Ai không nên dùng thực phẩm bảo vệ sức khỏe chứa chiết xuất địa y?

Nhiều người tìm đến các sản phẩm chiết xuất từ thiên nhiên với mong muốn hỗ trợ giảm cân hoặc kháng khuẩn mà không lường trước các rủi ro sức khỏe tiềm ẩn. Địa y thuộc chi Usnea là một trong những thành phần thảo mộc xuất hiện khá phổ biến trong nhiều dòng thực phẩm bổ sung hiện nay. Tuy nhiên, việc sử dụng các sản phẩm này một cách tùy tiện có thể dẫn tới những hậu quả nghiêm trọng đối với các cơ quan nội tạng.

Những người có tiền sử hoặc đang mắc bệnh lý về gan tuyệt đối không nên dùng thực phẩm bảo vệ sức khỏe chứa chiết xuất địa y Usnea do nguy cơ gây tổn thương gan nặng nề. Bên cạnh đó, phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là các đối tượng chống chỉ định hàng đầu vì hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu khoa học xác nhận tính an toàn trên những nhóm người nhạy cảm này.

Cơ chế tác động của hoạt chất trong địa y

Địa y là một sinh vật có đời sống cộng sinh đặc biệt, phân bố rộng rãi tại nhiều khu vực rừng tự nhiên trên thế giới ^[1]. Chiết xuất từ các loài địa y thuộc chi Usnea thường chứa từ 1% đến 3% axit usnic, một chất chuyển hóa thứ cấp đặc trưng của loài này ^[2]. Axit usnic cũng chính là hoạt chất được thương mại hóa sớm nhất và ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực từ mỹ phẩm, phẩm nhuộm cho đến các chế phẩm y học cổ truyền ^[1].

Về mặt sinh hóa, axit usnic sở hữu hoạt tính tách rời proton qua màng tế bào (membrane proton uncoupling activity) ^[2], ^[3]. Cơ chế sinh học này đóng vai trò nền tảng tạo ra tác dụng diệt khuẩn và kháng vi sinh vật của loài thực vật này ^[2], ^[3]. Cũng chính nhờ khả năng can thiệp vào quá trình chuyển hóa năng lượng ở màng tế bào, axit usnic đã được các nhà sản xuất tận dụng và đưa vào các công thức thực phẩm bảo vệ sức khỏe với mục đích đốt cháy chất béo và hỗ trợ giảm cân ^[2], ^[3].

Tuy nhiên, cơ chế tác động chuyển hóa nói trên lại mang tính chất con dao hai lưỡi khi đi vào cơ thể. Việc can thiệp vào chuỗi phosphoryl hóa oxy hóa ở màng tế bào không chỉ ảnh hưởng đến mô mỡ mà còn tác động trực tiếp lên các tế bào gan, gây độc tế bào và làm suy giảm chức năng chuyển hóa năng lượng nội bào ^[2], ^[1]. Vì vậy, việc lạm dụng hoặc dùng các sản phẩm có nồng độ chiết xuất không chuẩn hóa có thể dẫn tới những tổn hại chuyển hóa khó phục hồi.

Bằng chứng khoa học về độc tính gây tổn thương gan

Nhiều bằng chứng y khoa đã chỉ ra mối liên hệ trực tiếp giữa việc tiêu thụ các sản phẩm chứa axit usnic tinh khiết hoặc bột địa y thô với tình trạng ngộ độc gan cấp tính ^[2], ^[3]. Tạp chí y học và cơ quan quản lý y tế tại nhiều quốc gia đã ghi nhận các trường hợp tổn thương gan do thuốc (drug-induced liver injury) sau khi người tiêu dùng uống các sản phẩm giảm cân có chứa axit usnic ^[1], ^[4].

Cụ thể, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã từng nhận được 21 báo cáo về độc tính trên gan có liên quan đến việc tiêu thụ thực phẩm bổ sung chứa axit usnic ^[4]. Tình trạng này nghiêm trọng đến mức vào năm 2001, FDA đã phải đưa ra một cảnh báo sức khỏe chính thức đối với sản phẩm hỗ trợ giảm cân mang tên LipoKinetix có chứa hoạt chất này ^[4]. Ngay sau đó, axit usnic và loài địa y Usnea barbata đã được đưa vào chương trình đánh giá độc tính đặc biệt của Chương trình Độc chất học Quốc gia Hoa Kỳ (NTP) ^[4].

Để làm rõ mức độ độc tính, các nhà khoa học đã tiến hành các thử nghiệm in vivo bài bản kéo dài 3 tháng trên động vật gặm nhấm vào năm 2022 ^[2], ^[3]. Trong nghiên cứu độc tính của bột địa y Usnea chứa axit usnic (+/-), chuột cống đực và cái dòng Fischer 344/N Nctr được cho ăn với các mức liều 0, 30, 60, 120, 360 hoặc 720 ppm trong thức ăn ^[2]. Đồng thời, chuột nhắt dòng B6C3F1/Nctr cả hai giới tính cũng được tiếp xúc qua thức ăn với các mức liều 0, 15, 30, 60, 180 hoặc 360 ppm trong suốt thời gian 3 tháng ^[2].

