Nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên để giảm đau xương khớp vì nghĩ lành tính, không tác dụng phụ. Cóc kèn leo (tên khoa học Derris scandens) là cây thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, nay được chiết xuất thành nhiều dạng viên uống [2, 4]. Dù vậy, tự ý dùng chiết xuất từ loại cây này tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe nghiêm trọng.

Nếu thuộc nhóm có bệnh lý nền về gan, thận, viêm loét đường tiêu hóa hoặc chuẩn bị phẫu thuật, người bệnh tuyệt đối không tự ý mua dùng. Chiết xuất cóc kèn leo tác động lên hệ enzyme và cơ chế giảm đau tương tự thuốc kháng viêm tây y, đòi hỏi phải được bác sĩ chuyên khoa thăm khám, đánh giá trước khi chỉ định [2, 4].

Cơ chế giảm đau và tác động sinh học của cóc kèn leo

Cóc kèn leo chứa hoạt chất sinh học chính là genistein 7-O-[alpha-rhamnopyranosyl-(1 6)]-beta-glucopyranoside (thường gọi tắt là GTG) [1]. Đây là chất có tác dụng kháng viêm rõ rệt thông qua việc ức chế enzyme cyclooxygenase (COX) và lipoxygenase (LOX) [1].

Cơ chế ức chế cyclooxygenase của chiết xuất tương tự nhóm thuốc giảm đau kháng viêm không steroid (NSAIDs) quen thuộc [2, 4]. Khi enzyme COX bị chặn, quá trình tổng hợp prostaglandin gây viêm giảm bớt, giúp hạ cơn đau khớp [1].

Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận dịch chiết nước của cây ức chế giải phóng myeloperoxide, giảm sản sinh eicosanoid và ngăn chặn tổng hợp leukotriene B(4) [2]. Đồng thời, chiết xuất này còn thể hiện hoạt tính chống oxy hóa [2].

Tuy nhiên, ức chế enzyme bảo vệ tự nhiên cũng làm giảm lớp màng nhầy che chở niêm mạc dạ dày và tác động đến dòng máu qua các cơ quan lọc thải [1]. Thử nghiệm trên động vật cho thấy chiết xuất phát huy tác dụng giảm phù chân chuột rõ khi tiêm màng bụng, nhưng đường uống lại không ghi nhận mức giảm sút đáng kể [2].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận về hiệu quả và rủi ro

Hiệu quả giảm đau của cóc kèn leo được tổng hợp qua một số nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên [3].

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2016 đã sàng lọc 42 tài liệu, đưa vào phân tích 4 nghiên cứu lâm sàng với tổng cộng 414 bệnh nhân đau cơ xương khớp [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất đường uống giúp hạ điểm đau tương đương thuốc NSAIDs chuẩn ở mọi thời điểm đánh giá gồm ngày thứ 3, 7, 14 và toàn đợt điều trị [3].

Chênh lệch mức giảm đau trung bình (WMD) giữa nhóm dùng cóc kèn leo và NSAIDs là 0,06 (khoảng tin cậy 95%: -0,20 đến 0,31), không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê và độ không đồng nhất rất thấp (I2 = 0,00%, p = 0,768) [3]. Dù vậy, nguy cơ tác dụng không mong muốn giữa hai nhóm cũng không khác biệt, trong đó biến cố chủ yếu tập trung ở đường tiêu hóa [3].

Tại Thái Lan, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đơn năm 2011 thực hiện trên 107 bệnh nhân thoái hóa khớp gối nguyên phát có điểm đau từ 5 trở lên [4]. Người tham gia chia thành hai nhóm: 55 người dùng chiết xuất cóc kèn leo liều 800 mg/ngày, 52 người dùng thuốc naproxen liều 500 mg/ngày trong 4 tuần [4]. Kết quả đo lường bằng chỉ số thoái hóa khớp Western Ontario McMaster (WOMAC) và khoảng cách đi bộ 6 phút cải thiện tương đương nhau ở tuần thứ 2 và thứ 4 [4]. Tuy nhiên, nhóm dùng chiết xuất vẫn ghi nhận các triệu chứng kích ứng tiêu hóa và khó tiêu, dù tần suất ít hơn nhóm dùng naproxen [4].

Ở khía cạnh sinh học tế bào, một nghiên cứu năm 2012 cảnh báo chiết xuất cóc kèn leo làm tăng khả năng kháng bức xạ của tế bào ung thư thanh quản Hep-2 [5]. Tiền xử lý tế bào bằng chiết xuất trước khi chiếu xạ tia gamma đã làm tăng tỷ lệ sống sót tạo khuẩn lạc, giảm bất thường nhân tế bào do bức xạ, thúc đẩy tế bào ngừng ở pha G2/M, kích hoạt đường truyền tín hiệu Akt và tăng độ di động của tế bào ung thư [5]. Bằng chứng này cho thấy dược liệu có tác động phức tạp lên tế bào sống và cần kiểm soát chặt chẽ [5].

Nhóm người suy giảm chức năng gan

Gan là trung tâm chuyển hóa các hợp chất phức tạp từ dược liệu thảo mộc [1]. Chiết xuất cóc kèn leo chứa các glycoside flavonoid nồng độ đậm đặc như GTG cần được gan xử lý để đào thải [1].

Khi tế bào gan suy yếu, men gan tăng cao hoặc chức năng tổng hợp suy giảm, việc nạp thêm chiết xuất thảo dược làm tăng gánh nặng chuyển hóa. Tình trạng ứ đọng các sản phẩm chuyển hóa trung gian có thể gây nhiễm độc gan thứ phát.

