Nhiều người cao tuổi sau một thời gian uống thuốc điều trị tăng huyết áp thường nhận thấy miệng luôn trong tình trạng khô khốc, khó nuốt và hơi thở có mùi. Tình trạng này kéo dài dẫn đến hiện tượng ê buốt răng, chân răng lộ ra và xuất hiện các vết đen mục nát quanh cổ răng.

Nguyên nhân chính xuất phát từ tác dụng phụ gây giảm tiết nước bọt của các nhóm thuốc hạ huyết áp [1], [2]. Khi dòng chảy nước bọt bị suy giảm, môi trường khoang miệng mất đi cơ chế tự bảo vệ tự nhiên, tạo điều kiện cho vi khuẩn bùng phát và nhanh chóng phá hủy vùng chân răng mỏng manh [3], [2], [4].

Nước bọt suy giảm: "Tấm khiên" bảo vệ răng biến mất

Nhiều người lầm tưởng rằng giảm tiết nước bọt nghiêm trọng là một tiến trình tự nhiên của quá trình lão hóa. Tuy nhiên, các nghiên cứu y khoa khẳng định tình trạng giảm sản xuất nước bọt rõ rệt về mặt lâm sàng không phải do tuổi già gây ra [4]. Thay vào đó, cảm giác khô miệng ở người cao tuổi phần lớn xuất phát từ các loại dược phẩm mà họ phải sử dụng hằng ngày [4].

Nước bọt đóng vai trò thiết yếu để duy trì niêm mạc khỏe mạnh và kiểm soát số lượng vi khuẩn trong miệng [2]. Dòng chảy nước bọt bình thường chịu trách nhiệm bôi trơn, rửa trôi vụn thức ăn và ngăn chặn sự phát triển quá mức của vi sinh vật [2]. Khi lượng nước bọt suy giảm (hyposalivation), khả năng đệm bicarbonate và urê của khoang miệng không còn hoạt động hiệu quả [5]. Hiện tượng này làm mất đi khả năng tái khoáng hóa bề mặt răng cũng như vô hiệu hóa tính năng trung hòa đường và axit [5].

Khi thiếu nước bọt, khoang miệng trở thành môi trường lý tưởng cho các tác nhân gây bệnh sinh sôi nảy nở. Số lượng vi khuẩn Streptococcus mutans, Lactobacillus và nấm Candida trong nước bọt tăng lên đáng kể ở người bị giảm tiết nước bọt [3]. Lượng vi khuẩn gia tăng kết hợp với việc mất lớp màng bảo vệ làm tăng mạnh nguy cơ sâu răng diễn tiến nhanh chóng [3], [4].

Vì sao chân răng người già đặc biệt dễ mục nát?

Khác với phần thân răng được bao bọc bởi lớp men răng rất cứng, vùng chân răng chỉ được bao phủ bởi lớp xê-măng và ngà răng mềm hơn, rất dễ bị tổn thương khi gặp môi trường axit. Quá trình lão hóa tự nhiên khiến các mô nâng đỡ quanh răng suy yếu theo thời gian [5].

Ở người lớn tuổi, bề mặt phía ngoài của răng thường xuất hiện tình trạng tụt nướu dưới 3 mm [5]. Tình trạng viêm nha chu cũng gia tăng đều đặn từ lứa tuổi 30 đến 80 [5]. Khi nướu tụt xuống, bề mặt ngà răng ở vùng chân răng bị lộ trực tiếp ra khoang miệng [5]. Nếu lượng nước bọt dồi dào, các khoáng chất trong nước bọt sẽ hỗ trợ bảo vệ bề mặt này. Ngược lại, khi khô miệng kéo dài, bề mặt ngà răng bị lộ sẽ nhanh chóng bị vi khuẩn tấn công [3], [6].

Sự hiện diện của tình trạng khô miệng do thuốc hạ áp làm tăng tỷ lệ sâu răng, bệnh nha chu và mất răng [7]. Tổn thương sâu răng ở chân răng thường lan nhanh theo chu vi cổ răng, gây gãy thân răng nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời [7], [4].

Bằng chứng khoa học về thuốc huyết áp và khô miệng

Mối liên hệ giữa các loại thuốc kiểm soát huyết áp và tình trạng suy giảm tiết nước bọt đã được chứng minh trong nhiều công trình dịch tễ học quy mô lớn.

Tại nghiên cứu đoàn hệ Amirkola công bố năm 2022, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá tình trạng sức khỏe răng miệng ở người cao tuổi sử dụng thuốc hạ áp [1]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ khô miệng ở nhóm bệnh nhân tăng huyết áp đang dùng thuốc cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm người bình thường, cụ thể là 19,3% so với 10,7% [1].