Một thử nghiệm độc tính song song công bố cùng năm 2022 cũng đánh giá tác động của riêng hoạt chất axit usnic dạng tinh khiết (+)-usnic acid trên các mô hình động vật tương tự ^[3]. Nghiên cứu tiến hành cho chuột cống F344/N Nctr ăn các nồng độ thức ăn gồm 0, 30, 60, 120, 360 hoặc 720 ppm, và chuột nhắt B6C3F1/Nctr ăn các nồng độ 0, 15, 30, 60, 180 hoặc 360 ppm trong 3 tháng để khảo sát nguy cơ tổn hại gan và các cơ quan khác ^[3]. Các số liệu từ các thử nghiệm này xác nhận việc bổ sung axit usnic liều lượng kéo dài có khả năng dẫn tới tổn thương gan nghiêm trọng ^[2], ^[3].

Mặc dù một số nghiên cứu trong ống nghiệm trên mô hình nuôi cấy lát cắt gan chuột cho thấy dịch chiết methanol của loài Usnea ghattensis có khả năng chống oxy hóa và bảo vệ tế bào trước độc tính của ethanol ở nồng độ 20 microg/ml ^[5], ứng dụng thực tế trên người vẫn bị cản trở bởi độc tính gan của loài Usnea nói chung ^[6]. Hoạt chất từ Usnea longissima dù có độc tính tế bào trên dòng ung thư gan HepG2 với giá trị IC50 từ 6,0 đến 53,3 microM, việc áp dụng trên cơ thể người vẫn bị hạn chế đáng kể do nguy cơ phá hủy mô gan ^[6].

Hoạt tính sinh học và giới hạn của các dữ liệu hiện có

Bên cạnh mặt độc tính, các loài địa y chi Usnea vẫn sở hữu nhiều hoạt tính sinh học có giá trị đã được ghi nhận qua các tài liệu y học truyền thống và nghiên cứu hiện đại ^[1], ^[6]. Cây địa y Usnea diffracta và Usnea longissima thuộc họ Usneaceae đã được ghi chép trong nhiều y văn cổ điển phương Đông như Thần Nông Bản Thảo Kinh ^[1]. Trong y học dân gian, địa y từng được dùng để hỗ trợ điều trị chứng khó tiêu, vô kinh, nôn mửa, giun đũa và hỗ trợ liền xương gãy ^[6].

Nghiên cứu in vitro năm 2022 đánh giá hoạt tính kháng khuẩn của Usnea barbata từ vùng núi Calimani (Romania) cho thấy chiết xuất và axit usnic có tác dụng ức chế phụ thuộc liều đối với tụ cầu vàng Staphylococcus aureus và vi khuẩn Pseudomonas aeruginosa ^[7]. Chiết xuất này cũng thể hiện tác dụng kháng khuẩn đối với Enterococcus casseliflavus và Streptococcus pneumoniae ^[7]. Đối với nấm, các phân đoạn chiết xuất khác nhau cho thấy tác dụng ức chế nấm men Candida albicans và Candida parapsillosis tùy thuộc vào nồng độ và dung môi chiết như methanol, ethanol hay ethyl acetate ^[7].

Axit usnic cũng thể hiện các tác dụng chống viêm, kháng virus, chống oxy hóa, bảo vệ quang học và hỗ trợ làm lành vết thương ngoài da ^[1]. Tuy nhiên, các giới hạn khoa học hiện tại là rất lớn: phần lớn các nghiên cứu về hoạt tính dược lý chỉ mới được thực hiện trong ống nghiệm (in vitro) hoặc trên các mô hình động vật thí nghiệm, chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để khẳng định tỷ lệ lợi ích trên nguy cơ ^[7], ^[5]. Độc tính trên gan luôn là rào cản lớn nhất khiến các chiết xuất này không thể sử dụng tùy tiện bằng đường uống ^[4], ^[6].

Nhận diện những hiểu lầm phổ biến khi dùng chiết xuất địa y

Một trong những sai lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là quan niệm các sản phẩm có nguồn gốc thảo mộc tự nhiên đều an toàn tuyệt đối và có thể uống kéo dài. Việc các sản phẩm giảm cân chứa axit usnic được gắn mác thảo dược đã khiến nhiều người mất cảnh giác, dẫn tới các đợt viêm gan cấp tính nguy hiểm ^[1], ^[4]. Thực tế khoa học chứng minh rằng hợp chất tự nhiên trong thực vật vẫn có thể chứa độc tố mạnh tương đương các hóa chất tổng hợp ^[4].

Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng tác dụng bôi ngoài da với tác dụng khi uống vào cơ thể. Axit usnic có thể được sử dụng an toàn trong một số sản phẩm hóa mỹ phẩm, lăn khử mùi hoặc kem bôi ngoài da ^[1]. Tuy nhiên, việc bôi ngoài da vẫn tiềm ẩn nguy cơ gây viêm da dị ứng tiếp xúc ở những người có cơ địa nhạy cảm ^[1]. Khi chuyển sang dạng uống để hấp thu toàn thân, hoạt chất này đi thẳng qua vòng tuần hoàn gan và tạo gánh nặng chuyển hóa cực lớn cho gan ^[1], ^[4].

