Nhiều người có thói quen thêm ớt cay, hạt tiêu vào bữa ăn hàng ngày để kích thích vị giác, ngay cả khi đang bị ho khan kéo dài. Tuy nhiên, không ít trường hợp nhận thấy sau khi ăn các món cay nóng, cổ họng lập tức ngứa rát dữ dội và những cơn ho rũ rượi ập đến dai dẳng hơn. Vậy việc dung nạp đồ cay nóng có thực sự khiến phản xạ ho trở nên trầm trọng, hay đó chỉ là cảm giác trùng hợp ngẫu nhiên?

Câu trả lời dưới góc nhìn khoa học y khoa là: Đồ ăn cay nóng chứa các hoạt chất, đặc biệt là capsaicin chiết xuất từ quả ớt, có thể kích hoạt trực tiếp các thụ thể thần kinh tại đường thở [5, 7]. Ở những người đang bị ho khan mạn tính, niêm mạc hô hấp vốn đã nhạy cảm quá mức, việc tiếp xúc với chất cay sẽ kích thích các thụ thể này và thổi bùng cơn ho dữ dội [1, 4].

"Thủ phạm" capsaicin và thụ thể gây ho TRPV1

Chất tạo nên vị cay nồng đặc trưng của các loại ớt chính là capsaicin [1]. Khi đi qua vòm họng và vùng hạ họng, phân tử capsaicin đóng vai trò như một chất kích thích trực tiếp (agonist ngoại sinh) gắn kết với thụ thể tiềm tàng mang tên TRPV1 (Transient Receptor Potential Vanilloid 1) [1, 6].

TRPV1 là một kênh protein cảm giác đa phương thức, chủ yếu phân bố trên các đầu dây thần kinh cảm giác sợi C không có bao myelin ở niêm mạc và dưới niêm mạc đường thở [1, 7]. Các sợi C này dẫn truyền điện thế hoạt động với tốc độ từ 0,3 đến 1,5 m/s và có chức năng phát hiện các kích thích gây hại [2]. Bình thường, thụ thể TRPV1 phản ứng với nhiệt độ cao, môi trường axit ngoại bào hoặc capsaicin [1, 7].

Khi capsaicin bám vào TRPV1, kênh này lập tức mở ra, kích thích các sợi thần kinh C truyền tín hiệu về hệ thần kinh trung ương [6, 7]. Quá trình này không chỉ tạo cảm giác thôi thúc phải ho (urge-to-cough) mà còn làm bùng phát chuỗi cơn ho liên tiếp [2]. Đồng thời, sự kích hoạt thụ thể TRPV1 còn thúc đẩy giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh gây viêm tại đầu tận cùng ngoại biên, dẫn đến tình trạng co thắt phế quản phó giao cảm, tăng tiết chất nhầy và cảm giác khó thở [3].

Vì sao người ho khan kéo dài lại nhạy cảm hơn bình thường?

Ở người khỏe mạnh, phản xạ ho do capsaicin là cơ chế tự vệ sinh lý nhằm tống xuất dị vật hoặc chất gây kích ứng ra khỏi đường hô hấp [4]. Tuy nhiên, ở người bị viêm nhiễm đường hô hấp mạn tính hoặc ho dai dẳng, độ nhạy cảm của các thụ thể này đã bị biến đổi sâu sắc [1, 4].

Tình trạng viêm đường thở mạn tính (như viêm do dị ứng) làm phóng thích các hoạt chất nội sinh như bradykinin hay prostaglandin [5]. Các chất này kích thích gián tiếp và gây hiện tượng tăng mẫn cảm (hypersensitization) thụ thể TRPV1 [5]. Khi TRPV1 rơi vào trạng thái quá nhạy cảm, bất kỳ kích thích hít phải nào cũng có thể gây ra phản ứng ho tăng cường (hypertussia) [5].

Hơn nữa, trong các bệnh lý viêm đường thở mạn tính như hen suyễn, sự xâm nhập của tế bào bạch cầu ái toan (eosinophil) vào đường hô hấp giải phóng ra các protein cation có trọng lượng phân tử thấp (gồm protein cơ bản chính, protein cation bạch cầu ái toan, peroxidase bạch cầu ái toan và neurotoxin có nguồn gốc từ bạch cầu ái toan) [6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các protein cation hạt này trực tiếp làm tăng độ nhạy phản ứng của thụ thể TRPV1 trên tế bào thần kinh cảm giác phổi chuột cô lập, và tác động này bị triệt tiêu hoàn toàn khi các điện tích dương của chúng bị trung hòa bởi một polyanion [6].

