Nhiều gia đình chăm sóc ông bà lớn tuổi thường rơi vào cảnh bối rối: mâm cơm hằng ngày vẫn đầy đủ thịt, cá, trứng, sữa nhưng khi đi khám định kỳ, bác sĩ lại kết luận người già bị thiếu hụt vitamin B12. Không ít người lầm tưởng rằng chỉ những ai ăn chay trường hoặc ăn uống kham khổ mới mắc phải tình trạng này.

Thực tế, nguyên nhân chính khiến người cao tuổi thiếu hụt vitamin B12 không hẳn do khẩu phần ăn thiếu chất, mà chủ yếu xuất phát từ tình trạng kém hấp thu tại đường tiêu hóa [1]. Khi tuổi tác tăng lên, niêm mạc dạ dày bị teo dần và lượng acid dịch vị tiết ra giảm sút, khiến cơ thể không thể "tách" được vitamin B12 ra khỏi thức ăn để sử dụng [2].

Nghịch lý ăn đủ chất nhưng cơ thể vẫn thiếu hụt

Trong dinh dưỡng học, lượng vitamin B12 đưa vào qua đường miệng và nồng độ thực tế trong cơ thể không phải lúc nào cũng tỷ lệ thuận với nhau [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2022 chỉ ra rằng tại một số quốc gia như Hà Lan và Đức, dù lượng tiêu thụ vitamin B12 trung bình của người dân cao hơn mức khuyến nghị, tình trạng thiếu hụt trong cơ thể vẫn xảy ra [1].

Ở người cao tuổi, vitamin B12 cùng với vitamin D là hai vi chất dinh dưỡng quan trọng dễ bị thiếu hụt nhất [3]. Tùy thuộc vào phương pháp chẩn đoán và ngưỡng đánh giá, tỷ lệ thiếu hụt vitamin B12 ở người già trên thế giới dao động từ 6% đến 43%, với tỷ lệ cao hơn ở các nước đang phát triển [1]. Tại Mỹ, tùy theo tiêu chuẩn sinh hóa, có khoảng 5% đến 20% người cao tuổi rơi vào tình trạng này [2]. Đáng chú ý, nếu xét nghiệm theo ngưỡng nồng độ trong máu dưới 200 pg/mL, tỷ lệ thiếu hụt tăng dần theo tuổi: chỉ ảnh hưởng đến dưới hoặc bằng 3% ở nhóm 20-39 tuổi, khoảng 4% ở nhóm 40-59 tuổi và lên tới khoảng 6% ở những người từ 70 tuổi trở lên [2]. Một báo cáo năm 2013 cũng ghi nhận có 6% người cao tuổi bị thiếu hụt vitamin B12 biểu hiện rõ rệt và từ 10% đến 30% bị thiếu hụt chức năng [3].

Sự thiếu hụt này diễn ra rất âm thầm. Vì vitamin B12 là một trong những loại vitamin được dự trữ tốt nhất trong cơ thể, có thể phải mất vài năm kể từ khi quá trình hấp thu gặp trục trặc thì tình trạng thiếu hụt mới phát triển rõ [1]. Do các biểu hiện lâm sàng rất đa dạng, kín đáo và không đặc hiệu, bệnh thường bị bỏ sót ở người trên 65 tuổi [4], [5]. Tuy nhiên, nếu không được chẩn đoán kịp thời, hậu quả đối với hệ thần kinh, tâm thần và huyết học có thể rất nghiêm trọng [5].

Cơ chế "khóa chặt" vitamin B12 tại dạ dày người già

Để hiểu vì sao ăn thịt cá mà vẫn thiếu chất, cần nhìn vào hành trình phức tạp của vitamin B12 trong hệ tiêu hóa [1]. Trong thực phẩm tự nhiên, vitamin B12 không nằm tự do mà gắn chặt với các phân tử protein [1], [2]. Khi thức ăn xuống đến dạ dày, cơ thể cần có acid dịch vị và enzyme pepsinogen để cắt đứt liên kết này, giải phóng vitamin B12 ra khỏi protein thức ăn [1], [2].

Tuy nhiên, ở người lớn tuổi, "nhà máy" dạ dày bắt đầu suy giảm chức năng. Khoảng 10% đến 30% người lớn tuổi mắc chứng kém hấp thu vitamin B12 gắn với protein trong thực phẩm [2]. Thủ phạm hàng đầu là tình trạng viêm teo niêm mạc dạ dày (đặc biệt là viêm teo dạ dày nhóm B hoặc viêm teo thân vị tự miễn), vốn ảnh hưởng đến khoảng 20% đến 50% người cao tuổi nhưng thường không gây ra triệu chứng đau đớn rõ rệt [1], [3], [6]. Tình trạng viêm teo này thường đi kèm với sự xuất hiện của vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) [1], [2].