Nghiên cứu Amirkola cũng nhắc đến khảo sát Nanzi vào năm 2012, nơi có tới 50% người dùng thuốc huyết áp than phiền về tình trạng khô miệng, trong khi nhóm đối chứng chỉ ghi nhận 25,5% [1]. Sự chênh lệch tỷ lệ giữa các nghiên cứu được giải thích là do phương pháp đánh giá: nghiên cứu Amirkola sử dụng bộ câu hỏi 9 mục, còn nghiên cứu Nanzi dùng bộ câu hỏi 5 mục của Fox cùng các yếu tố về chủng tộc, văn hóa và loại thuốc điều trị [1]. Phân tích hồi quy logistic trong nghiên cứu Amirkola chỉ ra rằng tuổi cao, giới tính nữ và bệnh đái tháo đường là những yếu tố độc lập liên quan đến khô miệng [1]. Trong đó, thuốc chẹn kênh canxi, thuốc lợi tiểu và thuốc chẹn beta là các nhóm ghi nhận tỷ lệ khô miệng cao nhất [1].

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2025 về tác động của thuốc toàn thân trên bệnh nhân cao tuổi chỉ ra rằng các thuốc điều trị tăng huyết áp có tính chất kháng cholinergic hoặc lợi tiểu có thể dẫn đến khô miệng kèm theo biến đổi ở nướu [2]. Cả thuốc chẹn kênh canxi và thuốc ức chế men chuyển (ACE) đều quan trọng trong điều trị bệnh tim mạch ở người già nhưng lại mang đến nhiều tác dụng phụ cho răng miệng [2]. Đáng chú ý, các thuốc chẹn kênh canxi còn có thể gây phì đại nướu, khiến việc vệ sinh chân răng càng trở nên phức tạp [2].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2018 trên 152 người cao tuổi sống tại cộng đồng ở Phần Lan (nghiên cứu Oral Health GeMS) đã tìm hiểu về gánh nặng kháng cholinergic (đo bằng thang điểm ADS) [8]. Những người có gánh nặng kháng cholinergic cao (ADS từ 3 trở lên) có nguy cơ bị khô miệng cao gấp 3,17 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,44 - 6,96) và nguy cơ lưu lượng nước bọt không kích thích ở mức thấp (<0,1 mL/phút) cao gấp 2,31 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,22 - 4,43) so với nhóm không chịu gánh nặng kháng cholinergic [8]. Nguy cơ lưu lượng nước bọt kích thích ở mức thấp (<1,0 mL/phút) ở nhóm này cũng ghi nhận tỷ số rủi ro là 1,50 (khoảng tin cậy 95%: 0,80 - 2,81) [8].

Về mối liên hệ với bệnh sâu chân răng, nghiên cứu năm 2011 phân tích dữ liệu từ Cơ sở dữ liệu và Ngân hàng DNA của Trường Nha khoa thuộc Đại học Pittsburgh cho thấy bệnh tim mạch có liên quan đến việc có chỉ số sâu, mất, trám răng cao, đặc biệt ở người từ 80 tuổi trở lên [3]. Các cá nhân có từ 3 tổn thương sâu chân răng hoạt động trở lên có tỷ lệ mắc rối loạn nhịp tim cao hơn gấp đôi so với người không có tổn thương sâu chân răng hoạt động [3]. Mối liên hệ này không thay đổi đáng kể sau khi đã hiệu chỉnh theo tuổi tác, số lượng răng và các loại thuốc làm giảm tiết nước bọt [3].

Các yếu tố làm tăng nguy cơ tổn thương răng miệng

Không chỉ riêng thuốc điều trị tăng huyết áp, người lớn tuổi thường mắc nhiều bệnh nền cùng lúc và phải sử dụng phối hợp nhiều nhóm thuốc, khiến tình trạng khô miệng càng thêm trầm trọng [1], [5].

Các thuốc chống trầm cảm (như SSRI, thuốc chống trầm cảm ba vòng) và thuốc chống loạn thần cũng thường gây khô miệng do tác dụng kháng cholinergic lên tuyến nước bọt [2], [4]. Danh sách các dược phẩm làm giảm lưu lượng nước bọt còn bao gồm thuốc an thần, thuốc giải lo âu, thuốc kháng histamine, thuốc giảm đau opioid và thuốc chống viêm không steroid (NSAID) [5]. Người cao tuổi chịu gánh nặng dùng đồng thời nhiều loại thuốc này sẽ đối mặt với tình trạng suy giảm tiết nước bọt trầm trọng hơn [8], [5].

Bên cạnh đó, bệnh đái tháo đường tuýp 2 cũng là yếu tố thúc đẩy mạnh mẽ. Tỷ lệ khô miệng ở người đái tháo đường tuýp 2 lên tới 62%, so với 36% ở người không mắc bệnh [3]. Tỷ lệ giảm tiết nước bọt thực tế ở nhóm này là 46% so với 28% ở nhóm đối chứng [3]. Nguyên nhân là do tình trạng mất nước liên quan đến đường huyết cao [1]. Ngoài ra, tiền sử xạ trị vùng đầu cổ, các bệnh tự miễn như hội chứng Sjogren, viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ hệ thống hoặc rối loạn nội tiết cũng là những yếu tố gây teo hoặc phá hủy mô tuyến nước bọt [4], [5].

