Nhiều người thường tin tưởng các loại thảo dược tự nhiên vì nghĩ rằng chúng lành tính, không gây tác dụng phụ. Trong đó, thủy xương bồ (tên khoa học là Acorus calamus) là vị thuốc cổ truyền quen thuộc được dùng để hỗ trợ tiêu hóa, giảm đau, an thần hoặc chữa viêm [1]. Tuy nhiên, quan niệm "cứ là cây cỏ thì vô hại" có thể dẫn đến những hậu quả khôn lường cho sức khỏe.

Đối với câu hỏi "ai không nên dùng thủy xương bồ", câu trả lời dứt khoát từ giới y khoa: phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú là nhóm đối tượng chống chỉ định nghiêm ngặt [2], [3]. Việc sử dụng thảo dược này trong thai kỳ tiềm ẩn nguy cơ kích thích co bóp tử cung gây sảy thai, biến đổi nội tiết và nguy cơ gây dị tật bẩm sinh cho thai nhi [2], [3].

Cảnh báo từ thói quen dùng thảo dược khi mang thai

Nhu cầu tìm đến các bài thuốc thảo dược tự nhiên đang gia tăng trên toàn cầu [2]. Không ít mẹ bầu khi gặp các vấn đề thường thấy trong thai kỳ như đầy bụng, mệt mỏi, căng thẳng đã tự ý tìm mua thảo dược để uống vì tin vào mác "tự nhiên không độc hại" [2].

Thực tế, phần lớn các bài thuốc dân gian lưu truyền không có đủ dữ liệu nghiên cứu khoa học kiểm chứng về độ an toàn hay hiệu quả thực tế [2]. Tại nhiều quốc gia, việc buôn bán các sản phẩm từ thảo mộc còn thiếu sự quản lý chặt chẽ, tạo tâm lý chủ quan cho người tiêu dùng [2]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng cây cỏ chữa bệnh hoàn toàn không miễn nhiễm với phản ứng phụ bất lợi [2]. Chúng chứa nhiều hoạt chất sinh học mạnh có thể trực tiếp gây độc cho cơ thể mẹ và em bé trong bụng [2].

Nguy cơ sảy thai và dị tật bẩm sinh từ dược liệu

Một đánh giá khoa học công bố năm 2021 cảnh báo rằng việc dùng thảo dược bừa bãi có thể dẫn đến độc tính cho phôi thai, gây quái thai hoặc kích thích sảy thai [2]. Một số hoạt chất thực vật và chất chuyển hóa của chúng có khả năng vượt qua hàng rào nhau thai để tiếp cận trực tiếp phôi thai [2].

Khi đi vào hệ tuần hoàn của thai phụ, các chất này có thể gây co thắt cơ trơn tử cung hoặc làm mất cân bằng hormone [2]. Sự xáo trộn về mặt nội tiết này không chỉ ảnh hưởng đến quá trình thụ thai mà còn có thể kích động cơn sảy thai hoặc làm đình trệ thai kỳ [2]. Nguy hiểm hơn, tác động quái thai trong giai đoạn hình thành cơ quan có thể để lại các dị tật bẩm sinh nghiêm trọng ở trẻ sơ sinh [2]. Tùy thuộc vào từng tam cá nguyệt, độc tính của thảo dược có thể thay đổi, nhưng rủi ro tổn hại đến thai nhi luôn luôn hiện hữu [2].

Các bằng chứng khoa học về độc tính của thủy xương bồ

Thủy xương bồ (Acorus calamus) chứa các hợp chất hoạt tính sinh học thuộc nhóm phenylpropen, tiêu biểu là các đồng phân asarone gồm alpha-asarone, beta-asarone và gamma-asarone [3]. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 về độc tính học của các đồng phân asarone đã chỉ ra rằng dữ liệu an toàn và hiệu quả của chúng trên người cho đến nay vẫn chưa được xác định rõ ràng [3].

Tổng quan này cho biết các thử nghiệm tiền lâm sàng đã ghi nhận nhiều tác dụng phụ đáng lo ngại của đồng phân dạng propenylic (như beta-asarone) [3]. Các tác hại được mô tả bao gồm: độc tính trên tim, độc tính trên gan, biến đổi gen (đột biến gen), gây ung thư và đặc biệt là độc tính trên hệ sinh sản [3]. Dựa trên ước tính phơi nhiễm hàng ngày và các báo cáo tác hại, các cơ quan y tế chính thức đã ban hành quy định giới hạn hoặc khuyến cáo hạn chế sử dụng beta-asarone cũng như các chế phẩm bào chế từ thủy xương bồ [3].

