Cây tầm phỏng, dân gian hay gọi là cây tháp bút, xoan leo (tên khoa học Cardiospermum halicacabum), là loài dây leo quen thuộc tại nhiều vùng quê Việt Nam [1]. Nhiều người vẫn truyền tai nhau dùng loại cây này để nấu nước tắm trị ngứa, sắc nước uống thanh nhiệt hoặc trị ho, đau nhức [1].
Tuy nhiên, dù được ghi nhận trong y học cổ truyền Ấn Độ để hỗ trợ giảm đau nhức, thấp khớp, ho hay bệnh ngoài da, việc tùy tiện sử dụng vị thuốc này không hề vô hại [1]. Đặc biệt, 4 nhóm đối tượng gồm phụ nữ mang thai, mẹ đang cho con bú, trẻ nhỏ và người có tiền sử dị ứng thực vật họ Bồ hòn (Sapindaceae) cần hết sức thận trọng, tuyệt đối không tự ý dùng cây tầm phỏng [2, 3].
Dược chất mạnh mẽ nhưng ẩn chứa rủi ro
Trong y học cổ truyền, Cardiospermum halicacabum được xếp vào họ Bồ hòn (Sapindaceae), phân bố rộng rãi khắp các châu lục [1]. Về mặt sinh hóa, các phân tích hiện đại cho thấy cây chứa lượng lớn các hợp chất có hoạt tính sinh học [1].
Nghiên cứu tổng quan năm 2022 xác định các hợp chất phenol, axit phenolic, flavonoid, flavonoid glycoside và flavonoid glucuronide là thành phần chính [1]. Cụ thể, các nhà khoa học đã tìm thấy axit chlorogenic, axit caffeic, axit coumaric, luteolin-7-o-glucuronide, apigenin-7-o-glucuronide và chrysoeriol [1]. Hạt của cây chứa hồ sơ axit béo đa dạng như axit palmitic, oleic, stearic, linolenic, eicosenoic và arachidic [1]. Đặc biệt, hoạt chất cardiospermin chiết xuất từ rễ cây được ghi nhận có tác dụng giải lo âu [1].
Cơ chế sinh học của cây cũng tạo ra hiệu ứng kháng viêm tương tự cortisone [2]. Các chất phytosterol trong cây có ái lực với màng lipid biểu bì và màng tế bào, giúp kích hoạt enzym phospholipase A2 trong khi vẫn duy trì sự ổn định của màng tế bào [2]. Chiết xuất này còn chứa các flavonoid và polyphenol có khả năng tạo phức với ion sắt và dọn sạch các gốc tự do gây hại [3]. Dù hoạt chất mang lại tiềm năng trị liệu, việc nạp các chất có hoạt tính sinh học mạnh vào cơ thể thiếu kiểm soát liều lượng tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường [2, 6].
Cảnh báo cho phụ nữ mang thai
Phụ nữ trong thai kỳ là đối tượng đầu tiên không được tự ý dùng cây tầm phỏng. Hiện tại, các tài liệu khoa học chính thống chưa có nghiên cứu kiểm chứng độ an toàn của cây tầm phỏng trên cơ thể phụ nữ mang thai.
Nghiên cứu đa quốc gia năm 2016 về mức độ an toàn của thảo dược dùng trong thai kỳ nhấn mạnh rằng một tỷ lệ lớn phụ nữ vẫn dùng các loại thảo mộc có thể gây hại [4]. Nhiều loại thảo dược bị chống chỉ định nghiêm ngặt do có tác dụng kích thích kinh nguyệt hoặc gây co bóp tử cung, dẫn đến kết cục thai kỳ bất lợi [4]. Do thiếu vắng hoàn toàn các dữ liệu lâm sàng về độc tính trên thai nhi và sự phát triển phôi bào, thai phụ cần tránh dùng thảo dược này để bảo đảm an toàn.
Thận trọng tối đa với phụ nữ đang cho con bú
Tương tự thai kỳ, nhóm bà mẹ đang trong thời kỳ nuôi con bằng sữa mẹ cũng không được tùy tiện dùng cây tầm phỏng. Hiện nay chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào đánh giá khả năng bài tiết của các hoạt chất như cardiospermin, flavonoid glycoside hay các chất tan khác trong tầm phỏng qua sữa mẹ [1].
Trẻ sơ sinh có hệ tiêu hóa non nớt, gan và thận chưa hoàn thiện chức năng thải trừ độc chất. Việc người mẹ uống các loại nước sắc thảo mộc không rõ nồng độ hoạt tính có thể gián tiếp truyền các phân tử có hoạt tính sinh học vào trẻ, tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc tế bào hoặc dị ứng [2, 6].
Rủi ro sức khỏe ở trẻ nhỏ
Trẻ em là nhóm dân số chịu tác động nặng nề nhất bởi các bệnh lý viêm da, dị ứng [2]. Dữ liệu y khoa ghi nhận tỷ lệ mắc viêm da cơ địa ở trẻ em lên tới 15% - 20%, cao hơn nhiều so với mức 1% - 3% ở người trưởng thành trong 30 năm qua [2]. Hầu hết bệnh nhân xuất hiện dấu hiệu bệnh trước 5 tuổi, thậm chí trước 1 tuổi [2].
Một nghiên cứu quan sát lâm sàng kéo dài 15 ngày trên chế phẩm bôi ngoài da chứa chiết xuất Cardiospermum halicacabum (kem HALICAR) cho thấy hiệu quả tích cực và an toàn đối với các mức độ viêm da khác nhau [2]. Tuy nhiên, cần phân biệt rạch ròi: nghiên cứu này chỉ ghi nhận trên dạng kem bôi chuẩn hóa ngoài da [2]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu cho phép dùng cây tầm phỏng theo đường uống hoặc chế biến tự phát cho trẻ em. Cơ thể trẻ rất nhạy cảm với liều lượng, do đó phụ huynh tuyệt đối không tự ý cho trẻ uống nước sắc loại cây này.
