Thói quen dùng thảo dược lên men trị khó tiêu
Đầy bụng, ăn không tiêu, ậm ạch vùng thượng vị sau bữa ăn nhiều dầu mỡ là tình trạng rất phổ biến trong đời sống hàng ngày. Thay vì thay đổi lối sống hoặc đi khám, nhiều người tìm đến các vị thuốc cổ truyền quen thuộc để "tiêu thực", trong đó có thần khúc (Massa Medicata Fermentata).
Tuy nhiên, việc tự ý mua và dùng thần khúc theo kinh nghiệm truyền miệng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Không phải ai bị đầy trướng bụng cũng có thể tùy tiện sử dụng chế phẩm lên men này để chữa trị.
Phụ nữ mang thai và người đang bị viêm loét dạ dày tiến triển là hai nhóm đối tượng tuyệt đối không nên tự ý dùng thần khúc. Hiện chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của vị thuốc này trên phụ nữ có thai cũng như trên các vết loét tiêu hóa đang chảy máu hoặc trợt loét tiến triển.
Cơ chế tác động hỗ trợ tiêu hóa của thần khúc
Thần khúc là sản phẩm được tạo thành từ quá trình lên men hỗn hợp bột mì cùng nhiều loại thảo mộc [1]. Quá trình lên men này tạo ra các enzym tiêu hóa tự nhiên cùng hệ vi sinh vật và các hoạt chất sinh học [2, 6].
Trong quá trình chế biến tối ưu với thời gian lên men 7 ngày, hỗn hợp các loại thảo dược như thanh hao, nghể đắng, ké đầu ngựa và đậu đỏ giúp đạt hoạt tính enzym amylase lên tới 49,372 mg/min/g, hàm lượng tinh bột tan đạt 7,967% và polysaccharide hòa tan đạt 16,65% [1]. Các enzym này hỗ trợ phân cắt tinh bột và các chất dinh dưỡng phức tạp, từ đó làm giảm gánh nặng co bóp cho đường tiêu hóa [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu hiện đại ghi nhận thần khúc chứa các chuỗi polysaccharide như arabinoxylan [2]. Hoạt chất này mang đặc tính chống oxy hóa, hỗ trợ bảo vệ gan và ức chế enzym trypsin trong thử nghiệm [2].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận được từ thực nghiệm
Cho đến nay, các nghiên cứu làm rõ tác dụng của thần khúc chủ yếu được thực hiện trên mô hình động vật như chuột cống và chuột nhắt, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người.
Năm 2020, một nghiên cứu trên 60 chuột nhắt Kunming chia làm 5 nhóm (mỗi nhóm 12 con) bị chứng khó tiêu chức năng do chế độ ăn giàu protein, calo và chất béo [3]. Sau 7 ngày dùng thần khúc, các biểu hiện khó tiêu giảm bớt, độ giãn phần gần dạ dày được cải thiện [3]. Nồng độ gastrin và cholinesterase vốn suy giảm ở chuột bệnh đã được nâng lên [3]. Đồng thời, thần khúc điều hòa lại các rối loạn vi khuẩn đường ruột, tác động tích cực lên các ngành vi khuẩn Bacteroidetes, Verrucomicrobia và Epsilonbacteraeota so với nhóm đối chứng [3].
Một nghiên cứu khác năm 2023 trên chuột cống SD bị khó tiêu chức năng (gây ra bởi hóa chất iodoacetamide 0,1% hoặc kết hợp mất ngủ do bệ nước) được cho dùng thần khúc liều 1 hoặc 3 g/kg/ngày trong 21 ngày [4]. Kết quả ghi nhận thần khúc làm giảm nồng độ các chất gây viêm trong huyết thanh gồm TNF-alpha và IFN-lambda [4]. Thuốc cải thiện hình thái nhung mao ruột và giảm tổn thương lớp đệm niêm mạc ruột non, đồng thời điều hòa lại hệ vi sinh đường ruột và các axit béo chuỗi ngắn [4].
Năm 2024, một nghiên cứu đánh giá trên chuột bị táo bón thể tỳ hư (gây ra bởi nước sắc lá phan tả diệp kết hợp kiểm soát ăn uống) [5]. Sau khi can thiệp bằng các công thức thần khúc khác nhau, trọng lượng cơ thể và lượng nước trong phân của chuột ở các nhóm can thiệp đã hồi phục về mức bình thường [5]. Thần khúc làm tăng đáng kể mức enzym protease và sucrase ở ruột non, khôi phục nồng độ hormone VIP, 5-HT và phục hồi cân bằng hệ vi sinh vật đường ruột [5].
Cũng trong năm 2024, nghiên cứu về tác dụng hạ lipid máu trên chuột cống ăn chế độ nhiều chất béo cho thấy dùng thần khúc trong 4 tuần (liều cao 2,4 g/kg/ngày) giúp giảm đáng kể lượng cholesterol toàn phần, triglyceride và LDL-c huyết thanh [6]. Phân tích chuyển hóa cho thấy thuốc tác động lên các con đường chuyển hóa sphingolipid, glycerophospholipid và pyrimidine [6].