Dù có các nghiên cứu tiền lâm sàng tìm kiếm lợi ích khác, dữ liệu an toàn vẫn còn nhiều rào cản [1], [4]. Nghiên cứu năm 2022 trên chuột Wistar bị gây chứng tự kỷ thực hiện tiêm chiết xuất ethanol thủy xương bồ liều 200 mg/kg mỗi ngày trong 15 ngày trên chuột con sau sinh cho thấy cải thiện thoái hóa thần kinh ở vỏ não và tiểu não [4]. Tuy nhiên, đây chỉ là thử nghiệm trên mô hình động vật sau sinh [4]. Nghiên cứu năm 2024 về chiết xuất ête dầu mỏ của thân rễ và lá thủy xương bồ cũng lưu ý rằng nghiên cứu còn rất hạn chế, chỉ mới ở bước đầu đánh giá an toàn khi bôi ngoài da nhằm tìm kiếm tác dụng giảm đau, kháng viêm và vẫn cần nghiên cứu sâu hơn về chống chỉ định [1]. Chưa hề có nghiên cứu khẳng định độ an toàn khi uống thủy xương bồ cho phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang cho con bú [2], [3].

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên

Sai lầm lớn nhất của nhiều người là đánh đồng khái niệm "nguồn gốc thiên nhiên" với "tuyệt đối an toàn" [2]. Cây thuốc chứa hàng trăm hợp chất hóa học phức tạp, trong đó có những chất mang dược tính cực mạnh tương đương tân dược và mang độc tính cao [2], [3].

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng thảo dược dùng được cho người bình thường thì cũng dùng được cho mẹ bầu. Thực tế, cơ thể thai phụ nhạy cảm hơn rất nhiều trước sự thay đổi nội tiết và kích thích co bóp [2]. Hơn nữa, thai nhi chưa hoàn thiện chức năng gan, thận để chuyển hóa hay đào thải độc chất, khiến độc tính tích tụ nhanh chóng gây hại cho sự phát triển của thai [2]. Việc tự ý sao sắc, đun nước uống từ rễ hay lá thủy xương bồ theo lời mách bảo dân gian có thể vô tình đưa các hợp chất độc tính sinh sản vào cơ thể [2], [3].

Nhóm người nào tuyệt đối nên thận trọng và tránh dùng?

Dựa trên các dữ liệu độc tính học và nguy cơ đối với thai sản, những nhóm người sau đây cần tránh tuyệt đối hoặc hết sức cẩn trọng:

  • Phụ nữ đang mang thai: Chống chỉ định hoàn toàn do các nguy cơ co bóp tử cung dẫn đến sảy thai, rối loạn nội tiết tố và khả năng gây dị tật bẩm sinh thai nhi [2], [3].
  • Phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ: Hiện tại không có dữ liệu chứng minh an toàn, nguy cơ các đồng phân asarone bài tiết qua sữa và gây độc cho trẻ sơ sinh là hiện hữu [2], [3].
  • Người chuẩn bị có kế hoạch mang thai: Do asarone trong thủy xương bồ đã được ghi nhận có độc tính trên hệ sinh sản và làm thay đổi nội tiết [2], [3].
  • Người có bệnh lý về gan và tim mạch: Độc tính trên tim và độc tính trên gan của propenylic asarone đã được ghi nhận trong các báo cáo độc tính học tiền lâm sàng [3].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và lời khuyên y khoa

Đối với các chứng bệnh thông thường khi mang thai như khó tiêu, căng thẳng hay đau mỏi, phụ nữ không được tự ý sử dụng các chế phẩm từ thủy xương bồ hoặc các bài thuốc thảo mộc không rõ nguồn gốc [2]. Thay vào đó, cần ưu tiên chế độ ăn uống khoa học, nghỉ ngơi hợp lý và uống đủ nước.

Mọi loại thảo dược hoặc thực phẩm chức năng dự định sử dụng trong thai kỳ và giai đoạn cho con bú bắt buộc phải thông qua ý kiến của bác sĩ chuyên khoa phụ sản [2]. Khi bác sĩ kê đơn hoặc tư vấn, hãy thông báo rõ ràng về tiền sử bệnh lý và các sản phẩm đang dùng để tránh tương tác bất lợi. Nếu đã lỡ uống các bài thuốc có chứa thủy xương bồ, người mẹ cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế chuyên khoa để được siêu âm, kiểm tra sức khỏe thai kỳ kịp thời.

Sức khỏe thai kỳ là hành trình đặc biệt đòi hỏi sự cẩn trọng cao độ đối với bất kỳ thứ gì được đưa vào cơ thể. Việc bảo vệ con khỏi những dị tật không đáng có và ngăn ngừa rủi ro sảy thai bắt đầu từ việc từ bỏ thói quen tự ý dùng thảo mộc dân gian thiếu kiểm chứng y khoa [2], [3]. Hãy luôn coi trọng ý kiến của bác sĩ chuyên môn hơn những lời đồn truyền miệng để có một thai kỳ khỏe mạnh và an toàn trọn vẹn.