Bối cảnh và thói quen ngâm rượu na rừng
Rượu ngâm thảo mộc là một nét văn hóa dân gian lâu đời của người Việt, trong đó na rừng (thuộc chi Kadsura) thường được đồn thổi như một loại thần dược bồi bổ cơ thể và cải thiện sinh lý. Không ít gia đình săn lùng những quả na rừng khổng lồ hoặc thân rễ cây để ngâm trong những bình rượu lớn với hy vọng nâng cao sức khỏe.
Tuy nhiên, việc sử dụng các loại cây cỏ tự nhiên ngâm rượu cồn mà không hiểu rõ thành phần sinh học tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Không phải ai cũng phù hợp với thức uống này, và với một số nhóm đối tượng, rượu ngâm na rừng có thể gây hại nghiêm trọng cho cơ thể.
Ai không nên uống rượu ngâm na rừng?
Trả lời thẳng vào thắc mắc: người có bệnh lý về gan, người bị viêm loét dạ dày, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú, và người đang sử dụng thuốc điều trị tuyệt đối không nên dùng rượu ngâm na rừng.
Sự kết hợp giữa cồn ethylic và các hợp chất hoạt tính mạnh chưa qua kiểm chuẩn từ na rừng sẽ tạo thêm áp lực chuyển hóa nặng nề, làm trầm trọng thêm các tổn thương sẵn có hoặc gây tương tác thuốc khó lường.
Cơ chế tác động sinh học của các hợp chất trong na rừng
Theo phân loại thực vật học, chi na rừng (Kadsura) thuộc họ Ngũ vị tử (Schisandraceae) [3, 5]. Về mặt thành phần hóa thực vật, các phân tích chỉ ra rằng loài thực vật này rất giàu dibenzocyclooctadiene và triterpenoid [1].
Nghiên cứu ứng dụng cơ sở dữ liệu hóa học năm 2025 xác định rễ và quả của cây Kadsura heteroclita tích lũy hàm lượng lignan và triterpenoid cao hơn đáng kể so với thân và lá [1]. Ngoài ra, tinh dầu bay hơi chiết xuất từ loài này có cấu trúc phức tạp với 23 đỉnh sắc phổ chính đã được ghi nhận [2]. Khi các hoạt chất hữu cơ này được hòa tan trong dung môi cồn nồng độ cao, tốc độ giải phóng và hấp thu vào máu qua đường tiêu hóa thay đổi mạnh mẽ, đòi hỏi hệ enzyme gan phải xử lý liên tục.
Về mặt dinh dưỡng, phân tích công bố năm 2020 trên hai loài na rừng thu thập tại Chiang Rai (Thái Lan) là Kadsura coccinea và Kadsura heteroclita cho thấy phần thịt quả (mesocarp) - bộ phận ăn được duy nhất - và vỏ quả chứa hàm lượng chất xơ (11,6 - 20,9% nhu cầu khuyến nghị) cùng lượng vitamin C cao (đáp ứng tới 73% nhu cầu mỗi ngày) [3]. Ngược lại, hạt na rừng lại chứa mật độ năng lượng cao gấp 1-2 lần, protein cao gấp 2-3 lần và chất béo cao gấp 4-50 lần so với các phần khác của quả [3]. Khi ngâm toàn bộ quả hoặc hạt vào rượu, lượng lipid cùng các dẫn xuất hữu cơ này thôi ra dung dịch, làm biến đổi tính chất chuyển hóa qua đường ruột và gan.
4 nhóm đối tượng cần kiêng rượu ngâm na rừng
Thứ nhất, người có bệnh lý về gan hoặc suy giảm chức năng gan. Mặc dù y học cổ truyền người Thổ Gia (Trung Quốc) từng dùng thân cây Kadsura heteroclita (tên gọi Huyết đồng) với mục đích bảo vệ gan hoặc giảm viêm khớp [4], dữ liệu y khoa hiện đại đối với dạng rượu ngâm tại nhà lại rất đáng lo ngại. Cồn vốn là độc chất trực tiếp gây hoại tử tế bào gan. Khi gan đang tổn thương, việc tiếp nhận thêm nồng độ triterpenoid và lignan chưa định lượng từ rượu ngâm [1] sẽ khiến cơ quan này quá tải chuyển hóa, đẩy nhanh tiến trình suy gan.
Thứ hai, người mắc các bệnh lý đường tiêu hóa như viêm loét dạ dày - tá tràng hay trào ngược thực quản. Rượu nồng độ cao trực tiếp phá hủy lớp chất nhầy bảo vệ niêm mạc dạ dày, kích thích tăng tiết acid dịch vị. Thành phần tinh dầu phức tạp [2] cùng các hợp chất triterpenoid hòa tan trong cồn từ na rừng có thể gây kích ứng mạnh hơn, dẫn đến đau thượng vị dữ dội, viêm loét trợt hoặc xuất huyết tiêu hóa.
Thứ ba, phụ nữ trong thời kỳ mang thai hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ. Nghiên cứu thực vật ghi nhận thân và rễ của loài Kadsura heteroclita trong y học dân gian vốn được dùng trị đau bụng kinh, rối loạn kinh nguyệt và thiếu máu [5]. Những dược liệu có tác động điều kinh thường kích thích co bóp tử cung, đe dọa trực tiếp đến thai nhi. Hơn nữa, cồn và các hợp chất sinh học có thể qua nhau thai hoặc bài tiết qua sữa mẹ, gây dị tật thai nhi hoặc nhiễm độc ở trẻ sơ sinh. Hiện tại chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn lâm sàng nào trên phụ nữ mang thai hoặc cho con bú đối với dược liệu này.
