Thói quen dùng thảo dược song song thuốc tây
Nhiều người bệnh vẫn giữ thói quen sử dụng thêm các vị thuốc y học cổ truyền, chẳng hạn như xà sàng tử, để cải thiện sức khỏe mà không thông báo cho bác sĩ điều trị. Không ít ý kiến cho rằng các loại thảo mộc tự nhiên hoàn toàn lành tính và không gây bất kỳ ảnh hưởng tiêu cực nào khi uống chung với thuốc tây.
Thực tế y khoa cho thấy quan niệm thảo dược vô hại khi dùng chung với thuốc tân dược là hoàn toàn sai lầm. Tương tác giữa các thành phần tự nhiên và thuốc điều trị có thể xảy ra ở cấp độ chuyển hóa tế bào, tạo ra những biến đổi khó lường về nồng độ thuốc trong máu.
Nếu tự ý phối hợp xà sàng tử cùng các nhóm thuốc kê đơn, đặc biệt là các thuốc chuyển hóa qua gan, người dùng có nguy cơ đối mặt với những phản ứng bất lợi nghiêm trọng. Việc nắm rõ cách cơ thể xử lý hoạt chất sẽ giúp ngăn ngừa các sự cố y khoa đáng tiếc.
Vai trò của enzym gan Cytochrome P450
Hệ thống enzym cytochrom P450 (gọi tắt là CYP) là một siêu họ enzym chứa hem gắn màng tế bào, giữ vai trò then chốt trong quá trình giải độc các chất ngoại sinh, chuyển hóa tế bào và duy trì cân bằng nội môi [1]. Thông qua phản ứng oxy hóa đặc biệt, các enzym này xúc tác việc đào thải phần lớn các loại thuốc và chất độc ra khỏi cơ thể con người [2].
Tại gan, các isoenzym CYP định vị chủ yếu tại lớp màng lipid của lưới nội chất tế bào gan, tham gia chuyển hóa nhiều loại tân dược, steroid và các chất sinh ung [3]. Các dạng đồng phân enzym CYP có liên quan lâm sàng quan trọng đối với con người đã được ghi nhận bao gồm CYP1A2, CYP2C9, CYP2D6 và CYP3A4 [4].
Sự tương tác giữa các protein với CYP, chẳng hạn như protein vận chuyển electron hoặc các protein màng khác, đóng vai trò sống còn trong chức năng chuyển hóa này [2]. Khi các tương tác này bị gián đoạn, con đường chuyển hóa có thể bị thay đổi và sinh ra các chất chuyển hóa độc hại cho cơ thể [2].
Nguy cơ tương tác thuốc từ việc ức chế CYP
Tương tác giữa các thuốc với nhau phần lớn được chi phối và dẫn dắt bởi hệ enzym CYP [5]. Sự cảm ứng (tăng hoạt lực) hoặc ức chế hoạt động của enzym CYP là cơ chế chủ yếu dẫn đến các tương tác thuốc dựa trên con đường chuyển hóa sinh học [1].
Nhiều loại thuốc hoặc hợp chất tự nhiên có thể hoạt động như chất ức chế hoặc chất cảm ứng enzym CYP, từ đó làm biến đổi tốc độ thanh thải của một loại thuốc thứ hai dùng cùng lúc [4]. Phần lớn các trường hợp tương tác thuốc nghiêm trọng xảy ra là do sự cản trở quá trình thanh thải chuyển hóa của một loại thuốc bởi một thuốc khác, thức ăn hoặc các sản phẩm tự nhiên dùng kèm [6].
Báo cáo về tình trạng ức chế enzym chuyển hóa thường phổ biến hơn rất nhiều so với hiện tượng cảm ứng enzym [3]. Khi một enzym CYP bị ức chế, thuốc chuyển hóa qua nó không được đào thải kịp thời, làm tăng nồng độ hoạt chất trong huyết thanh và dễ dẫn đến ngộ độc. Ngược lại, nếu enzym bị cảm ứng, nồng độ thuốc giảm nhanh, khiến phác đồ điều trị thất bại.