Khi niêm mạc dạ dày bị teo, sự bài tiết acid dịch vị và pepsinogen giảm đi đáng kể [1], [2]. Hệ quả là cơ thể không thể giải phóng cobalamin (tên khoa học của vitamin B12) ra khỏi thực phẩm hoặc các protein vận chuyển của nó — một rối loạn được y học gọi là "hội chứng kém hấp thu cobalamin từ thực phẩm" [7], [5]. Lúc này, dù người già có ăn nhiều thực phẩm giàu B12, vi chất này vẫn bị "khóa chặt" trong thức ăn và đào thải ra ngoài thay vì đi vào máu [1], [5].

Không dừng lại ở đó, sự suy giảm acid dạ dày do teo niêm mạc còn làm thay đổi môi trường pH, tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển quá mức ở phần trên của ruột non [2]. Chính đám vi khuẩn sinh sôi này lại tiếp tục cản trở và làm giảm khả năng hấp thu lượng vitamin B12 gắn với protein tại ruột [2]. Ngoài ra, các bệnh lý ở ruột non, suy tuyến tụy hoặc bệnh thiếu máu ác tính (bệnh Biermer) tăng dần theo tuổi tác cũng góp phần làm trầm trọng thêm tình trạng kém hấp thu [1], [7], [4].

Các nghiên cứu khoa học nói gì?

Nhiều công trình nghiên cứu qua các thập kỷ đã làm sáng tỏ mối liên hệ mật thiết giữa sự lão hóa của dạ dày và tình trạng cạn kiệt vitamin B12 ở người già.

Một nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2000 đã phân tích 20 bệnh nhân trên 75 tuổi (độ tuổi trung bình là 82,5 ± 6 tuổi, tỷ lệ nữ/nam là 1:2) trong thời gian 5 năm [7]. Tất cả đối tượng đều mắc chứng thiếu máu hồng cầu khổng lồ (nồng độ hemoglobin dưới 12 g/dL, trung bình chỉ đạt 7,9 ± 2,4 g/dL) và thiếu hụt vitamin B12 nặng (nồng độ trong máu dưới 160 pg/mL, trung bình 83 ± 24 pg/mL), kèm theo nồng độ homocysteine trung bình là 35 ± 27 micromol/L [7]. Kết quả truy tìm nguyên nhân cho thấy: có tới 10 ca (chiếm một nửa) là do kém hấp thu B12 từ thực phẩm vì không tách được vitamin khỏi protein vận chuyển, 5 ca do bệnh thiếu máu ác tính Biermer, 1 ca do suy tụy và chỉ có đúng 1 ca là do chế độ ăn thiếu B12 [7]. Trong số các ca không tách được B12 khỏi thức ăn, có 6 trường hợp gắn liền với viêm teo dạ dày và nhiễm khuẩn H. pylori, 3 ca do dùng thuốc kháng acid hoặc nhóm thuốc biguanide, 2 ca lạm dụng rượu và 2 ca không rõ nguyên nhân [7]. Nghiên cứu này có giới hạn là cỡ mẫu nhỏ (20 ca) và thiết kế hồi cứu, trong đó 10 bệnh nhân được theo dõi điều trị tiếp theo [7].

Một báo cáo lâm sàng khác từ năm 1986 cũng từng ghi nhận 2 bệnh nhân cao tuổi bị thiếu hụt vitamin B12 trầm trọng kèm theo tình trạng nhiễm khuẩn ở ruột non dù không có khiếm khuyết giải phẫu nào [8]. Ở một bệnh nhân mắc chứng thiếu máu ác tính, tình trạng kém hấp thu chất béo và đường xylose đã được khắc phục sau khi điều trị bằng vitamin B12 [8]. Bệnh nhân còn lại có độ acid dạ dày bình thường nhưng lại bị thiếu máu cục bộ mạc treo ruột không ngờ tới dẫn đến hoại tử ruột [8]. Nhóm nghiên cứu lưu ý rằng sự thiếu hụt vitamin B12 ngay bên trong các tế bào ruột có thể là một yếu tố chung dẫn đến chứng kém hấp thu, dù cơ chế bệnh sinh của sự phát triển vi khuẩn quá mức này vẫn còn nhiều tranh cãi và cỡ mẫu chỉ dừng ở 2 ca bệnh [8].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2022 tại Slovenia khi đánh giá tình trạng vitamin B12 ở người dân cũng chỉ ra rằng bên cạnh khả năng kém hấp thu cao, có 58,3% người cao tuổi trong nhóm khảo sát có lượng tiêu thụ vitamin B12 chưa đạt chuẩn, dù mức tiêu thụ trung bình của họ không chênh lệch đáng kể so với các nhóm tuổi khác [1].