Người có tiền sử viêm gan, xơ gan tuyệt đối không tự uống chế phẩm này mà không có hướng dẫn từ bác sĩ điều trị. Việc tự phối hợp nhiều loại thuốc lá, thảo dược giảm đau khớp rất dễ kích hoạt tổn thương gan cấp tính.

Nhóm người suy giảm chức năng thận

Cơ chế kháng viêm của cóc kèn leo thông qua ức chế cyclooxygenase dẫn đến sụt giảm tổng hợp prostaglandin tại mô thận [1]. Prostaglandin đóng vai trò giãn mạch, duy trì lưu lượng máu tưới và đảm bảo tốc độ lọc cầu thận.

Ở bệnh nhân có chức năng thận suy giảm, sự sụt giảm prostaglandin khiến động mạch thận co thắt, giảm tưới máu nuôi mô thận. Tình trạng này kéo dài làm chức năng thận suy giảm nhanh hơn, gây giữ muối, tích nước và làm nặng thêm bệnh lý tim mạch đi kèm.

Người bị viêm cầu thận, suy thận mạn các giai đoạn cần tránh xa các chế phẩm chứa chiết xuất này. Luôn tham khảo ý kiến chuyên gia thận học trước khi đưa bất kỳ thực phẩm bổ sung giảm đau nào vào cơ thể.

Nhóm bệnh nhân có tiền sử hoặc đang viêm loét dạ dày

Theo phân tích gộp lâm sàng, biến cố bất lợi lớn nhất và phổ biến nhất của cóc kèn leo là các triệu chứng đường tiêu hóa [3]. Nghiên cứu đối chứng cũng ghi nhận tình trạng kích ứng dạ dày và chứng khó tiêu ở người dùng chiết xuất [4].

Do cùng ức chế enzyme COX, dược liệu làm suy yếu lớp bảo vệ niêm mạc dạ dày chống lại acid dịch vị [1]. Người đang bị viêm trợt niêm mạc, loét dạ dày tá tràng rất dễ bùng phát cơn đau thượng vị dữ dội hoặc xuất huyết tiêu hóa khi uống chiết xuất.

Nhóm người có tiền sử xuất huyết dạ dày, ợ chua mạn tính cần đặc biệt lưu tâm. Không nên đánh đổi cảm giác bớt đau nhức khớp tạm thời lấy nguy cơ thủng hoặc chảy máu đường tiêu hóa.

Nhóm người chuẩn bị phẫu thuật

Quá trình can thiệp ngoại khoa đòi hỏi hệ đông máu và huyết động của người bệnh phải ở trạng thái ổn định nhất. Hoạt chất trong cóc kèn leo có hoạt tính can thiệp lên quá trình viêm và chuyển hóa màng tế bào tương tự thuốc NSAIDs [2, 4].

Cơ chế ức chế enzyme này có thể ảnh hưởng đến kết tập tiểu cầu, làm kéo dài thời gian đông máu và gia tăng nguy cơ chảy máu khó cầm trong và sau mổ. Bệnh nhân tự ý dùng chiết xuất trước phẫu thuật có thể đối mặt với rủi ro mất máu nguy hiểm trên bàn mổ.

Những người sắp trải qua phẫu thuật xương khớp, can thiệp nha khoa hay đại phẫu tổng quát cần ngưng toàn bộ thảo dược trước can thiệp. Hãy thông báo chi tiết danh mục thảo dược đã sử dụng trong vòng 2 tuần gần nhất cho bác sĩ phẫu thuật và bác sĩ gây mê.

Hiểu lầm thường gặp và cách dùng an toàn

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là mặc định thảo dược "không có hóa chất" nên dùng bao nhiêu cũng được. Thực tế, chiết xuất thực vật nồng độ cao tác động vào cơ thể hệt như một hoạt chất dược lý, hoàn toàn gây ra tác dụng phụ tiêu hóa [2, 6].

Một hiểu lầm khác là tự ý uống chiết xuất hỗ trợ trong quá trình xạ trị ung thư. Nghiên cứu năm 2012 chứng minh chiết xuất cóc kèn leo làm tăng tính kháng tia xạ của tế bào khối u [5]. Bệnh nhân ung thư đang xạ trị tự ý uống dược liệu có thể làm giảm hiệu quả tiêu diệt tế bào ác tính của liệu trình [5].

Người bệnh chỉ sử dụng các chế phẩm có nguồn gốc chuẩn hóa, được kiểm nghiệm hàm lượng hoạt chất GTG rõ ràng bằng các phương pháp chuẩn như miễn dịch gắn enzyme ELISA [1]. Uống thuốc sau bữa ăn no để hạn chế kích ứng niêm mạc dạ dày [4].

Không tự ý kéo dài đợt dùng quá thời gian nghiên cứu an toàn (thường từ 2 đến 4 tuần) và không tự ý vượt liều nghiên cứu 800 mg/ngày [4]. Tuyệt đối không dùng chung với các thuốc giảm đau nhóm NSAIDs khác vì làm tăng gấp bội độc tính tiêu hóa và thận [2, 6].

Cóc kèn leo mang lại tiềm năng giảm đau cơ xương khớp, nhưng không phải lựa chọn an toàn cho tất cả mọi người [2, 6]. Người bệnh cần đi khám chuyên khoa để xác định chính xác nguyên nhân gây đau, tuyệt đối không tự trị bệnh dựa trên quảng cáo truyền miệng.