Nhóm thuốc tác động thần kinh và an thần
Enzym cytochrom P450 đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong lĩnh vực dược lý tâm thần học [7]. Trong khi các enzym CYP ở gan chịu trách nhiệm biến đổi sinh học các loại thuốc tâm thần (bao gồm các thuốc an thần, giải lo âu), thì enzym CYP trong não tham gia chuyển hóa cục bộ các thuốc này và các chất dẫn truyền thần kinh nội sinh như dopamine và serotonin [7].
Nghiên cứu đã chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa hệ thống thần kinh não bộ và cytochrom P450 [7]. Hệ thần kinh não bộ tham gia vào quá trình điều hòa thần kinh - nội tiết và thần kinh - miễn dịch đối với các enzym CYP ở gan [7]. Do đó, các thuốc hướng thần có thể tác động đến enzym CYP thông qua nhiều cơ chế phức tạp tại hệ thần kinh, nội tiết, miễn dịch và gan [7].
Tác động của thuốc lên enzym CYP ở não thường khác biệt so với ở gan và phụ thuộc vào từng vùng não bộ cụ thể [7]. Vì các thuốc hướng thần có thể ảnh hưởng đến CYP ở cả gan và não, chúng có thể tự làm biến đổi hiệu quả dược lý của chính mình ở cả mức độ dược động học và dược lực học [7]. Nếu kết hợp tùy tiện với các thành phần thảo mộc ức chế chuyển hóa, nồng độ thuốc an thần trong máu có thể tăng vọt, gây ức chế thần kinh quá mức.
Nhóm thuốc ức chế miễn dịch
Bệnh nhân sau ghép tạng thường phải duy trì phác đồ điều trị phức tạp, kéo dài và đối mặt với nguy cơ tương tác thuốc rất cao [8]. Tần suất tương tác thuốc ở hầu hết những người nhận ghép tạng đặc ở mức rất cao do tình trạng phải phối hợp nhiều loại thuốc (đa dược) [8].
Các tương tác thuốc trên bệnh nhân ghép tạng chủ yếu liên quan trực tiếp đến hệ enzym cytochrom P450 [8]. Mối quan hệ hai chiều giữa các thuốc ức chế miễn dịch và hệ enzym CYP quyết định sự thành bại của việc chống thải ghép cũng như kiểm soát độc tính của thuốc [8].
Nếu sử dụng thêm bất kỳ hoạt chất thảo dược nào làm ức chế men gan mà không có sự kiểm soát, nồng độ thuốc ức chế miễn dịch có thể tăng cao vượt ngưỡng an toàn, gây nhiễm độc thận hoặc suy tủy xương. Ngược lại, việc giảm nồng độ thuốc sẽ làm tăng nguy cơ cơ thể đào thải cơ quan ghép.
Nhóm thuốc hóa trị ung thư
Các thuốc điều trị ung thư là nhóm dược phẩm có khoảng điều trị rất hẹp, chỉ cần một biến đổi nhỏ về nồng độ cũng gây nguy hiểm. Nhiều loại thuốc hóa trị có khả năng gây ra tương tác thuốc phức tạp do chính năng lực ức chế hoặc cảm ứng hệ thống enzym CYP của chúng [1].
Khi người bệnh tự ý dùng thảo mộc trong quá trình truyền hóa chất, sự can thiệp vào CYP có thể khiến các chất chuyển hóa độc hại tích tụ nhanh chóng [2]. Việc enzym gan bị phong bế chuyển hóa sẽ làm tăng mạnh độc tính tế bào trên các mô lành của cơ thể [2].
Kiến thức về các chất nền, chất cảm ứng và chất ức chế các phân nhóm CYP là công cụ thiết yếu để các bác sĩ xác định chiến lược điều trị và định lượng liều dùng thuốc phù hợp cho từng bệnh nhân [1]. Bất kỳ sự can thiệp tùy tiện nào vào hệ thống này đều có thể phá vỡ tính toán an toàn của phác đồ hóa trị.
Nhóm thuốc chuyển hóa qua các phân nhóm CYP nhạy cảm
Các phân nhóm enzym như CYP1A2, CYP2C9, CYP2D6 và CYP3A4 chịu trách nhiệm chuyển hóa phần lớn danh mục thuốc thiết yếu hiện nay trên người [4]. Việc xuất hiện một hợp chất tự nhiên ức chế các phân nhóm này sẽ làm suy giảm trực tiếp khả năng thanh thải của các thuốc đồng sử dụng [4].
