Nhiều người có thói quen sử dụng các loại thảo mộc họ Cúc như trà cúc sao để thanh nhiệt và giải độc cơ thể. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau khi dùng gặp phải tình trạng nổi mẩn đỏ, ngứa ngáy dữ dội hoặc khó thở mà không rõ nguyên nhân. Thắc mắc về việc ai không nên dùng cúc sao đang trở thành vấn đề đáng quan tâm khi xu hướng dùng thảo dược tự nhiên ngày càng gia tăng.
Câu trả lời trực tiếp là những người có tiền sử dị ứng với phấn hoa, viêm da tiếp xúc với thực vật, dị ứng chéo với thực phẩm hoặc người đang mắc bệnh lý nền cần thận trọng cao độ. Cúc sao thuộc họ Cúc (Asteraceae), chứa các hợp chất hoạt tính mạnh có nguy cơ gây dị ứng chéo nghiêm trọng [1].
Nguy cơ dị ứng chéo từ đặc tính sinh học họ Cúc
Họ Cúc (Asteraceae hay Compositae) là một trong những họ thực vật lớn nhất trên thế giới với các thành viên phân bố khắp các châu lục [1]. Mặc dù các đại diện của họ này chứa nhiều chất chuyển hóa thứ cấp có lợi cho con người, chúng cũng là nguồn gây mẫn cảm lớn [1]. Đặc biệt, hiện tượng dị ứng chéo xảy ra khi hệ miễn dịch nhầm lẫn các protein tương đồng giữa các loài thực vật khác nhau trong cùng một họ [2].
Cơ chế gây mẫn cảm của các loài thảo mộc họ Cúc chủ yếu liên quan đến hai nhóm yếu tố: enzyme dị ứng trong phấn hoa và các hợp chất chuyển hóa thứ cấp [1, 2]. Nhóm chất sesquiterpene lactones (SLs) đặc trưng trong họ Cúc có khả năng gây kích ứng và viêm da tiếp xúc [1]. Khi các thụ thể miễn dịch IgE nhận diện các cấu trúc tương đồng, phản ứng viêm sẽ bùng phát ngay cả khi người dùng mới tiếp xúc với thảo mộc lần đầu [2].
Dưới đây là 4 nhóm đối tượng chính được các bằng chứng khoa học cảnh báo không nên dùng hoặc phải hết sức cẩn trọng khi tiếp xúc với cúc sao.
Nhóm 1: Người có tiền sử viêm mũi dị ứng và hen suyễn do phấn hoa
Những người thường xuyên bị dị ứng phấn hoa theo mùa, đặc biệt là phấn hoa cỏ phấn hương (ragweed) hay ngải cứu (mugwort), đối mặt với nguy cơ kích ứng hô hấp rất lớn [2]. Phấn hoa từ các loài thuộc họ Cúc giải phóng những dị nguyên đường hô hấp cực mạnh [2]. Các enzyme thuộc họ pectate lyase đóng vai trò là tác nhân dị ứng chính yếu trong các loài này [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát cơ chế mẫn cảm chéo của phấn hoa pectate lyase trên các nhóm bệnh nhân tại Áo, Canada, Ý và Nhật Bản [2]. Bằng phương pháp xét nghiệm IgE ELISA và ức chế chéo, các nhà khoa học phát hiện phản ứng chéo diễn ra rất mạnh mẽ trong nội bộ họ Asteraceae [2]. Thử nghiệm trên động vật cũng xác nhận rằng việc tạo miễn dịch với dị nguyên họ Cúc chủ yếu kích thích kháng thể phản ứng chéo trong toàn bộ bộ thực vật này [2]. Do đó, người bị viêm mũi dị ứng phấn hoa khi hít phải hoặc uống trà cúc sao có nguy cơ khởi phát cơn hen cấp tính [1].
Nhóm 2: Người bị viêm da tiếp xúc và mẫn cảm với sesquiterpene lactones
Viêm da do tiếp xúc với thực vật là vấn đề da liễu ngày càng phổ biến [1]. Hợp chất sesquiterpene lactones (SLs) hiện diện trong các loài họ Cúc có khả năng gây mẫn cảm cao, dẫn đến tình trạng kích ứng và viêm da [2, 5]. Những người có cơ địa viêm da dị ứng hoặc nhạy cảm với hóa mỹ phẩm chiết xuất từ hoa cỏ tự nhiên rất dễ phát bệnh khi chạm vào thân, lá hoặc dùng nước sắc thảo mộc [1].
Một nghiên cứu năm 2006 đã kiểm tra phản ứng dị ứng tiếp xúc với các loại trà thảo mộc họ Cúc trên 20 bệnh nhân đã biết bị dị ứng với sesquiterpene lactones [3]. Kết quả thử nghiệm áp da (patch test) với dịch chiết nước của 8 loại trà thảo mộc họ Cúc cho thấy có tới 18 trên tổng số 20 bệnh nhân (chiếm 90%) xuất hiện phản ứng dương tính [3]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng parthenolide là chất phản ứng chéo thường gặp nhất trong nhóm SLs [3]. Điều này chứng minh phần lớn bệnh nhân dị ứng tiếp xúc với SLs cũng sẽ phản ứng dị ứng với các dạng trà thảo mộc có nguồn gốc từ họ thực vật này [3].
Nghiên cứu tổng quan năm 2019 cũng nhấn mạnh các triệu chứng liên quan đến dị ứng họ Cúc có thể bao gồm chàm (eczema), sốt cỏ khô, hen suyễn hoặc thậm chí là sốc phản vệ nguy hiểm [1]. Nhóm người làm nghề làm vườn, nông dân, người bán hoa hoặc nội trợ là những đối tượng tiếp xúc nhiều và dễ mẫn cảm với nhóm chất này [1].
