Nhiều gia đình tại Việt Nam có thú vui trồng lan kiếm làm cảnh, đồng thời lưu truyền tai nhau mẹo dùng rễ củ của loài cây này để ngâm rượu làm thuốc xoa bóp hoặc uống bồi bổ. Không ít người tin rằng các loại cây cảnh quý, sống lâu năm thì phần rễ củ tự khắc sẽ có giá trị dược liệu cao, giúp giảm đau nhức xương khớp và tăng cường sinh lực.
Tuy nhiên, thói quen uống rượu ngâm từ các loại rễ cây lạ, trong đó có rễ củ lan kiếm, lại tiềm ẩn vô số rủi ro cho sức khỏe. Dưới góc độ y học và bằng chứng thực nghiệm, rễ cây cỏ tự nhiên chứa nhiều hợp chất phức tạp chưa được kiểm chứng, có thể gây hại cho gan, thận nếu đưa vào cơ thể qua đường uống.
Rễ củ lan kiếm ngâm rượu: Chưa có bằng chứng khoa học chứng minh hiệu quả
Đối với câu hỏi rễ củ lan kiếm ngâm rượu có tác dụng chữa bệnh hay không, câu trả lời dựa trên bằng chứng hiện tại là hoàn toàn chưa được xác minh. Trong danh mục các nghiên cứu khoa học chính thống về độc học và dược lý, không có dữ liệu nào nghiên cứu trực tiếp trên loài lan kiếm (Cymbidium). Mọi lời đồn thổi về công dụng bồi bổ, trị đau nhức xương cốt từ rễ củ loài cây này hoàn toàn chỉ là kinh nghiệm truyền miệng dân gian.
Một số loài thực vật thân rễ khác đã được khoa học khảo sát cẩn thận trước khi dùng làm thuốc. Ví dụ, chiết xuất thân rễ cây Potentilla erecta từng được kiểm tra độc tính cấp trên chuột cống và chuột nhắt với liều uống lên tới 2,5 g/kg và 6,8 g/kg trọng lượng cơ thể [1]. Nghiên cứu này ghi nhận sau 2 tuần theo dõi không có chuột nào tử vong, không thay đổi hành vi hay tổn thương bệnh lý trên các cơ quan nội tạng [1]. Tuy nhiên, kết quả an toàn này chỉ áp dụng cho cây Potentilla erecta, tuyệt đối không thể đánh đồng hay suy diễn sang rễ củ lan kiếm.
Chính vì lan kiếm chưa từng trải qua các thử nghiệm sàng lọc hoạt tính sinh học hay kiểm định độc học, người tiêu dùng không nên xem rượu ngâm rễ củ lan kiếm là một vị thuốc chữa bệnh.
Lưu ý 1: Nguy cơ độc tính và không có liều dùng an toàn
Vấn đề đầu tiên và quan trọng nhất khi muốn dùng một dược liệu là liều lượng. Với rễ củ lan kiếm, do không có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng hay tiền lâm sàng nào, hoàn toàn không có khuyến cáo về liều lượng an toàn cho con người. Việc tự ý định lượng một vài củ hay vài chén rượu mỗi ngày là hành động phỏng đoán vô căn cứ và chứa đựng rủi ro cao.
Nhiều người lầm tưởng thảo mộc tự nhiên ngâm rượu thì uống bao nhiêu cũng vô hại. Thực tế nghiên cứu trên các loại thân rễ khác cho thấy mỗi loài thực vật đều chứa các hoạt chất có ngưỡng an toàn rất riêng biệt. Thử nghiệm trên chiết xuất thân rễ cây Gunnera perpensa cho thấy tất cả các loại chiết xuất đều gây chết ấu trùng tôm ngâm muối ở nồng độ 5 mg/ml, thậm chí chiết xuất acetone thể hiện độc tính cực mạnh ở mức 1 mg/ml và bắt đầu có dấu hiệu độc từ 0,1 mg/ml [2]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra tác dụng kháng khuẩn của rễ cây này rất yếu, với giá trị nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) tốt nhất chỉ đạt 2,61 mg/ml đối với vi khuẩn tụ cầu vàng Staphylococcus aureus [2].