Cuối cùng, nhiều người tin rằng dùng liều nhỏ từ bột địa y thô sẽ an toàn hơn hoạt chất tinh khiết. Thử nghiệm trên chuột cống và chuột nhắt với bột địa y Usnea thô chứa 1% đến 3% axit usnic trong 3 tháng cho thấy nguy cơ nhiễm độc và tổn thương gan vẫn hiện hữu rõ rệt, do đó dạng dùng tự nhiên không hề loại bỏ được độc tính nội tại của loài thực vật này ^[2].

Những nhóm đối tượng chống chỉ định và cần thận trọng

Dựa trên các dữ liệu về dược lý và độc tính tế bào, nhóm đối tượng đầu tiên và quan trọng nhất cần chống chỉ định sử dụng chiết xuất địa y Usnea là những người có tiền sử hoặc đang mắc các bệnh lý về gan ^[2], ^[4]. Người bị viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, xơ gan, men gan cao hoặc suy giảm chức năng gan cần tuyệt đối tránh xa các sản phẩm giảm cân hay thực phẩm chức năng chứa axit usnic, bởi nguy cơ thúc đẩy đợt bùng phát suy gan cấp là rất cao ^[1], ^[4].

Nhóm đối tượng thứ hai là phụ nữ có thai và phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ. Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh tính an toàn của chiết xuất địa y Usnea hay axit usnic trên phụ nữ mang thai và thai nhi. Các dữ liệu an toàn hiện có hoàn toàn bắt nguồn từ các thử nghiệm trên chuột cống và chuột nhắt với thời gian theo dõi 3 tháng ^[2], ^[3]. Vì vậy, việc sử dụng các sản phẩm này trong thai kỳ tiềm ẩn nguy cơ gây độc tính nghiêm trọng cho cả mẹ và sự phát triển của thai nhi.

Nhóm đối tượng thứ ba là trẻ nhỏ. Tương tự như trường hợp mang thai, chưa có bất kỳ dữ liệu lâm sàng hay thử nghiệm an toàn nào trên đối tượng trẻ em. Cơ quan gan và hệ thống enzyme chuyển hóa của trẻ nhỏ chưa hoàn thiện, khiến nhóm đối tượng này cực kỳ dễ bị tổn thương nếu tiếp xúc với các hợp chất gây tách rời màng tế bào như axit usnic ^[2], ^[3]. Cha mẹ tuyệt đối không cho trẻ uống các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe có chứa thành phần địa y khi chưa có chỉ định chuyên môn.

Ngoài ra, những người có cơ địa dị ứng cũng cần cẩn trọng cao độ, bởi axit usnic trong địa y có khả năng gây ra các phản ứng viêm da dị ứng nghiêm trọng ^[1]. Những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị chuyển hóa qua gan cũng không nên tự ý phối hợp với địa y để tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.

Lời khuyên và hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn

Người tiêu dùng khi lựa chọn bất kỳ dòng thực phẩm bảo vệ sức khỏe nào, đặc biệt là các sản phẩm quảng cáo tác dụng đốt cháy mỡ thừa hay giảm cân nhanh, cần kiểm tra kỹ bảng thành phần. Nếu sản phẩm có liệt kê các tên gọi như địa y, Usnea, Usnea barbata, Usnea longissima hoặc hoạt chất axit usnic (usnic acid), cần chủ động dừng lại và tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng ^[1], ^[4].

Đối với việc ứng dụng trong chăm sóc cá nhân hay bôi ngoài, người dùng chỉ nên sử dụng các chế phẩm mỹ phẩm đã qua kiểm định chất lượng nghiêm ngặt và thử phản ứng dị ứng trên một vùng da nhỏ trước khi dùng diện rộng ^[1]. Không tự ý thu hái các loại địa y mọc tự nhiên trong rừng để sắc uống hoặc ngâm rượu, vì hàm lượng độc chất trong tự nhiên không thể kiểm soát và có thể gây ngộ độc tức thì ^[2], ^[6].

Nếu một người đã vô tình sử dụng các sản phẩm chứa chiết xuất địa y và xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo tổn thương gan như vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, mệt mỏi cực độ, chán ăn, buồn nôn hoặc đau tức vùng hạ sườn phải, cần ngừng uống sản phẩm ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất để xét nghiệm men gan và chức năng gan ^[1], ^[4].

Địa y Usnea là một nguồn dược liệu tự nhiên sở hữu nhiều hoạt tính kháng khuẩn và sinh học đáng chú ý nhưng đi kèm nguy cơ độc tính rất cao đối với gan. Người bệnh gan, phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên sử dụng các thực phẩm chức năng chứa chiết xuất này. Luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế và duy trì lối sống dinh dưỡng lành mạnh, thay vì đặt niềm tin vào các sản phẩm giảm cân cấp tốc trôi nổi trên thị trường.