Cây mào gà trắng mọc hoang nhiều nơi, thường dùng làm cảnh hoặc làm thuốc dân gian. Nhiều người truyền tai nhau dùng hạt cây này sắc uống chữa đỏ mắt, mờ mắt. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này tiềm ẩn nguy cơ lớn cho thị lực.
Hạt mào gà trắng có tác dụng làm giãn đồng tử. Người mắc bệnh glôcôm (tăng nhãn áp) tuyệt đối không dùng vì có thể gây tăng áp lực nội nhãn cấp tính, dẫn tới mù lòa.
Dược liệu thanh nhiệt và cơ chế giãn đồng tử
Hạt mào gà trắng, tên đông y là thanh tương tử, lấy từ loài Celosia argentea L. Theo y học cổ truyền, vị thuốc quy kinh can, dùng thanh can hỏa, trừ phong nhiệt, làm sáng mắt [1]. Y thư cổ ghi nhận tác dụng trị mắt đỏ sưng đau, mắt mờ do can nhiệt [1].
Cơ chế tác động dược lý hiện đại ghi nhận hạt mào gà trắng gây giãn đồng tử. Bình thường, đồng tử co giãn nhịp nhàng để điều tiết lượng ánh sáng vào đáy mắt và giữ lưu thông thủy dịch. Khi uống hạt mào gà trắng, các hoạt chất tác động làm đồng tử mở rộng.
Đồng tử giãn làm mống mắt bị đẩy dồn về phía góc tiền phòng. Ở người có góc tiền phòng hẹp hoặc mắc bệnh glôcôm, sự dịch chuyển này chặn đường thoát của thủy dịch. Thủy dịch ứ đọng đẩy nhãn áp tăng vọt trong thời gian ngắn.
Hiện tượng tăng nhãn áp cấp gây chèn ép mạch máu võng mạc và làm tổn thương dây thần kinh thị giác. Người bệnh không cấp cứu kịp thời đối mặt nguy cơ mất thị lực vĩnh viễn.
Nghiên cứu khoa học về chuẩn hóa và thành phần
Các nghiên cứu hiện đại tập trung phân tích thành phần hóa học và kiểm soát chất lượng hạt mào gà trắng. Dược liệu Celosia argentea Semen (CAS) chính thức ghi nhận trong Dược điển Trung Quốc và Hàn Quốc [1].
Năm 2025, nghiên cứu công bố phương pháp kết hợp phân tích hình ảnh kỹ thuật số và sắc ký lớp mỏng hiệu năng cao ghép khối phổ (HPTLC-MS) để phân biệt hạt Celosia argentea (CAS) với hạt Celosia cristata (CCS - mào gà đỏ) [1]. Phân tích kính hiển vi kỹ thuật số và ImageJ cho thấy hạt CCS có diện tích chiếu lớn gấp hơn 2 lần hạt CAS [1].
Hệ thống sắc ký HPTLC tối ưu hóa dung môi ethyl acetate, methanol, nước và acid formic dưới bước sóng UV 366 nm và ánh sáng trắng đã tách biệt mẫu vân tay hóa học của hai loài [1]. Hợp chất celosin F chỉ phát hiện trên mẫu hạt mào gà trắng CAS, trong khi celosin H, J và K là chỉ dấu đặc trưng của CCS [1]. Khối phổ ESI-TOF-MS xác nhận các chỉ dấu này với độ lặp lại cao, sai lệch chuẩn SD của sucrose đạt 0,006 cho nội nhật, 0,004 cho liên nhật và 0,005 cho liên phân tích [1].
Năm 2008, một nghiên cứu khác phân tích dấu vân tay sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) trên cột Hypersil ODS2 (4,6 mm x 250 mm, 5 micromet) với pha động acetonitrile - acid acetic băng 0,1%, dùng đầu dò tán xạ bay hơi (ELSD) [2]. Dấu vân tay HPLC của hạt Celosia argentea ghi nhận 12 đỉnh chung tách biệt rõ ràng [2]. Phân tích phần mềm chỉ ra mẫu hạt thu thập phân thành 2 nhóm địa lý gồm vùng miền Trung và vùng miền Nam, phản ánh thành phần hóa học biến thiên theo xuất xứ [2].
Nguy cơ nhầm lẫn trên thị trường dược liệu
Trên thị trường thảo dược, hạt mào gà đỏ (Celosia cristata) thường bị trộn lẫn hoặc bán thay thế hạt mào gà trắng (Celosia argentea) [1]. Hạt mào gà đỏ chưa được công nhận chính thức trong các Dược điển [1].
Việc nhầm lẫn hai loại hạt gây sai lệch lớn về hàm lượng hoạt chất và hiệu quả điều trị [1]. Mỗi vùng thổ nhưỡng khác nhau cũng khiến thành phần hóa học trong hạt biến động [2]. Người bệnh tự mua hạt trôi nổi ngoài chợ không thể kiểm soát hoạt chất và liều lượng nạp vào cơ thể.
Hạt không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ nấm mốc, dư lượng chất bảo quản hoặc kim loại nặng. Dùng sai loại hạt hoặc sai liều gây ngộ độc đường tiêu hóa và tổn thương gan, thận.
Người mua không có thiết bị phân tích như kính hiển vi đo diện tích hoặc máy sắc ký để phân biệt hai loại hạt [1]. Do đó, tự ý mua dược liệu dạng hạt thô mang rủi ro lớn.