Tương tự, nghiên cứu đánh giá độc tính của một số cây thuốc tại Ghana công bố năm 2019 nhấn mạnh việc cần thiết phải đánh giá độc tính thường quy của thực vật trước khi sử dụng, bởi ngay cả một số cây thảo dược như Syzygium guineense và Parinari congensis dù có liều gây chết trung bình (LD50) trên 5000 mg/kg vẫn từng ghi nhận trường hợp động vật thử nghiệm tử vong ngay ngày đầu tiên [3]. Khi chưa biết rễ củ lan kiếm chứa các chất gì và ngưỡng chịu đựng của cơ thể là bao nhiêu, việc đưa cồn ngâm rễ cây vào cơ thể có thể dẫn đến quá liều các chất độc chưa rõ danh tính.
Lưu ý 2: Thận trọng với độc tính âm thầm trên gan và thận
Nhiều độc chất từ thực vật không gây ngộ độc cấp tính ngay lập tức mà tích tụ, phá hủy tế bào gan và thận một cách từ từ. Thói quen uống rượu ngâm rễ cây hằng ngày chính là con đường phổ biến dẫn đến suy gan, suy thận cấp mà các bệnh viện thường xuyên tiếp nhận.
Khoa học đã chứng minh có những hoạt chất chiết từ rễ cây dù không làm thay đổi các chỉ số sinh hóa máu thông thường nhưng lại gây rối loạn chuyển hóa sâu bên trong tế bào. Điển hình, nghiên cứu năm 2012 trên chuột cái dùng hợp chất Cimicidol-3-O-beta-d-xyloside (CX) từ thân rễ Cimicifuga với liều 50 mg/kg mỗi ngày trong 7 ngày [4]. Mặc dù xét nghiệm men gan ALT, AST hay ure máu, creatinin không ghi nhận tổn thương rõ rệt, phân tích cộng hưởng từ hạt nhân (1H NMR) đã phát hiện sự gia tăng taurine, TMAO, betaine trong nước tiểu và thay đổi nồng độ succinate, glycogen tại gan, phản ánh độc tính nhẹ lên gan và thận qua việc làm xáo trộn chuyển hóa năng lượng và axit amin [4].
Nếu một rễ cây quen thuộc như Cimicifuga còn tiềm ẩn cơ chế gây hại gan âm thầm như vậy, thì rễ củ lan kiếm – vốn chưa hề được phân tích chuyển hóa – lại càng tiềm ẩn mối nguy khó lường. Người dùng không nên mạo hiểm lá gan và quả thận của mình cho một bài thuốc truyền miệng chưa được khoa học chứng thực.
Lưu ý 3: Tương tác bất lợi với thuốc điều trị tây y
Lưu ý thứ ba là nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm, đặc biệt khi dùng chung rượu thuốc với các thuốc chuyển hóa qua gan hoặc thuốc giảm đau thông thường. Rượu bản thân nó đã là chất ức chế thần kinh và làm tăng gánh nặng thải trừ cho gan, khi kết hợp với các hợp chất trong rễ cây lạ có thể làm đảo lộn tác dụng của thuốc tây.
Trong y học thực nghiệm, một số thảo dược có thể hỗ trợ bảo vệ cơ quan nội tạng khi dùng thuốc quá liều. Chẳng hạn, chiết xuất ethyl acetate từ thân rễ Zingiber zerumbet ở liều 200 mg/kg và 400 mg/kg đã được chứng minh có tác dụng ngăn ngừa tổn thương thận do dùng paracetamol liều cao (750 mg/kg) trên chuột, nhờ làm giảm creatinin huyết tương, giảm malondialdehyde (MDA) và tăng hoạt tính men chống oxy hóa SOD [5]. Ngược lại, những dược liệu chưa rõ thành phần như rễ lan kiếm hoàn toàn có thể gây ức chế hoặc kích thích enzym chuyển hóa thuốc, khiến nồng độ thuốc tây trong máu tăng vọt gây ngộ độc hoặc giảm sút khiến bệnh tình trở nặng.
