Thanh hao hoa vàng (Artemisia annua) là một loại thảo dược quen thuộc trong y học cổ truyền, thường được biết đến với công dụng hạ sốt và điều trị sốt rét. Nhiều người vẫn tin rằng thảo mộc tự nhiên luôn an toàn tuyệt đối và có thể tự pha trà uống nhằm tăng cường đề kháng hoặc giải độc cơ thể.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy thảo dược này không phù hợp với tất cả mọi người. Phụ nữ mang thai trong 3 tháng đầu và người có tiền sử bệnh lý co giật là những đối tượng cần đặc biệt thận trọng, thậm chí phải tránh dùng hoàn toàn để ngăn ngừa các rủi ro sức khỏe nghiêm trọng.
Cơ chế tác động và những cảnh báo khoa học
Thanh hao hoa vàng chứa hợp chất hoạt tính quan trọng là artemisinin, thành phần cốt lõi trong các phác đồ điều trị sốt rét hiện đại [1], cùng nhiều nhóm hợp chất thực vật khác [2]. Artemisinin được chiết xuất từ cây này đã chứng minh hiệu quả đối với nhiều bệnh lý [3]. Tuy vậy, dược chất này có thời gian bán thải ngắn, đòi hỏi phải sử dụng liên tục khi điều trị [3].
Đối với phụ nữ mang thai, artemisinin và các chiết xuất từ chi ngải (Artemisia) có khả năng can thiệp vào quá trình phát triển của phôi [1, 5]. Sự hình thành mạch máu và các tế bào ban đầu ở phôi thai rất nhạy cảm với các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh, dẫn đến nguy cơ dị tật hoặc làm thai ngừng phát triển [1, 2].
Bên cạnh đó, các loài thuộc chi ngải Artemisia còn liên quan đến những tác động lên hệ thần kinh [4]. Một số hợp chất trong các loài ngải này có thể kích thích thần kinh và làm tăng nguy cơ co giật ở những cá nhân nhạy cảm [4]. Ngoài ra, việc dùng chung artemisinin với các loại thuốc khác cũng có thể gây ra tương tác thuốc phức tạp [4].
Độc tính trên phôi thai: Nghiên cứu trên động vật nói gì?
Để đánh giá mức độ an toàn của cây thuốc này, các nhà khoa học đã tiến hành kiểm tra trên nhiều mô hình động vật thí nghiệm khác nhau.
Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã đánh giá độ an toàn trên chuột cống trắng mang thai (Wistar rats) khi sử dụng dịch chiết ethanol từ lá thanh hao hoa vàng chứa hàm lượng artemisinin 1,098% [5]. Hai mươi con chuột mang thai được chia thành 4 nhóm: nhóm đối chứng dùng nước muối sinh lý và 3 nhóm thử nghiệm dùng dịch chiết qua đường uống với các liều 100, 200 và 300 mg/kg thể trọng mỗi ngày, liên tục từ ngày thứ 8 đến ngày thứ 19 của thai kỳ [5].
Kết quả ghi nhận chiết xuất lá thanh hao hoa vàng không gây nhiễm độc gan, nhiễm độc máu hay tăng lipid máu ở chuột mẹ [5]. Tuy nhiên, mức độ hormone estrogen của chuột mẹ bị suy giảm ở tất cả các nhóm dùng dịch chiết thảo dược [5]. Đáng chú ý, kích thước lứa đẻ giảm rõ rệt ở liều 100 mg/kg [5]. Ở liều 300 mg/kg thể trọng, các nhà nghiên cứu phát hiện có tới 21% thai chết lưu (không thể sống sót) và 31% thai xuất hiện dị tật [5]. Nghiên cứu đưa ra kết luận rằng dịch chiết lá cây có nguy cơ gây độc phôi thai ở liều cao hơn liều điều trị [5].
Một thử nghiệm khác thực hiện vào năm 2021 đã đánh giá độc tính của hạt nano chứa artemisinin đối với phôi và cá thể trưởng thành của cá ngựa vằn (Danio rerio) [3]. Phôi cá được tiếp xúc ở mốc 96 giờ sau thụ tinh với 5 nồng độ từ 0,125 đến 2,0 mg/L [3]. Kết quả cho thấy trứng thụ tinh xuất hiện tình trạng tăng đông tụ, mất nhịp tim, lệch túi noãn hoàng và không thể hình thành các đốt phôi [3]. Đồng thời, các cá thể trưởng thành khi tiếp xúc với các nồng độ trên trong 24 đến 96 giờ cũng bị viêm màng ngoài tim [3].