Không chỉ tăng tính hưng phấn của từng kênh thụ thể riêng lẻ, số lượng thụ thể tại đường thở cũng biến đổi. Bằng chứng sinh thiết mô phế quản ở những bệnh nhân ho mạn tính cho thấy mật độ cấu trúc thần kinh phản ứng miễn dịch với TRPV1 cao gấp 5 lần so với người khỏe mạnh [6]. Có mối tương quan có ý nghĩa thống kê giữa độ nhạy ho đối với capsaicin và mật độ các dây thần kinh biểu hiện TRPV1 trên niêm mạc [6]. Điều này giải thích tại sao cùng một lượng ớt cay bình thường, người đang ho khan lại bị kích ứng dữ dội hơn hẳn.

Các nghiên cứu lâm sàng hé lộ điều gì?

Capsaicin từ lâu đã được giới y học sử dụng như một công cụ chuẩn mực trong phòng thí nghiệm để thực hiện nghiệm pháp thử thách phản xạ ho, nhằm đánh giá độ nhạy cảm của đường thở [3, 6]. Rất nhiều thử nghiệm đã được tiến hành để làm rõ mối liên hệ giữa capsaicin, thụ thể ho và tình trạng ho mạn tính:

Nghiên cứu về tính đa hình gen xuất bản năm 2020 trên 20 tình nguyện viên khỏe mạnh đã khảo sát mối liên quan giữa nghiệm pháp hít capsaicin và các đa hình đơn nucleotide (SNP) của gen TRPV1 [4]. Các nhà khoa học đã tính toán nồng độ capsaicin gây ra 2 tiếng ho (C2) và giải trình tự DNA từ máu của từng người đối với 6 biến thể SNP: I585V, T505A, T469I, I315M, P91S và K2N [4]. Kết quả cho thấy tất cả các đối tượng đều mang kiểu gen đồng hợp tự nhiên (wild type) ở vị trí T505A và K2N, nhưng mang từ 2 đến 6 biến thể SNP có mức đáp ứng capsaicin cao [4]. Độ nhạy ho C2 phụ thuộc chủ yếu vào sự kết hợp của 4 biến thể SNP gồm 315M, 585I, 469I và 91S (p = 0,015) [4]. Thậm chí chỉ cần có tối thiểu hai biến thể, như 91S kết hợp 315M (p = 0,032) hoặc 91S kết hợp 585I (p = 0,025), đã đủ tạo ra khác biệt rõ rệt về nồng độ kích hoạt cơn ho C2 [4]. Nghiên cứu này khẳng định cơ địa gen di truyền quyết định độ nhạy bẩm sinh của thụ thể TRPV1 đối với capsaicin ở mỗi người [4].

Thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng giả dược năm 2014 đánh giá thuốc đối kháng thụ thể TRPV1 (SB-705498) trên 21 bệnh nhân ho mạn tính kháng trị (kéo dài trên 8 tuần) [1]. Thử nghiệm chéo này đánh giá độ nhạy phản xạ ho với capsaicin (nồng độ gây ra tối thiểu 5 tiếng ho) và tần suất ho trong 24 giờ sau một liều đơn SB-705498 (600 mg) so với giả dược [1]. Kết quả ghi nhận thuốc đối kháng TRPV1 cải thiện có ý nghĩa thống kê độ nhạy phản xạ ho với capsaicin sau 2 giờ (chênh lệch trung bình hiệu chỉnh +1,3 liều nhân đôi; khoảng tin cậy 95%: +0,3 đến +2,2; p = 0,0049) và ở mức ranh giới sau 24 giờ (+0,7 liều nhân đôi; khoảng tin cậy 95%: +0,0 đến +1,5; p = 0,0259) [1]. Tuy nhiên, tần suất ho khách quan trong 24 giờ, mức độ ho theo thang đo thị giác (VAS), thôi thúc ho và chất lượng cuộc sống không ghi nhận sự cải thiện đáng kể so với giả dược [1].