Đáng chú ý, các tương tác thuốc - thảo dược đã được y văn ghi nhận đối với rất nhiều dược liệu phổ biến như cỏ St. John, tỏi, piperine, nhân sâm, bạch quả, đậu nành, cỏ linh lăng và nước ép bưởi chùm khi dùng đồng thời với thuốc kê đơn [6]. Việc bổ sung các chất chiết xuất tự nhiên có thể làm thay đổi nồng độ các thuốc chuyển hóa qua các isoenzym gan nói trên [6].
Cần lưu ý rõ ràng rằng, đối với trường hợp của xà sàng tử và hoạt chất osthole, các nghiên cứu cụ thể trên người về mức độ ức chế từng phân nhóm enzym và nguy cơ với thuốc chống đông máu hiện chưa có dữ liệu trong các trích đoạn tài liệu y khoa đối chiếu; các cảnh báo hiện dựa trên nguyên lý chung về tương tác chuyển hóa CYP [6]. Do đó, người bệnh không nên suy diễn rằng thảo dược tự nhiên là không có tương tác với các thuốc này.
Giới hạn bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng thảo dược cổ truyền hoàn toàn không tương tác với thuốc tân dược. Khoa học đã khẳng định việc cảm ứng và ức chế các enzym CYP bởi các sản phẩm tự nhiên khi có mặt thuốc kê đơn là nguyên nhân dẫn đến nhiều biến cố bất lợi trên lâm sàng [6].
Dù vậy, người bệnh cũng cần nhìn nhận đúng giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện có. Nhiều dữ liệu về tương tác enzym CYP hiện nay mới dừng lại ở các thử nghiệm chức năng in vitro (trong ống nghiệm) hoặc mô hình dự đoán vi tính [1], [8]. Các thử nghiệm in vitro này rất hữu ích để hiểu mối quan hệ tương tác nhưng cần thêm nghiên cứu lâm sàng trên người sống để lượng hóa chính xác [8].
Đặc biệt đối với các thuốc tác động lên hệ thần kinh, tác động của thuốc lên CYP cần được khảo sát trong điều kiện in vivo (trên cơ thể sống) vì chỉ ở điều kiện này toàn bộ cơ chế tương tác thuốc - enzym mới bộc lộ đầy đủ thông qua sự điều hòa thần kinh - nội tiết và miễn dịch [7]. Do đó, không nên hoang mang quá mức nhưng tuyệt đối không được chủ quan coi thường các cảnh báo dược lý.
Ai nên thận trọng và cách sử dụng an toàn
Những người đang phải sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc (đa dược), người cao tuổi, người mắc bệnh suy giảm chức năng gan, bệnh nhân sau ghép tạng và người đang điều trị các bệnh lý thần kinh mạn tính là những đối tượng cần hết sức thận trọng [8], [7]. Tính đa hình di truyền và các biến đổi biểu sinh trên các gen mã hóa CYP có thể tạo ra sự khác biệt lớn về đáp ứng thuốc giữa các cá nhân, khiến mức độ tương tác ở mỗi người trở nên rất khó lường trước [1].
Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe, người bệnh không được tự ý kết hợp các bài thuốc từ xà sàng tử hay bất kỳ dược liệu nào khi đang dùng thuốc điều trị kê đơn. Các tài liệu khoa học hiện chưa đưa ra khuyến cáo về liều lượng hay thời điểm dùng cụ thể của xà sàng tử để tránh tương tác, do đó người dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải và bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng.
Khi đi khám bệnh, người dân cần chủ động thông báo đầy đủ cho nhân viên y tế về tất cả các loại thuốc đông y, thảo dược, thực phẩm chức năng đang sử dụng. Điều này giúp bác sĩ có cơ sở đánh giá nguy cơ tương tác enzym CYP, điều chỉnh liều lượng phù hợp hoặc lựa chọn loại thuốc thay thế an toàn nhất cho người bệnh.
