khi xuất hiện tình trạng tăng kali máu mạn tính hoặc cấp tính, việc điều chỉnh thuốc, áp dụng chế độ ăn giảm kali hoặc sử dụng các thuốc gắn kali như patiromer hay sodium zirconium cyclosilicate sẽ do bác sĩ chỉ định [3, 7]. Người bệnh không nên tự ý ngưng các thuốc tim mạch thiết yếu vì việc ngừng thuốc ức chế hệ renin-angiotensin-aldosterone đột ngột có thể làm mất đi hiệu quả bảo vệ tim thận [5, 7].