Nguy cơ đối với thai sản và cảnh báo từ WHO
Nguy cơ sinh sản từ thanh hao hoa vàng không chỉ giới hạn ở giai đoạn phôi thai non nớt. Một nghiên cứu công bố năm 2014 trên chuột cống cái trưởng thành đã kiểm tra khả năng tránh thai tiềm năng của loài cây này [6]. Chuột được chia thành 4 nhóm (6 con mỗi nhóm), cho dùng liều 100, 200 và 300 mg/kg chiết xuất thanh hao hoa vàng trong 2 tuần trước khi cho giao phối [6]. Kết quả cho thấy kích thước lứa đẻ, tỷ lệ sinh sản và các chỉ số sinh sản đều suy giảm có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng [6].
Trong y văn thế giới, một đánh giá tổng quan năm 2022 về chi ngải Artemisia nhấn mạnh rằng một số loài trong chi này có tác dụng điều hòa khả năng sinh sản và cần tránh dùng khi mang thai do rủi ro gây độc phôi thai ở liều cao [4]. Điển hình như dịch chiết từ loài A. kopetdaghensis làm tăng nguy cơ sảy thai khi dùng trong thai kỳ [4].
Đối với việc điều trị ở người, một báo cáo tổng quan năm 2011 về việc sử dụng các dẫn xuất artemisinin điều trị sốt rét ở thai phụ đã nêu rõ: Liệu pháp kết hợp có chứa artemisinin (ACT) là lựa chọn đầu tay do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo cho phụ nữ mang thai ở ba tháng giữa (quý 2) và ba tháng cuối (quý 3) thai kỳ [1]. Tuy nhiên, do nguy cơ gây độc phôi thai đã được xác định qua các nghiên cứu trên động vật, các dẫn xuất artemisinin không được coi là an toàn và không khuyến cáo sử dụng trong 3 tháng đầu thai kỳ [1].
Một nghiên cứu giám sát dược tại Kenya và Uganda năm 2011 khảo sát việc dùng trà thanh hao hoa vàng trên khoảng 3.000 ca nghi sốt rét, trong đó có 54 phụ nữ ở giai đoạn 3 tháng đầu thai kỳ, đã ghi nhận 2 trường hợp sảy thai sau khi sử dụng loại trà này [7].
Nguy cơ co giật và các tác dụng phụ thần kinh
Bên cạnh nguy cơ đối với thai nhi, người có bệnh lý nền thần kinh hoặc tiền sử co giật cũng phải thận trọng khi tiếp xúc với các cây thuộc chi Artemisia [4].
Các ghi nhận lịch sử về việc sử dụng ngải tây (Artemisia absinthium) trong rượu Absinthe vào cuối thế kỷ 19 ở châu Âu cho thấy thức uống này từng bị cấm do gây ra hội chứng "absinthism" [4]. Các triệu chứng điển hình bao gồm ảo giác, mù lòa, suy giảm tinh thần và co giật [4]. Dù hội chứng này có phần liên quan đến chứng nghiện rượu mạn tính, các cơ quan an toàn thực phẩm hiện nay vẫn áp đặt giới hạn rất khắt khe đối với thujone - một hợp chất tự nhiên có trong nhiều loài Artemisia [4].
Cụ thể, Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) quy định lượng tiêu thụ thujone từ Artemisia không được vượt quá 10 mg/kg thực phẩm, còn Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) đặt ngưỡng tiêu thụ tối đa là 3 mg/người/ngày [4]. Những chất chuyển hóa này tác động lên hệ thần kinh trung ương, do đó người có cơ địa dễ co giật hoặc đang dùng thuốc điều trị động kinh cần hết sức lưu ý nguy cơ bùng phát cơn giật [4].
