Cây trương quân (còn gọi là cây trung quân) là loài thực vật mọc hoang dã thường được người dân truyền miệng dùng làm thuốc dân gian trị đau nhức xương khớp, sốt hoặc bồi bổ thể lực. Dù vậy, phần lớn người dùng tìm đến thảo dược này dựa theo thói quen truyền miệng mà không nắm rõ thành phần hoạt chất hay độ an toàn lâm sàng thực tế.
Nghiên cứu y khoa hiện đại chứng minh: Cây trương quân hoàn toàn chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn lâm sàng nào trên cơ thể người, đặc biệt đối với phụ nữ mang thai, người suy giảm chức năng gan và người mắc bệnh lý thận; do đó các nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tự ý sử dụng để tránh nguy cơ ngộ độc và ảnh hưởng tính mạng thai nhi.
Khoảng trống dữ liệu khoa học về cây trương quân
Trong y học thực chứng, mọi vị thuốc hay hợp chất đưa vào cơ thể đều phải trải qua các thử nghiệm lâm sàng ngặt nghèo nhằm thẩm định độc tính cấp tính, độc tính bán trường diễn cũng như khả năng gây đột biến tế bào. Đối với cây trương quân, y văn quốc tế và dữ liệu thử nghiệm dược lý học chính quy hiện nay hoàn toàn khuyết thiếu các nghiên cứu chuẩn hóa trên người.
Việc thiếu vắng dữ liệu phân tích hóa thực vật chuẩn mực khiến cơ chế hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ của cây trương quân trong cơ thể không thể xác định. Việc người dân truyền tay nhau sử dụng các bộ phận như rễ, vỏ cây hoặc lá của loài cây này để đun sắc uống tiềm ẩn nguy cơ cao đưa các tạp chất độc hại hoặc độc tố thực vật chưa rõ định danh vào cơ thể.
Do thiếu hoàn toàn bằng chứng an toàn trên cơ thể sống, các chuyên gia y tế khuyến cáo không nên coi việc cây cỏ có nguồn gốc tự nhiên đồng nghĩa với việc lành tính, an toàn tuyệt đối cho mọi người sử dụng.
Phụ nữ mang thai: Nguy cơ dị tật và sảy thai từ hoạt chất chưa kiểm chứng
Phụ nữ trong thời kỳ mang thai là đối tượng đặc biệt nhạy cảm trước mọi tác nhân dược lý. Hàng rào nhau thai bảo vệ thai nhi không thể ngăn chặn toàn bộ các phân tử thuốc hay độc chất thực vật có khối lượng phân tử nhỏ hoặc tan trong chất béo thẩm thấu vào dòng máu nuôi dưỡng thai [1].
Trong y học, bài học từ các dược chất hiện đại cho thấy việc tiếp xúc với hoạt chất lạ trong thai kỳ có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Khảo sát y khoa về dược phẩm năm 1981 chỉ ra rằng việc sử dụng thuốc kháng sinh cho phụ nữ mang thai đòi hỏi bác sĩ phải đánh giá độc tính và dược động học ở cả người mẹ lẫn thai nhi, trong đó nhóm tetracycline bị chống chỉ định trong suốt thai kỳ do tác động có hại lên sự phát triển của thai [1]. Các nhóm thuốc khác như kháng sinh sulfa, trimethoprim và chloramphenicol cũng bị chống chỉ định tại những thời điểm cụ thể trong thai kỳ [1].
Nghiên cứu đánh giá dị tật thai nhi công bố năm 2018 cho thấy việc tiếp xúc ngoài ý muốn với các thuốc chống chỉ định trong thai kỳ (nhóm X) làm gia tăng đáng kể tỷ lệ đình chỉ thai nghén chủ động (RR 2,54; khoảng tin cậy 95% từ 1,11 đến 5,80) do tâm lý hoang mang lo ngại độc tính quái thai [2].
Cây trương quân chưa hề được nghiên cứu về độc tính sinh sản hay khả năng gây co bóp cơ tử cung, quái thai hoặc độc tính phôi bào. Việc sử dụng dược liệu chưa rõ tính chất này có thể trực tiếp cắt đứt sự phát triển của phôi, gây sảy thai tự nhiên hoặc khởi phát dị tật bẩm sinh không thể phục hồi.