Bằng chứng về thành phần vi nấm và quá trình chế biến
Nghiên cứu năm 2014 phân tích hệ nấm trong thần khúc bằng phương pháp nuôi cấy và kỹ thuật sinh học phân tử PCR-SSCP dựa trên gen beta-tubulin [7]. Kết quả nuôi cấy phát hiện nấm Aspergillus flavus và Rhizopus oryzae trong mẫu thần khúc sống, còn thần khúc sao có A. flavus và A. niger [7].
Tuy nhiên, khi phân tích bằng kỹ thuật PCR-SSCP, các loài chiếm ưu thế thực tế là A. ambiguu (chiếm 57%) và A. s ivoriensis (chiếm 35%), trong khi tỷ lệ của nấm A. flavus chỉ ở mức thấp khoảng 4% [7]. Đáng chú ý, kỹ thuật này không thu được loài nấm nào từ mẫu thần khúc đã qua quá trình sao xào [7].
Phương pháp chế biến nhiệt như sao xào làm biến đổi rõ rệt đặc tính của dược liệu [8]. Polysaccharide chiết từ thần khúc sao có phân tử lượng thấp hơn, giảm khả năng ức chế các enzym trypsin, alpha-amylase và alpha-glucosidase so với dạng sống, nhưng lại tăng hoạt tính chống oxy hóa [8].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các nghiên cứu
Các bằng chứng hiện tại cho thấy tiềm năng sinh học của thần khúc trong việc hỗ trợ hệ enzym tiêu hóa, điều hòa hệ vi sinh đường ruột và giảm viêm niêm mạc ruột trên mô hình động vật [1, 4, 5].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là toàn bộ dữ liệu chỉ dừng lại ở chuột cống, chuột nhắt hoặc phân tích trong phòng thí nghiệm [1, 2, 4, 5]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu kiểm chứng hiệu quả cũng như độc tính dài hạn trên người. Cơ thể người có hệ enzyme, niêm mạc dạ dày và hệ vi sinh phức tạp hơn nhiều so với động vật thí nghiệm gặm nhấm.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thần khúc
Nhiều người lầm tưởng thần khúc là thảo dược lên men lành tính nên có thể sắc uống vô tội vạ mỗi khi tức bụng. Đây là quan niệm sai lầm, bởi việc bổ sung các chế phẩm enzym và nấm men khi chưa rõ nguyên nhân gây khó tiêu có thể làm rối loạn thêm môi trường tiêu hóa tự nhiên.
Một hiểu lầm khác là cho rằng cứ dùng thần khúc dạng sống hay dạng sao khô đều có tác dụng giống nhau. Nghiên cứu thực tế cho thấy dạng sống (sinh thần khúc) giữ hoạt tính ức chế enzym cao hơn, trong khi dạng sao (chao thần khúc) lại có hoạt tính chống oxy hóa vượt trội hơn nhưng mất đi một số hoạt tính enzym [3, 8].
Hai nhóm đối tượng tuyệt đối nên thận trọng
Chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai. Quá trình lên men phức hợp chứa nhiều loài nấm mốc tự nhiên [7], cùng các thành phần thảo dược phối hợp chưa rõ ảnh hưởng đối với thai nhi. Phụ nữ có thai bị ợ hơi, chướng bụng tuyệt đối không tự ý dùng thần khúc để tránh nguy cơ kích thích co bóp tử cung hoặc phơi nhiễm dị nguyên.
Người đang bị viêm loét dạ dày - tá tràng tiến triển cũng cần tránh vị thuốc này. Mặc dù trên chuột thực nghiệm thần khúc cho thấy khả năng phục hồi nhung mao ruột và tổn thương lớp đệm [4], nhưng trên vết loét cấp đang trợt hoặc chảy máu ở người, hoạt tính enzym amylase, protease cùng tính chất lên men có thể gây kích ứng trực tiếp lên bề mặt tổn thương, làm gia tăng cơn đau hoặc tăng nguy cơ xuất huyết.
Ngoài ra, người có tiền sử dị ứng với nấm mốc hoặc bột mì cũng cần hết sức cẩn trọng, do chế phẩm này sử dụng bột mì làm giá thể lên men vi nấm [2, 6].
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn
Người bị đầy bụng do ăn quá nhiều dầu mỡ, chất đạm chỉ nên dùng thần khúc sau khi đã loại trừ các bệnh lý tiêu hóa nguy hiểm và được bác sĩ y học cổ truyền chỉ định. Không tự ý mua các bánh thuốc trôi nổi, ẩm mốc ngoài thị trường vì quy trình lên men không chuẩn có thể dẫn đến nhiễm nấm độc hại [2, 6].
Cần ưu tiên các biện pháp tự nhiên: ăn chậm nhai kỹ, giảm bớt khẩu phần thức ăn chiên rán, vận động nhẹ nhàng sau bữa ăn và uống đủ nước ấm để kích thích nhu động ruột tự nhiên. Khi triệu chứng đầy bụng kéo dài kèm sụt cân, nôn ói, đi ngoài phân đen hoặc đau bụng dữ dội, người bệnh phải đến cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa thăm khám ngay.
Thần khúc là một vị thuốc hỗ trợ tiêu hóa tiềm năng nhờ cung cấp enzym và điều hòa vi sinh ruột trên thực nghiệm [1, 4, 6]. Tuy nhiên, do thiếu vắng nghiên cứu lâm sàng, tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược này cho phụ nữ có thai và người viêm loét dạ dày tiến triển để đảm bảo an toàn sức khỏe.