Sai lầm phổ biến khi chăm sóc răng miệng người cao tuổi

Nhiều người bệnh và người nhà cho rằng khô miệng là dấu hiệu tự nhiên của tuổi già nên chấp nhận sống chung mà không tìm cách can thiệp [4]. Sự thờ ơ này khiến tổn thương sâu chân răng âm thầm tiến triển cho đến khi răng lung lay hoặc gãy ngang [7], [4].

Một sai lầm nguy hiểm khác là thói quen ngậm kẹo ngậm hoặc sử dụng kẹo cao su chứa axit để kích thích tuyến nước bọt. Nghiên cứu năm 2012 chỉ ra rằng việc sử dụng liên tục các chất như axit citric làm tăng nguy cơ sâu răng do tác động bào mòn ngà răng [6]. Tương tự, dùng kẹo cao su chứa 0,06 mg axit ascorbic hoặc axit malic kết hợp với lượng lớn sorbitol và mannitol cũng có thể gây hại [6]. Các sản phẩm dạng nhai này giữ axit tiếp xúc lâu dài với bề mặt răng, gây khử khoáng trực tiếp trên lớp ngà chân răng vốn đã suy yếu vì thiếu nước bọt [6].

Nghiên cứu trên 60 người khỏe mạnh ghi nhận việc xịt dung dịch axit malic 4,7% khiến độ pH trong nước bọt sụt giảm đáng kể và phải mất 20 phút mới hồi phục [6]. Do đó, người bệnh không được tự ý lạm dụng các sản phẩm kích thích tiết nước bọt có tính axit mà không có hướng dẫn từ chuyên gia [6].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

  • Người từ 80 tuổi trở lên đang điều trị tăng huyết áp hoặc các bệnh lý tim mạch, bởi nhóm tuổi này có mối liên quan rõ rệt với tỷ lệ sâu chân răng cao [3].
  • Người đang dùng đồng thời nhiều nhóm thuốc: kết hợp thuốc hạ áp (nhất là thuốc chẹn kênh canxi, thuốc lợi tiểu, thuốc chẹn beta) cùng thuốc chống trầm cảm, thuốc an thần hoặc thuốc kháng cholinergic [1], [2], [5].
  • Bệnh nhân đái tháo đường có kèm tăng huyết áp, do nguy cơ khô miệng và mật độ vi khuẩn gây sâu răng trong miệng cao hơn hẳn người bình thường [1], [3].
  • Bệnh nhân mắc các bệnh tự miễn như hội chứng Sjogren, viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ hoặc người từng xạ trị vùng đầu và cổ [4], [5].

Bệnh nhân tuyệt đối không được tự ý ngưng uống thuốc hạ huyết áp hoặc tự ý thay đổi liều dùng khi thấy miệng bị khô. Bệnh tăng huyết áp là bệnh lý mạn tính ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng; việc gián đoạn thuốc đột ngột có thể dẫn đến cơn tăng huyết áp kịch phát hoặc biến cố tim mạch nguy hiểm. Mọi sự điều chỉnh thuốc cần có chỉ định trực tiếp từ bác sĩ điều trị [2].

Giải pháp kiểm soát khô miệng và bảo vệ chân răng

Tình trạng khô miệng do thuốc hạ áp hoàn toàn có thể cải thiện được vì các tuyến nước bọt vẫn duy trì đầy đủ chức năng hoạt động [6]. Để giảm bớt tác động tiêu cực, người bệnh và nhân viên y tế cần phối hợp các biện pháp sau:

Về mặt y khoa, cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa bác sĩ tim mạch và bác sĩ răng hàm mặt [2]. Nếu tình trạng khô miệng hoặc phì đại nướu diễn tiến nặng nề do thuốc chẹn kênh canxi, bác sĩ có thể cân nhắc chuyển đổi sang một nhóm thuốc hạ áp khác ít gây tác dụng phụ lên khoang miệng hơn nếu điều kiện cho phép [2]. Ngoài ra, các phương pháp như sử dụng nước bọt nhân tạo hoặc dùng thuốc kích thích tuyến nước bọt có thể giúp người bệnh dễ chịu hơn [2], [6].

Về mặt chăm sóc răng miệng hằng ngày, người bệnh nên chủ động duy trì độ ẩm bằng cách uống đủ nước, chia thành nhiều ngụm nhỏ trong ngày [2]. Cần cải thiện vệ sinh răng miệng cá nhân và đến phòng khám nha khoa để làm sạch vôi răng chuyên nghiệp định kỳ [2]. Việc làm sạch này giúp ngăn ngừa viêm nướu, tụt nướu và loại bỏ mảng bám chứa vi khuẩn ở vùng chân răng [3], [2]. Các tổn thương nướu phì đại quá mức có thể cần can thiệp tiểu phẫu nha khoa [2].

Khô miệng và sâu chân răng là tác dụng phụ thường gặp ở người cao tuổi sử dụng thuốc hạ huyết áp do lượng nước bọt bị sụt giảm [1], [2]. Hiểu rõ cơ chế này giúp người bệnh không chủ quan, phối hợp chặt chẽ với bác sĩ để điều chỉnh thuốc khi cần và chăm sóc răng miệng đúng cách nhằm bảo tồn hàm răng khỏe mạnh.