Một nghiên cứu năm 2022 thực hiện trên bệnh nhân thở máy kéo dài (từ 21 ngày trở lên, n = 29) so sánh với bệnh nhân thở máy ngắn hạn (từ 7 ngày trở xuống, n = 27) [7]. Nghiên cứu đo độ nhạy phản xạ ho qua nghiệm pháp kích thích capsaicin sau rút ống nội khí quản và lưu lượng thở ra đỉnh do ho không tự chủ (iCPEF), đồng thời đo mức biểu hiện mRNA của thụ thể TRPV1 trong mô khí quản [7]. Nhóm thở máy kéo dài có độ nhạy phản xạ ho và iCPEF thấp hơn đáng kể so với nhóm thở máy ngắn hạn, trong khi mức biểu hiện TRPV1 ở khí quản tương đương nhau giữa hai nhóm [7].

Nghiên cứu trên động vật năm 2016 khảo sát cơ chế ho quá mẫn do bụi mịn PM2.5 trên chuột lang được cho tiếp xúc với PM2.5 trong 3 tuần [8]. PM2.5 gây tăng biểu hiện TRPV1 ở cả đường thở lẫn phức hợp phế vị lưng ở hành não, làm tăng tính thấm mạch máu và gây viêm thần kinh đường thở [8]. Khi tiêm vi lượng chất chủ vận capsaicin vào phức hợp phế vị lưng, sự biểu hiện của chất P (SP) và tình trạng viêm đường thở tăng lên; ngược lại, tiêm chất đối kháng capsazepine giúp giảm các triệu chứng này [8].

Lợi ích nhận thức và giới hạn của bằng chứng

Việc xác định capsaicin kích hoạt thụ thể TRPV1 giúp y học hiểu rõ hơn về "Hội chứng ho quá mẫn" (Cough Hypersensitivity Syndrome) [5]. Thụ thể này được coi là trung tâm của các con đường truyền tín hiệu viêm thần kinh [3].

Dù vậy, bằng chứng khoa học cũng cho thấy đường dẫn truyền gây ho không chỉ phụ thuộc duy nhất vào capsaicin hay TRPV1. Thử nghiệm dùng thuốc ức chế TRPV1 đơn lẻ (SB-705498) dù chặn được độ nhạy ho trước capsaicin nhưng không giảm được tần suất ho 24 giờ ở bệnh nhân ho mạn tính [1]. Lý do là đường thở còn có các thụ thể cảm giác khác như TRPA1 (Transient Receptor Potential Ankyrin 1) - kênh thụ thể đồng biểu hiện cùng TRPV1, phản ứng trước nhiệt độ lạnh, khói thuốc, chất kích ứng, cinnamaldehyde hay chất allyl isothiocyanate có trong mù tạt wasabi [1, 7]. Ngoài ra, thụ thể TRPM8 (Transient Receptor Potential Menthol 8) ở mũi cũng tham gia điều hòa phản xạ ho, tạo nên một cơ chế phức tạp gọi là "tính mềm dẻo của phản xạ ho" (cough plasticity) [5].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu hít capsaicin sử dụng dung dịch hóa chất tinh khiết phun sương vào phế quản [3, 5], trong khi đồ ăn cay nóng đi qua đường tiêu hóa trên (miệng, hạ họng). Dù vậy, hơi cay bốc lên từ thức ăn nóng hoặc các phân tử capsaicin tiếp xúc với niêm mạc hạ họng khi nuốt hoàn toàn đủ khả năng kích hoạt trực tiếp các sợi C thụ cảm [1, 7].

Hiểu lầm thường gặp về đồ ăn cay nóng khi bị ho

Nhiều người tin rằng "ăn thật cay để làm ấm họng, diệt khuẩn cổ họng và trị dứt điểm ho khan". Đây là một quan niệm sai lầm có thể khiến bệnh trầm trọng hơn. Bản chất capsaicin gây giãn mạch, kích thích giải phóng neuropeptide tiền viêm và gây phù nề cục bộ [6, 8]. Việc cố gắng ăn đồ cay khi đường thở đang viêm chỉ làm tăng kích ứng niêm mạc hạ họng và khiến các đợt ho khan bùng phát dữ dội hơn [1, 7].