Lợi ích của việc phát hiện sớm và giới hạn trong chẩn đoán

Việc phát hiện và bù đắp kịp thời vitamin B12 mang lại lợi ích to lớn cho sức khỏe người già. Quá trình chuyển hóa vitamin B12, folate và homocysteine có mối liên hệ chặt chẽ, đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn ngừa suy giảm nhận thức ở người cao tuổi [2]. Ngược lại, thiếu hụt vitamin B12 chức năng kèm theo tăng homocysteine máu là yếu tố nguy cơ gây ra các bệnh thoái hóa thần kinh và làm đẩy nhanh quá trình mất xương [3].

Các nghiên cứu năm 1998 và 2015 đều khẳng định việc bổ sung vitamin B12 có chi phí hợp lý, an toàn, không độc hại và không có tác dụng phụ [4], [6]. Nếu được điều trị sớm, liệu pháp này giúp ngăn ngừa các tổn thương thần kinh không thể phục hồi [4], [6]. Người bệnh cao tuổi đáp ứng với điều trị tốt không kém gì người trẻ: hệ tạo máu phục hồi hoàn toàn, các khiếm khuyết thần kinh được giải quyết toàn bộ hoặc một phần khá tốt [6]. Ngay cả với chứng sa sút trí tuệ mạn tính, dù đáp ứng kém hơn nhưng vẫn nên được điều trị nếu xét nghiệm thấy có sự thiếu hụt chuyển hóa [6].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay nằm ở khâu chẩn đoán và sàng lọc. Các xét nghiệm phòng thí nghiệm đều có những hạn chế nhất định và hiện chưa có sự đồng thuận hay hướng dẫn chuẩn hóa toàn cầu để chẩn đoán tình trạng này [4]. Nồng độ vitamin B12 trong huyết thanh dưới 150 pmol/L (tương đương 200 pg/mL) cho thấy sự thiếu hụt rõ rệt, nhưng lại không có ngưỡng sinh hóa nào được chấp nhận rộng rãi cho tình trạng thiếu hụt cận lâm sàng hoặc ở mức ranh giới [2]. Thậm chí, cơ thể vẫn có thể đang thiếu hụt ngay cả khi chỉ số B12 trong máu cao hơn giới hạn tham chiếu thấp truyền thống [6].

Để tăng độ chính xác, giới chuyên môn khuyến nghị kết hợp đo B12 huyết thanh cùng với nồng độ homocysteine, acid methylmalonic (MMA) hoặc holotranscobalamin [4], [2]. Dù vậy, các chỉ số như MMA hay homocysteine có thể cho kết quả sai lệch trong một số bệnh lý, khoảng tham chiếu lại thay đổi theo tuổi và giới tính [4], [6]. Hơn nữa, việc đo MMA đòi hỏi kỹ thuật khối phổ kế đắt tiền, cần nhân sự lành nghề nên rất khó áp dụng để sàng lọc đại trà [2]. Ngay cả xét nghiệm Schilling truyền thống đôi khi cũng cho kết quả bình thường giả tạo ở người bị kém hấp thu B12 từ thực phẩm do viêm teo thân vị [6]. Với bệnh lý viêm teo dạ dày, bác sĩ có thể chẩn đoán gián tiếp qua đo nồng độ gastrin và pepsinogen trong máu, hoặc cân nhắc nội soi dạ dày để kiểm tra tình trạng loạn sản, teo nhung mao ruột và sự phát triển quá mức của vi khuẩn [6]. Hiện tại, vẫn chưa có khuyến cáo sàng lọc hàng loạt vitamin B12 cho toàn bộ người cao tuổi [4].

Những hiểu lầm thường gặp về thiếu hụt vitamin B12

Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là "phải có thiếu máu hồng cầu to mới là thiếu vitamin B12". Thực tế, một báo cáo năm 1998 nhấn mạnh rằng người cao tuổi thiếu hụt cobalamin hoàn toàn có thể chỉ biểu hiện qua các rối loạn tâm thần kinh hoặc rối loạn chuyển hóa mà không hề có triệu chứng thiếu máu hồng cầu to rõ rệt [6].

Hiểu lầm thứ hai là "đã bị kém hấp thu ở dạ dày thì bắt buộc phải tiêm vitamin B12 mới có tác dụng". Trước đây, việc tiêm vitamin B12 vào bắp thịt là phác đồ chuẩn mực [5]. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu từ năm 2000, 2009 đến 2015 đã chứng minh rằng việc uống vitamin B12 dạng tinh thể (loại tổng hợp trong viên thuốc, không gắn với protein thực phẩm) có hiệu quả tương đương với đường tiêm trong việc khắc phục các bất thường về máu, ngay cả ở những bệnh nhân bị hội chứng kém hấp thu B12 từ thực phẩm hoặc bệnh thiếu máu ác tính [7], [4], [5]. Trong nghiên cứu năm 2000, cả 5 bệnh nhân dùng đường tiêm bắp và 5 bệnh nhân dùng đường uống tinh thể B12 đều phục hồi tốt các chỉ số huyết học [7]. Ngoài đường uống, đường xịt mũi cũng đang được nghiên cứu áp dụng [5].