Ngoài ra, thanh hao hoa vàng và các loài cùng chi có thể gây kích ứng hoặc dị ứng mạnh ở một số cá nhân [4]. Viêm da tiếp xúc đã được ghi nhận khi tiếp xúc với các loài Artemisia do sự hiện diện của hợp chất sesquiterpene lactones [4]. Hạt phấn của các loài ngải cũng có thể gây dị ứng đường hô hấp nghiêm trọng [4].
Hiểu lầm thường gặp về thanh hao hoa vàng
Nhiều người cho rằng các loại thảo dược tự nhiên tự hái hoặc phơi khô pha trà đều an toàn để phòng bệnh sốt rét hàng ngày. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã cảnh báo rõ ràng rằng không nên dùng thanh hao hoa vàng để uống phòng ngừa sốt rét [2]. Từng có báo cáo trường hợp hai du khách người Pháp không có tiền sử miễn dịch với sốt rét đã uống trà thanh hao hoa vàng để phòng bệnh, nhưng sau đó vẫn mắc bệnh sốt rét dạng nặng và diễn tiến nguy kịch [2].
Một ngộ nhận khác là việc chiết xuất dạng nano hay cải tiến dạng dùng sẽ luôn làm dược liệu an toàn hơn. Thử nghiệm trên mô hình cá ngựa vằn chỉ ra rằng việc kết hợp artemisinin vào các viên nang nano poly-epsilon-caprolactone vẫn gây ra các độc tính đáng kể lên cấu trúc phôi thai và tim mạch [3]. Việc tùy tiện tự điều chế hoặc dùng các sản phẩm chiết xuất không qua kiểm định y tế đều tiềm ẩn rủi ro khôn lường.
Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng?
Dựa trên các nghiên cứu khoa học hiện có, những đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác:
- Phụ nữ đang mang thai 3 tháng đầu: Tuyệt đối không tự ý sử dụng chiết xuất thanh hao hoa vàng hay dẫn xuất artemisinin do nguy cơ gây dị tật phôi thai và sảy thai [1, 5, 6].
- Phụ nữ đang lên kế hoạch mang thai: Các dữ liệu trên mô hình động vật cho thấy thảo dược này làm giảm khả năng sinh sản và giảm kích thước lứa đẻ [6].
- Người có tiền sử co giật, động kinh: Các loài thuộc chi ngải Artemisia có nguy cơ kích thích hệ thần kinh trung ương và liên quan đến co giật [4].
- Người có cơ địa dị ứng họ Cúc (Compositae): Cần tránh tiếp xúc với cây thanh hao hoa vàng vì nguy cơ gây viêm da tiếp xúc hoặc phản ứng dị ứng hô hấp [4].
- Người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính: Cần lưu ý rằng artemisinin và chiết xuất Artemisia có thể tương tác với một số loại thuốc khác [4].
Áp dụng thực tế an toàn
Đối với người trưởng thành khỏe mạnh bình thường (không mang thai và không có bệnh lý nền thần kinh), việc dùng các sản phẩm từ thanh hao hoa vàng chỉ nên thực hiện khi có chỉ định rõ ràng của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế, đặc biệt là trong các phác đồ điều trị đã được chuẩn hóa [1].
Không nên tự ý thu hái cây tươi phơi khô nấu nước uống thay thế thuốc men thông thường. Trong các nghiên cứu thực địa, trà thanh hao hoa vàng có vị rất đắng, có thể gây nôn ói ở một số người dùng [7]. Nếu có bất kỳ dấu hiệu phát ban, buồn nôn hoặc các phản ứng bất thường, người dùng cần dừng ngay thảo dược. Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản khi cần điều trị các bệnh lý liên quan bắt buộc phải thông báo tình trạng thai nghén cho bác sĩ để chọn lựa phác đồ phù hợp theo đúng khuyến cáo chuyên môn [1].
Thanh hao hoa vàng là một dược liệu có giá trị lớn trong y học hiện đại, đặc biệt với cuộc chiến chống bệnh sốt rét. Tuy vậy, ranh giới giữa tác dụng trị liệu và độc tính phụ thuộc rất lớn vào đối tượng sử dụng và liều lượng. Người dân không nên xem thảo mộc tự nhiên là vô hại, cần nắm vững các chống chỉ định đối với thai kỳ và các bệnh lý đặc thù để bảo vệ sức khỏe của chính mình và người thân.