Thứ tư, người đang dùng thuốc điều trị mạn tính. Các lignan và triterpenoid trong rễ và quả na rừng [1] có thể làm biến đổi hoạt tính của các enzyme chuyển hóa thuốc tại gan. Sự kết hợp giữa rượu ngâm thảo mộc và thuốc tây y có thể dẫn đến việc tăng độc tính của thuốc hoặc làm mất tác dụng điều trị, đặc biệt là nhóm thuốc hạ áp, thuốc tiểu đường, thuốc chống đông máu hoặc an thần.
Nghiên cứu khoa học nói gì về nhận diện và thành phần na rừng?
Việc sử dụng na rừng còn đối mặt với một rủi ro y tế lớn: nhầm lẫn thực vật dẫn đến ngộ độc. Một nghiên cứu chuyên sâu năm 2018 so sánh việc định danh các loại dược liệu thuộc chi Kadsura đã chỉ ra rằng các loài như Kadsura coccinea, Kadsura heteroclita và Kadsura longipedunculata phân bố rất rộng nhưng có hình thái bên ngoài cực kỳ tương đồng [6]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng những người thu hái dân gian và thậm chí một số cơ sở sản xuất dược phẩm thường sử dụng nhầm lẫn các loài này do thiếu hoa quả để nhận diện hoặc thiếu kinh nghiệm phân biệt biến thể lá [6].
Nghiên cứu di truyền học lục lạp năm 2020 cũng đã giải trình tự toàn bộ hệ gene lục lạp của Kadsura heteroclita với chiều dài 153.289 cặp base (bp), chứa 129 gene bao gồm 84 gene mã hóa protein để phục vụ phân loại chính xác loài này trong họ Schisandraceae [5]. Tiếp đó, nghiên cứu năm 2025 đã xây dựng cơ sở dữ liệu KadsuraChem dựa trên mô hình học máy với 161 hợp chất mẫu để giải quyết triệt để tình trạng nhầm lẫn đồng phân khi phân tích sắc ký khối phổ trên cây Kadsura heteroclita [1].
Ngoài ra, nghiên cứu định lượng năm 2020 tại Thái Lan còn so sánh 100g trọng lượng khô giữa hai loài: K. coccinea có hàm lượng carbohydrate và đường cao hơn 1-2 lần, vitamin C cao hơn 3-4 lần so với K. heteroclita [3]. Ngược lại, K. heteroclita lại có lượng chất béo cao hơn 1-2 lần, protein cao hơn 1,6-1,9 lần và chất xơ cao hơn 1,5-1,8 lần [3]. Lượng calo từ phần thịt quả dao động ở mức 30-40 kcal/100g quả tươi [3]. Những biến động lớn về thành phần giữa các loài cho thấy người dân tự ngâm rượu hoàn toàn không thể kiểm soát được nồng độ chất đi vào cơ thể.
Giới hạn của bằng chứng và hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng na rừng là dược liệu mọc tự nhiên trên núi cao nên tuyệt đối lành tính, cứ ngâm rượu uống là bổ gân cốt và bổ thận tráng dương. Đây là một ngộ nhận nguy hiểm. Đa phần các tác dụng dược lý dân gian được ghi chép như giảm viêm khớp dạng thấp, chống khối u hay chống oxy hóa [5, 6] mới chỉ được khảo sát trên mức độ chiết xuất phòng thí nghiệm, nghiên cứu biểu hiện gene nội sinh [4] hoặc phân lập hợp chất phân tử [1].
Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh uống rượu ngâm na rừng mang lại lợi ích điều trị bệnh. Bằng chứng khoa học mới chỉ dừng lại ở phân tích thành phần dinh dưỡng [3], tinh dầu [2] và kiểm soát chất lượng dược liệu [1, 4]. Rượu không phải là thần dược dẫn thuốc; ngược lại cồn còn làm tăng nguy cơ tổn thương gan và biến đổi dược tính có hại.
Thận trọng và cách áp dụng thực tế an toàn
Nếu muốn sử dụng na rừng vì mục đích dinh dưỡng, bạn nên sử dụng quả chín tự nhiên như một loại trái cây tươi thay vì ngâm rượu. Dữ liệu khoa học khẳng định phần thịt quả (mesocarp) là bộ phận ăn được duy nhất của na rừng, cung cấp nguồn chất xơ và vitamin C dồi dào, ít calo và ít đường [3]. Tuyệt đối không tự ý nhai nuốt hạt với lượng lớn do hàm lượng chất béo và năng lượng rất cao [3], cũng như không tự ý thu hái thân rễ không rõ nguồn gốc trong rừng để tránh nhầm lẫn thực vật có độc [6].
Trước khi sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian hoặc chế phẩm nào có chứa na rừng, đặc biệt nếu đang có bệnh nền hoặc sử dụng thuốc điều trị, người dân cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y học cổ truyền được cấp phép.
Rượu ngâm na rừng không thể thay thế cho chế độ ăn uống khoa học hay các phác đồ điều trị y khoa đã được kiểm chứng. Lối sống lành mạnh, ăn đủ chất và kiểm soát rượu bia vẫn là chìa khóa then chốt để duy trì sức khỏe bền vững.