Ai nên thận trọng và chủ động kiểm tra?

Do triệu chứng rất mờ nhạt, các nhóm người cao tuổi sau đây cần đặc biệt lưu tâm và nên trao đổi với bác sĩ để kiểm tra tình trạng vitamin B12:

  • Người có bệnh lý dạ dày - ruột: Những người đã được chẩn đoán viêm teo niêm mạc dạ dày, nhiễm vi khuẩn H. pylori, từng phẫu thuật cắt một phần dạ dày, suy tuyến tụy hoặc có bệnh lý ở ruột non [1], [2], [6].
  • Người đang dùng một số loại thuốc kéo dài: Đặc biệt là người dùng thuốc ức chế bơm proton (PPI) hoặc thuốc kháng acid để trị đau dạ dày, trào ngược, và người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc nhóm biguanide (phổ biến nhất là metformin) [1], [7], [2], [5]. Các loại thuốc này làm giảm acid dịch vị hoặc cản trở quá trình hấp thu B12 khi dùng lâu dài [2], [5].
  • Người mắc bệnh tự miễn hoặc thói quen sinh hoạt kém: Người bị đái tháo đường tuýp 1 (phụ thuộc insulin), rối loạn tuyến giáp [6], người lạm dụng rượu bia [7], hoặc người có chế độ ăn thiếu đạm động vật [2].
  • Người già sống trong viện dưỡng lão hoặc cần chăm sóc đặc biệt: Nhóm này thường có nguy cơ suy dinh dưỡng tổng thể cao hơn nhiều so với những người cao tuổi "trẻ" vẫn sống tự lập tại gia đình [3].

Áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe người cao tuổi

Để phòng ngừa và xử trí tình trạng thiếu hụt vitamin B12 ở người lớn tuổi, gia đình cần phối hợp cả chế độ dinh dưỡng lẫn thăm khám y tế. Trong bữa ăn hằng ngày, vẫn cần duy trì nguồn thực phẩm giàu đạm động vật để đảm bảo đầu vào [2]. Tuy nhiên, nếu người già đã bị viêm teo dạ dày làm giảm tiết acid, việc chỉ ăn thực phẩm tự nhiên sẽ không giải quyết được gốc rễ vì cơ thể không tách được vitamin ra khỏi thức ăn [7], [2].

Lúc này, việc bổ sung vitamin B12 dạng tinh thể qua đường uống là một giải pháp thiết thực vì dạng này không cần acid dạ dày phân tách [7]. Theo tài liệu y khoa năm 2015, liều lượng vitamin B12 đường uống được gợi ý để điều trị là 1 mg mỗi ngày trong vòng một tháng đầu tiên; sau đó chuyển sang liều duy trì từ 125 đến 250 microgam mỗi ngày đối với người thiếu hụt do chế độ ăn, hoặc duy trì mức 1 mg mỗi ngày đối với bệnh nhân mắc chứng thiếu máu ác tính [4]. Bên cạnh vitamin B12, người cao tuổi cũng nên chú ý đến tình trạng thiếu hụt sắt, acid folic hoặc vitamin D thường đi kèm để có hướng bổ sung toàn diện [3], [6].

Lưu ý rằng mọi quyết định sử dụng viên uống bổ sung liều cao hay tiêm thuốc đều cần có sự thăm khám và chỉ định của bác sĩ dựa trên triệu chứng lâm sàng kết hợp xét nghiệm máu [4]. Người bệnh đang dùng thuốc điều trị dạ dày hoặc tiểu đường tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc mà cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế để được theo dõi và cân chỉnh phác đồ phù hợp.

Nhìn chung, thiếu hụt vitamin B12 ở người cao tuổi là hệ quả tất yếu của quá trình lão hóa dạ dày hơn là do bữa ăn thiếu thốn. Hiểu đúng về cơ chế giảm acid dịch vị và viêm teo niêm mạc dạ dày sẽ giúp con cháu chủ động hơn trong việc đưa ông bà đi kiểm tra sức khỏe. Phát hiện sớm và bổ sung đúng dạng vitamin B12 theo hướng dẫn y tế chính là chìa khóa đơn giản, an toàn giúp người già giữ gìn trí tuệ minh mẫn và hệ thần kinh khỏe mạnh.