Nguy cơ dị ứng với người mẫn cảm thực vật họ Bồ hòn
Cây tầm phỏng thuộc họ thực vật Bồ hòn (Sapindaceae) [2, 3]. Những người từng có tiền sử dị ứng, phát ban, viêm da tiếp xúc với các cây cỏ cùng họ Sapindaceae đối mặt với rủi ro phản ứng chéo rất cao khi tiếp xúc với tầm phỏng.
Mặc dù chiết xuất ngoài da có thể làm dịu viêm da dị ứng nhờ cơ chế ổn định tế bào và ái lực lipid [2], ở người có cơ địa dị ứng đặc thù, các thành phần protein hoặc hợp chất trong cây vẫn có thể đóng vai trò như dị nguyên. Việc tắm hoặc bôi đắp cây tươi chưa qua tinh chế dễ dẫn đến bùng phát kích ứng, ngứa ngáy dữ dội hơn hoặc bội nhiễm vi khuẩn.
Bằng chứng khoa học về độc tính và tương tác
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên là vô hại ở mọi liều lượng. Tuy nhiên, các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm chứng minh chiết xuất tầm phỏng có thể gây độc tế bào nếu vượt ngưỡng nồng độ nhất định [5].
Trong nghiên cứu công bố năm 2021, các nhà khoa học đã khảo sát tác động của chiết xuất ethanol Cardiospermum halicacabum trên đại thực bào RAW 264.7 và tế bào vi tế bào đệm N9 [5]. Kết quả thử nghiệm MTS cho thấy, ở nồng độ cao 2,5 microg/microL, chiết xuất cây tầm phỏng làm giảm khả năng sống của cả hai loại tế bào trên [5]. Chỉ khi hạ xuống nồng độ 1 microg/microL và 0,1 microg/microL thì chiết xuất mới không gây độc và thể hiện đặc tính chống oxy hóa trước kích thích gây viêm [5].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2021 về dạng xịt mũi cho thấy dịch chiết tầm phỏng ở nồng độ thấp (0,03 và 0,3 microg/mL) không gây độc và hỗ trợ sự tăng sinh tế bào biểu mô (tỷ lệ sống >= 100% sau 48 giờ), đồng thời ức chế tác hại của hydro peroxit ở nồng độ 0,3 microg/mL [3]. Nhưng khi nạp bằng các hệ hạt khác nhau (hyalurosomes), khả năng sống sót của tế bào bị kéo tụt xuống khoảng 80%, thể hiện độc tính yếu [3]. Thậm chí, khi kết hợp tổng hợp thành hạt nano kẽm oxit (CH-ZnONPs), hoạt chất từ tầm phỏng đã kích thích quá trình chết hoại tế bào ung thư hắc tố người A375 thông qua tăng sinh lượng gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và kích hoạt biểu hiện các gen caspase 3, 8, 9 [6].
Về mặt tương tác thuốc, nghiên cứu năm 2004 trên chuột Wistar đực dùng phối hợp nước hãm bộ phận trên mặt đất của Cardiospermum halicacabum cùng thuốc carbamazepine cho thấy: khác với trà hoa điệp vàng (Cassia auriculata) làm tăng nồng độ thuốc tới 47,1% (P<0.04), trà tầm phỏng không làm thay đổi đáng kể nồng độ thuốc carbamazepine trong máu và không thay đổi độc tính liên quan đến thuốc [7]. Dù vậy, dữ liệu này chỉ mới thực hiện trên mô hình chuột đực với một loại thuốc điều trị động kinh duy nhất [7], chưa đủ cơ sở để khẳng định cây an toàn tuyệt đối khi phối hợp cùng các thuốc tân dược khác ở người.
Áp dụng thực tế sao cho an toàn
Để việc chăm sóc sức khỏe không biến thành tai họa, bạn cần tuân thủ những nguyên tắc khoa học sau:
Thứ nhất, không tự ý sắc uống các loại cây tầm phỏng thu hái tự nhiên khi chưa có chỉ định của người có chuyên môn y học cổ truyền. Việc đun nấu thủ công không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất, rất dễ chạm tới ngưỡng gây độc tế bào [5].
Thứ hai, nếu muốn tận dụng tác dụng hỗ trợ viêm da, hãy ưu tiên các chế phẩm y tế đã qua kiểm định, tiêu chuẩn hóa như kem bôi chiết xuất tầm phỏng đã được nghiên cứu an toàn [2].
Thứ ba, trước khi bôi bất kỳ chế phẩm nào lên diện rộng, luôn thử một lượng nhỏ trên vùng da cổ tay trong 24-48 giờ để tầm soát nguy cơ kích ứng. Nếu có tiền sử dị ứng thực vật họ Bồ hòn, tốt nhất không nên tiếp xúc [2, 3].
Tầm phỏng là một dược liệu có nhiều tiềm năng chống viêm và chống oxy hóa đã được ghi nhận trong nghiên cứu hiện đại [2, 3, 6]. Tuy nhiên, ranh giới giữa trị bệnh và gây độc phụ thuộc hoàn toàn vào liều lượng và thể trạng từng người [5]. Bốn nhóm đối tượng nhạy cảm gồm phụ nữ mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ và người dị ứng họ Bồ hòn tuyệt đối không tự làm bác sĩ cho chính mình. Hãy luôn tham khảo ý kiến chuyên môn của y bác sĩ trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc nào vào cơ thể.