Hiểu lầm thường gặp về chữa đau mắt bằng thảo dược
Nhiều người tin rằng thảo dược mọc hoang đều lành tính, uống mát gan sáng mắt không có tác dụng phụ. Quan niệm đau mắt đỏ cứ dùng mào gà trắng sắc uống là sai lầm nguy hại.
Đau mắt đỏ do nhiều nguyên nhân: viêm kết mạc do virus, vi khuẩn, dị ứng, viêm màng bồ đào hoặc cơn glôcôm góc đóng cấp tính. Người mắc cơn tăng nhãn áp nhưng nhầm tưởng đau mắt đỏ thông thường, lại tự ý uống hạt mào gà trắng, đồng tử giãn thêm làm áp lực nội nhãn tăng vọt.
Một hiểu lầm khác là dùng hạt mào gà đỏ thay thế hạt mào gà trắng vẫn cho kết quả tương đương. Nghiên cứu chứng minh cấu trúc hóa học của hai loài khác nhau, chứa các nhóm celosin riêng biệt [1]. Tự ý hoán đổi dược liệu gây rối loạn liều lượng và mất kiểm soát đáp ứng của mắt.
Nước sắc hạt mào gà trắng cũng không được dùng để nhỏ trực tiếp vào mắt. Bào chế thủ công chứa nhiều tạp chất, vi khuẩn, dễ gây bội nhiễm, loét giác mạc và hỏng mắt.
Những ai tuyệt đối không được dùng?
Người mắc bệnh glôcôm (tăng nhãn áp), bao gồm cả glôcôm góc mở và glôcôm góc đóng, tuyệt đối không dùng hạt mào gà trắng dưới mọi hình thức. Tác dụng phụ làm giãn đồng tử của vị thuốc trực tiếp kích hoạt cơn tăng nhãn áp cấp tính.
Người có góc tiền phòng hẹp bẩm sinh hoặc được chẩn đoán tiền glôcôm cần tránh hoàn toàn. Đồng tử mở rộng đột ngột làm tắc nghẽn góc thoát dịch, dẫn tới nguy cơ hỏng thị lực khẩn cấp.
Người có triệu chứng mờ mắt do đục thủy tinh thể, suy giảm thị lực do tổn thương dây thần kinh thị giác không tự ý dùng. Thuốc không có khả năng phục hồi cấu trúc thủy tinh thể bị xơ cứng.
Người chuẩn bị phẫu thuật mắt hoặc đang điều trị các bệnh lý đáy mắt cần báo rõ cho bác sĩ. Phụ nữ mang thai, người tỳ vị hư hàn, hay đi ngoài phân lỏng cũng không nên dùng dược liệu này.
Nhận biết cơn tăng nhãn áp cấp
Người bệnh cần nhận biết dấu hiệu tăng nhãn áp để dừng thuốc và tới bệnh viện ngay lập tức. Dấu hiệu ban đầu thường là đau nhức hốc mắt dữ dội, cơn đau lan lên nửa đầu cùng bên.
Thị lực giảm sút nhanh chóng, nhìn mờ như có màn sương che trước mặt. Khi nhìn vào bóng đèn hoặc nguồn sáng, người bệnh thấy quầng tán sắc xanh đỏ quanh ánh đèn.
Mắt cương tụ đỏ quanh rìa giác mạc, giác mạc phù nề mất độ trong suốt. Người bệnh thường kèm theo cảm giác buồn nôn, nôn mửa, vã mồ hôi do kích thích dây thần kinh phế vị.
Sờ tay nhẹ qua mi mắt thấy nhãn cầu căng cứng như hòn bi ve. Khi xuất hiện các dấu hiệu này sau khi dùng thảo dược, phải đến khoa cấp cứu mắt trong vòng vài giờ để hạ nhãn áp.
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống
Hạt mào gà trắng là vị thuốc có độc tính dược lý tác động lên mắt, không phải thực phẩm dùng tùy tiện hàng ngày. Việc sử dụng bắt buộc phải qua thăm khám của bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền.
Liều dùng hạt khô thông thường theo chỉ định dao động từ 6 đến 12g mỗi ngày. Thầy thuốc luôn phối hợp hạt mào gà trắng với các vị thuốc khác để trung hòa tính chất và giảm tác dụng phụ lên đồng tử.
Dược liệu cần rửa sạch bụi bẩn, cho vào túi vải buộc kín trước khi sắc cùng các vị thuốc khác để tránh hạt nhỏ nổi làm đục nước thuốc. Tuyệt đối không dùng hạt quá liều quy định hoặc kéo dài liên tục nhiều tuần.
Người dùng thuốc cần theo dõi thị lực mỗi ngày. Nếu phát hiện dấu hiệu nhìn mờ, lóa mắt, chói sáng, phải lập tức ngưng thuốc và đến bệnh viện kiểm tra nhãn áp.
Thảo dược tự nhiên luôn đi kèm hai mặt lợi ích và rủi ro. Hiểu rõ tác dụng phụ giãn đồng tử của hạt mào gà trắng giúp người bệnh phòng tránh nguy cơ tổn thương mắt vĩnh viễn. Khi mắt có dấu hiệu bất thường, ưu tiên hàng đầu là khám tại cơ sở y tế chuyên khoa mắt.