Nhóm 3: Người mắc hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm (PFS)
Một nhóm đối tượng khác cần tuyệt đối lưu ý là những người mắc hội chứng dị ứng phấn hoa kết hợp thực phẩm [2, 6]. Các panallergen (dị nguyên toàn diện) trong phấn hoa họ Cúc, điển hình như ở loài Ambrosia artemisiifolia và Artemisia spp., phân bố rộng khắp ở nhiều loài thực vật thuộc họ này [4]. Chúng kích hoạt hiện tượng phản ứng chéo, đóng vai trò là yếu tố khởi phát chính cho hội chứng dị ứng phấn hoa - thực phẩm hoặc phấn hoa - thuốc [4].
Nghiên cứu công bố năm 2015 đã chỉ ra rằng ở những bệnh nhân dị ứng đường hô hấp, phản ứng chéo giữa dị nguyên không khí và thực phẩm có thể kích phát triệu chứng từ nhẹ như hội chứng dị ứng miệng đến nặng như sốc phản vệ [5]. Bệnh nhân mẫn cảm hô hấp với phấn hoa họ Cúc (đặc biệt là ngải cứu và cỏ phấn hương) thường có nguy cơ phản ứng với các sản phẩm từ ong chứa hạt phấn như mật ong, sữa ong chúa, thực phẩm chức năng phấn hoa [5]. Các bằng chứng khoa học năm 2025 cũng lưu ý thêm rằng việc nuốt các hợp chất SLs qua đường uống có tiềm năng gây ra các phản ứng toàn thân nguy hiểm cho người đã bị mẫn cảm [4].
Nhóm 4: Bệnh nhân có cơ địa dị ứng phức tạp và đa dị nguyên
Những người có tiền sử phản ứng phản vệ không rõ căn nguyên hoặc dị ứng với các loài thảo dược khác cùng họ Cúc không nên dùng cúc sao. Điển hình, chi Senecio là chi lớn nhất trong họ Asteraceae [6]. Một nghiên cứu năm 2008 tiến hành trên 50 bệnh nhân viêm kết mạc mũi dị ứng có test lẩy da (SPT) dương tính với Senecio đã phân tích đặc tính miễn dịch học qua điện di và khối phổ [6].
Kết quả cho thấy có ba dị nguyên chiếm ưu thế với tần suất nhận diện bởi huyết thanh dị ứng của bệnh nhân lần lượt là 59 kDa (tỷ lệ 60%), 42 kDa (tỷ lệ 50%) và 31 kDa (tỷ lệ 50%) [6]. Protein 42 kDa được xác định tương đồng với pectate lyase, đồng thời các protein từ loài này biểu hiện phản ứng chéo rõ rệt với các protein khác thuộc họ Cúc [6]. Thử nghiệm kích thích mũi (NPT) và ức chế ELISA khẳng định tính kháng nguyên cao của nhóm thực vật này [6]. Do đó, người từng kích ứng với bất kỳ cây cỏ nào thuộc họ Cúc đều tiềm ẩn nguy cơ phản ứng mạnh với cúc sao [6].
Hiểu lầm phổ biến và giới hạn của bằng chứng
Nhiều người lầm tưởng rằng các loại thảo dược thiên nhiên, thảo mộc truyền thống thì an toàn tuyệt đối và có thể dùng thay nước lọc hàng ngày. Đây là quan niệm sai lầm, bởi thảo dược họ Cúc chứa hàm lượng hoạt chất sinh học rất đậm đặc [4]. Độc tính và khả năng gây dị ứng của các chất chuyển hóa thứ cấp hoàn toàn có thể gây viêm da hoặc bộc phát phản ứng toàn thân [4].
Dù vậy, các bằng chứng hiện nay cũng có những giới hạn nhất định. Các nghiên cứu tổng quan công nhận rằng cơ chế chi tiết về các chất gây mẫn cảm quan trọng trong thảo dược họ Cúc vẫn còn nhiều điểm chưa sáng tỏ, đòi hỏi thêm các thử nghiệm lâm sàng sâu hơn để đánh giá toàn diện nguy cơ [4]. Bảng sàng lọc dị ứng họ Cúc gồm hỗn hợp SL và hỗn hợp Compositae từ 5 loài thực vật đang được xem là công cụ hứa hẹn để chẩn đoán chính xác hơn tình trạng này [1].
Lời khuyên áp dụng và biện pháp an toàn
Đối với người bình thường không thuộc 4 nhóm nguy cơ trên, nếu muốn sử dụng cúc sao làm trà thảo mộc, nên bắt đầu bằng lượng rất nhỏ để thăm dò phản ứng của cơ thể. Tuyệt đối không tự ý uống nước sắc quá đặc hoặc dùng liên tục trong thời gian dài mà không có hướng dẫn.
Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào như ngứa râm ran trong khoang miệng, sưng môi, nổi mày đay hoặc tức ngực sau khi uống trà thảo mộc họ Cúc, người dùng cần lập tức ngừng sử dụng. Những người có bệnh nền, phụ nữ có thai hoặc người đang dùng thuốc điều trị mạn tính cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa dị ứng hoặc bác sĩ điều trị trước khi dùng bất kỳ sản phẩm thảo dược nào. Cúc sao tuy là một thảo dược quen thuộc, nhưng chỉ an toàn khi dùng đúng người và đúng cách.