Phụ nữ đang cho con bú: Độc tính truyền qua sữa mẹ
Không chỉ giai đoạn thai nghén, giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ cũng đòi hỏi sự giám sát dược lý chặt chẽ. Đa phần các chất hóa học người mẹ nạp vào cơ thể đều có khả năng đào thải qua tuyến sữa ở các mức nồng độ khác nhau [3].
Tổng quan y khoa năm 2005 về các thuốc điều trị khớp cho phụ nữ có thai và cho con bú cho biết các loại thuốc chống viêm không steroid (NSAID) và ức chế cyclooxygenase-2 (COX-2) phải ngừng dùng từ 6 đến 8 tuần trước khi sinh nở do nguy cơ gây hại cho thai nhi [4]. Mặc dù một số thuốc chống viêm NSAID tương thích với việc cho con bú, chúng vẫn tiềm ẩn nguy cơ gây vàng da và vàng da nhân não (kernicterus) ở trẻ sơ sinh, đồng thời dữ liệu an toàn trên sữa mẹ của các thuốc ức chế COX-2 vẫn còn chưa đầy đủ [4].
Một báo cáo tổng quan y khoa khác xuất bản năm 2002 cũng nhấn mạnh độc tính của các thuốc chống viêm NSAID đối với thai nhi chủ yếu tác động lên thận và hệ tim mạch, gây ra tình trạng thiểu ối và đóng sớm ống động mạch của thai nhi [5]. Ngoài ra, nghiên cứu lâm sàng da liễu năm 2021 cảnh báo rằng thuốc kháng thể đơn dòng Rituximab bị chống chỉ định trong thai kỳ do khả năng qua hàng rào nhau thai gây suy giảm tế bào B của thai nhi, đồng thời không được khuyến cáo trong thời kỳ cho con bú do thiếu hoàn toàn bằng chứng an toàn [3].
Trẻ sơ sinh có hệ enzym chuyển hóa chất độc ở gan vô cùng non nớt. Uống nước sắc từ cây trương quân trong thời kỳ tiết sữa có nguy cơ truyền các hợp chất thô và độc chất qua sữa mẹ, dẫn đến ngộ độc cấp tính, suy tủy xương hoặc tổn thương các cơ quan nội tạng của trẻ bú mẹ.
Người suy giảm chức năng gan: Nguy cơ viêm gan nhiễm độc cấp
Gan là cơ quan giải độc và chuyển hóa chính của cơ thể. Bất kỳ loại thuốc, thảo dược hoặc nước sắc thực vật nào khi uống vào đều được chuyển hóa bước một qua hệ thống enzym cytochrom P450 của gan.
Nghiên cứu y khoa tổng quan năm 2021 chỉ ra rằng nhóm kháng sinh tetracycline thông thường mang nguy cơ cao gây độc cho gan của người mẹ [3]. Khảo sát y khoa năm 2011 cũng xác nhận tetracycline bị chống chỉ định sau tuần thứ 5 của thai kỳ do những tác động độc hại đối với cơ thể sống [6]. Điều này cho thấy gan rất dễ bị tổn thương hoại tử khi đối diện với các hoạt chất có độc tính chuyển hóa.
Đối với người đã có tiền sử viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ tiến triển hoặc xơ gan, dự trữ tế bào gan suy giảm nghiêm trọng. Cây trương quân chứa các phức hợp hóa chất tự nhiên chưa rõ cơ chế phân giải; khi nạp vào cơ thể người suy gan, các chất này ứ đọng lại, phá hủy màng tế bào gan, đẩy nhanh nguy cơ bùng phát viêm gan cấp tính do nhiễm độc thảo dược và suy gan bão hòa.
Người suy giảm chức năng thận: Tích tụ độc chất và tổn thương vi cầu thận
Cùng với gan, thận giữ vai trò then chốt trong việc lọc máu và đào thải các chất cặn bã chuyển hóa ra khỏi cơ thể qua đường nước tiểu. Thận tiếp nhận lượng máu tưới dồi dào nên rất nhạy cảm với các phân tử độc tố.