Một hiểu lầm khác là cho rằng "tất cả mọi người đều ho như nhau khi ăn cay". Trên thực tế, mỗi cá nhân sở hữu các tổ hợp biến thể đơn nucleotide (SNP) khác nhau trên gen TRPV1, dẫn đến ngưỡng đáp ứng ho trước cùng một lượng capsaicin có sự khác biệt tự nhiên rõ rệt [4]. Một người mang các biến thể nhạy cảm kết hợp (như 315M, 585I, 469I và 91S) sẽ phản ứng ho mạnh hơn rất nhiều so với người khác [4].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Những người đang mắc cơn ho khan kéo dài trên 8 tuần hoặc có bệnh nền đường hô hấp cần hết sức lưu ý trước các món ăn chứa capsaicin [1]:

  • Bệnh nhân hen suyễn và viêm mũi dị ứng: Tế bào bạch cầu ái toan trong đường thở của người bệnh hen suyễn giải phóng các protein cation làm tăng tính mẫn cảm của thụ thể TRPV1 đối với capsaicin [6]. Việc kích hoạt thụ thể này còn có thể kéo theo tình trạng co thắt phế quản phó giao cảm và khó thở [3].
  • Bệnh nhân mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Trào ngược dịch axit là một yếu tố kích thích trực tiếp thụ thể TRPV1 ở hạ họng và đường thở [1, 7]. Ăn thêm đồ cay nồng kết hợp với môi trường axit sẽ tạo ra kích thích kép lên các sợi thần kinh thụ cảm, khiến cơn ho trở nên dai dẳng khó kiểm soát [6, 7].
  • Người cao tuổi là nữ giới bị ho mạn tính: Các nghiên cứu ghi nhận độ nhạy cảm phản xạ ho với capsaicin có xu hướng tăng cao nổi trội ở đối tượng phụ nữ lớn tuổi có triệu chứng ho mạn tính [5].

Lời khuyên thực tế khi đang bị ho khan dai dẳng

Để bảo vệ đường thở và hỗ trợ cơ thể hồi phục sau những đợt ho khan kéo dài, người bệnh nên điều chỉnh chế độ ăn uống hàng ngày một cách khoa học:

  1. Kiêng gia vị cay nồng: Trong giai đoạn ho rát cổ, cần tạm thời loại bỏ hoàn toàn các thực phẩm chứa ớt tươi, bột ớt, tương ớt, hạt tiêu ra khỏi thực đơn nhằm hạn chế capsaicin tiếp xúc với các thụ thể thần kinh tại hạ họng [1, 7]. Đồng thời, cần tránh cả các gia vị cay nồng chứa chất kích thích thụ thể TRPA1 như mù tạt wasabi [2].
  2. Nhiệt độ thức ăn vừa phải: Thụ thể TRPV1 được kích hoạt đồng thời bởi cả capsaicin và nhiệt độ cao [1, 7]. Do đó, việc ăn uống đồ quá nóng khi đang viêm họng sẽ cộng hưởng làm tăng kích thích thần kinh; người bệnh chỉ nên dùng thức ăn ở nhiệt độ ấm vừa phải [1, 7].
  3. Cách chế biến thanh đạm: Ưu tiên các món luộc, hấp, súp loãng thanh đạm, tránh hít phải hơi cay bốc lên trong quá trình nấu nướng các món xào nấu nhiều gia vị. Hít phải luồng hơi chứa capsaicin nồng độ cao có thể kích hoạt thụ thể TRPV1 ngay tại chỗ và gây sặc, ho thắt phế quản cấp tính [6, 7].
  4. Tránh xa các yếu tố cộng hưởng: Khói thuốc lá và các chất ô nhiễm môi trường như bụi mịn PM2.5 đều có khả năng kích hoạt hệ thống thụ thể cảm giác và làm tăng biểu hiện của TRPV1 tại đường thở [1, 7, 8]. Người bị ho khan nên đeo khẩu trang khi ra ngoài và tránh tuyệt đối khói thuốc [1, 7].

Những dẫn chứng khoa học đã khẳng định capsaicin trong đồ cay là tác nhân trực tiếp kích thích thụ thể TRPV1 trên các dây thần kinh cảm giác đường thở, kích hoạt phản xạ ho và làm trầm trọng thêm tình trạng nhạy cảm ở người bệnh ho khan [1, 4, 7]. Việc kiêng ăn đồ cay nóng là bước điều chỉnh lối sống cần thiết để làm dịu niêm mạc họng. Nếu cơn ho kéo dài dai dẳng nhiều tuần không giảm, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám chuyên khoa, chẩn đoán nguyên nhân gốc rễ và nhận phác đồ điều trị chuẩn xác, không nên tự ý dùng các biện pháp truyền miệng.