Đặc biệt, nếu đang dùng các loại thuốc hạ huyết áp, thuốc trị tiểu đường, thuốc chống đông máu hoặc thuốc an thần, việc uống rượu ngâm rễ cây có thể dẫn đến tụt huyết áp quá mức, xuất huyết tiêu hóa hoặc hôn mê sâu do tương tác cộng hưởng.
Lưu ý 4: Những nhóm đối tượng có bệnh lý nền tuyệt đối cần tránh
Nhóm người có bệnh nền là đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước các loại rượu thuốc tự chế. Dù một số chiết xuất rễ cây khác trong nghiên cứu cho thấy độ an toàn cao, như chiết xuất củ mài (Dioscorea) thử nghiệm trên chuột cống liên tục 13 tuần ở các mức liều 0, 800, 2000 và 5000 mg/kg/ngày cho mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ bất lợi (NOAEL) lên tới 5000 mg/kg/ngày [6], thì sự an toàn này không thể gán ghép cho rễ lan kiếm.
Những đối tượng sau đây cần tránh xa việc uống rượu ngâm rễ củ lan kiếm:
Người có bệnh lý về gan và thận: Xơ gan, viêm gan B, C, gan nhiễm mỡ hay suy thận khiến khả năng chuyển hóa và đào thải độc tố suy giảm nghiêm trọng. Uống thêm cồn cùng các chất lạ từ rễ lan kiếm có thể đẩy cơ quan này vào tình trạng suy cấp tính.
Người mắc bệnh tim mạch, tăng huyết áp: Cồn trong rượu làm giãn mạch ngoại vi, tăng nhịp tim và gây dao động huyết áp thất thường, làm tăng nguy cơ tai biến mạch máu não hoặc nhồi máu cơ tim.
Phụ nữ mang thai và cho con bú: Tuyệt đối không sử dụng bất kỳ loại rượu ngâm rễ cây không rõ nguồn gốc nào vì nguy cơ gây dị tật thai nhi, co bóp tử cung hoặc chất độc truyền qua sữa mẹ.
Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản: Rượu ngâm dược liệu có độ cồn cao gây kích ứng niêm mạc dạ dày, dễ gây viêm loét cấp và xuất huyết tiêu hóa.
Áp dụng an toàn trong thực tế
Nếu yêu thích lan kiếm, lựa chọn tốt nhất là giữ cây để chăm sóc làm cảnh thưởng ngoạn. Không nên tùy tiện đào rễ, củ để ngâm rượu uống theo các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc.
Trong trường hợp gia đình đã có sẵn bình rượu ngâm rễ lan kiếm, chỉ nên cân nhắc dùng để xoa bóp ngoài da cho các vết bầm tím, đau mỏi cơ bắp thông thường, với điều kiện vùng da đó không bị trầy xước, vết thương hở hay viêm nhiễm. Trước khi xoa bóp diện rộng, hãy thử một lượng nhỏ lên vùng da cổ tay để theo dõi xem có bị dị ứng, mẩn đỏ hay ngứa rát hay không. Tuyệt đối không được uống thử dù chỉ một lượng nhỏ.
Tóm lại, sức khỏe là vốn quý và mọi phương pháp chữa bệnh đều cần dựa trên cơ sở khoa học đã được chứng thực. Rễ củ lan kiếm chưa từng được kiểm chứng về công dụng trị bệnh hay mức độ an toàn cho người dùng qua các thử nghiệm y khoa. Khi gặp các vấn đề về sức khỏe như đau nhức xương khớp hay mệt mỏi, người dân nên đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và điều trị đúng cách, thay vì đặt cược tính mạng vào những bình rượu thuốc tự chế tại nhà.