Theo nghiên cứu năm 2011 về liệu pháp kháng sinh, các loại thuốc có độc tính trên thận cao như nhóm aminoglycosides bị cấm chỉ định trong suốt thai kỳ do nguy cơ trực tiếp gây độc thận và thính giác [6]. Nghiên cứu năm 2002 về độc tính của các thuốc điều trị cũng xác nhận tác hại trực tiếp làm tổn thương chức năng lọc thận ở cơ thể nhạy cảm [5]. Ngay cả đối với các thuốc ức chế miễn dịch như cyclosporine, dữ liệu nghiên cứu năm 2022 cho thấy dù theo dõi trẻ đến 7 tuổi có chỉ số chức năng thận và huyết áp bình thường, nguy cơ sinh non và cân nặng lúc sinh thấp vẫn gắn liền với việc tiếp xúc độc chất qua đường toàn thân [7].
Ở bệnh nhân suy thận mãn tính hoặc người cao tuổi có mức lọc cầu thận giảm, khả năng thanh thải hoạt chất lạ bị đình trệ. Nước sắc cây trương quân nếu dùng dài ngày có thể gây lắng đọng tinh thể hoặc tạo độc tính trực tiếp lên ống thận, dẫn đến tình trạng suy thận cấp trên nền mạn tính, buộc bệnh nhân phải chạy thận nhân tạo cấp cứu.
Những hiểu lầm nguy hiểm và đối tượng cần thận trọng
Quan niệm "thuốc nam thảo mộc lành tính, không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc" là một sai lầm phổ biến trong cộng đồng. Rất nhiều bệnh nhân tự ý hái hoặc mua cây trương quân khô ngoài chợ về sắc uống thay nước trà mà không hề tham vấn ý kiến nhân viên y tế.
Bên cạnh phụ nữ mang thai, phụ nữ nuôi con bằng bú mẹ và người suy giảm chức năng gan thận, các đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng và tránh xa cây trương quân:
- Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 12 tuổi: Chức năng giải độc của cơ thể trẻ chưa hoàn thiện.
- Người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền: Thường xuyên dùng nhiều nhóm thuốc điều trị phối hợp, rất dễ tương tác bất lợi với các chất tự nhiên lạ.
- Bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật: Thảo dược không rõ thành phần có thể gây rối loạn đông máu hoặc ảnh hưởng đến huyết động trong quá trình gây mê phẫu thuật [8].
Dữ liệu y học nghề nghiệp năm 1995 cũng cho thấy các loại thuốc chống ung thư và nhiều tác nhân sinh học, khí mê đều tiềm ẩn độc tính cao với phôi thai và cơ quan sinh sản [8]. Bất kỳ chất lạ nào chưa được thử nghiệm độc học lâm sàng đầy đủ đều phải được xếp vào nhóm nguy cơ cao đối với sức khỏe sinh sản và chuyển hóa nội tạng.
Khuyến cáo áp dụng thực tế và giải pháp thay thế an toàn
Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình trước các thảo dược chưa được kiểm chứng khoa học như cây trương quân, độc giả cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc dùng thuốc sau:
- Dừng ngay thói quen dùng thảo dược truyền miệng: Không tự ý thu hái cây trương quân hoặc mua các gói dược liệu không rõ nguồn gốc xuất xứ, không có số đăng ký của Bộ Y tế.
- Khám bác sĩ chuyên khoa: Khi gặp các triệu chứng sốt dai dẳng, viêm khớp hay đau nhức cơ thể, người bệnh cần đến bệnh viện khám để tìm nguyên nhân chính xác và tiếp cận phác đồ điều trị an toàn đã được chứng minh hiệu quả.
- Minh bạch thông tin dùng thảo dược: Nếu bản thân đã lỡ dùng cây trương quân hoặc bất kỳ loại lá cây nào và xuất hiện các dấu hiệu như vàng mắt, vàng da, mệt lả, tiểu ít, buồn nôn, cần ngưng uống ngay và mang mẫu thảo dược đến bệnh viện để bác sĩ hỗ trợ xử trí ngộ độc kịp thời.
- Phụ nữ có kế hoạch sinh con hoặc đang mang thai phải thông báo với bác sĩ mọi loại thực phẩm chức năng, cây thuốc sắc đang uống nhằm loại trừ các nguy cơ gây hại cho thế hệ tương lai [2].
Cây trương quân là loài thực vật chưa có kiểm chứng an toàn y học hiện đại. Trước khi có các nghiên cứu độc học lâm sàng cụ thể trên cơ thể người, người dân tuyệt đối không tự ý dùng thử loại cây này nhằm bảo đảm an toàn tính mạng.
