Nhiều người có thói quen húp bát cháo hành tía tô thật cay hoặc ăn mì cay nóng hổi mỗi khi cơ thể bắt đầu sụt sịt, nghẹt mũi do cảm cúm. Cảm giác cay nồng bốc lên tận hốc xoang, nước mũi và nước mắt ròng ròng thường khiến chúng ta lầm tưởng đường thở đã được khơi thông hoàn toàn. Liệu hoạt chất cay từ quả ớt có thực sự trị dứt điểm chứng nghẹt mũi hay chỉ là một ảo giác đánh lừa cảm giác của cơ thể?
Câu trả lời ngắn gọn: Ớt và hoạt chất capsaicin trong nó không có tác dụng thông mũi tức thì theo cơ chế làm co mạch như các loại thuốc tân dược. Cảm giác "thông thoáng" ban đầu thực chất là do phản ứng kích thích thần kinh cảm giác gây chảy nước mũi và tạo phản xạ hắt hơi. Trong y khoa, capsaicin chỉ cho thấy hiệu quả hỗ trợ điều trị nghẹt mũi khi được bào chế dưới dạng dung dịch xịt mũi y tế, dùng lặp đi lặp lại nhiều lần để gây trơ sợi thần kinh, chứ việc ăn ớt cay đơn thuần qua đường tiêu hóa không giúp giảm nghẹt niêm mạc xoang một cách bền vững.
Cơ chế tác động của capsaicin lên niêm mạc mũi
Chất tạo nên vị cay xé lưỡi của quả ớt là capsaicin. Hoạt chất này được biết đến như một chất kích thích mạnh các sợi thần kinh cảm giác (sợi C) nằm rải rác dưới lớp niêm mạc hô hấp [1]. Khi tiếp xúc với niêm mạc, capsaicin ngay lập tức kích hoạt phản ứng phòng vệ của cơ thể bằng cách làm bùng phát cảm giác đau rát, kích ứng và thúc đẩy tuyến dịch tiết ra một lượng lớn nước mũi kèm theo các cơn hắt hơi dữ dội [7, 8].
Về mặt lý thuyết, việc dùng lặp đi lặp lại capsaicin tại chỗ ở liều lượng kiểm soát sẽ làm cạn kiệt các hóa chất trung gian gây viêm thần kinh trong mô niêm mạc [2]. Quá trình kích thích liên tục này khiến các sợi thần kinh cảm giác C bị mất nhạy cảm (trơ cảm giác), từ đó ngăn ngừa các phản xạ quá mẫn như sưng nề hoặc chảy mũi khi gặp dị nguyên hoặc tác nhân kích ứng [1]. Tuy nhiên, cơ chế làm trơ sợi thần kinh này hoàn toàn khác biệt với cơ chế co mạch máu niêm mạc của các thuốc xịt chống nghẹt mũi thông thường.
Hoạt chất trong ớt tác động ra sao: Nghiên cứu lâm sàng nói gì?
Để xác định chính xác ảnh hưởng của capsaicin lên đường thở, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm bôi hoặc xịt dung dịch chiết xuất từ ớt trực tiếp vào khoang mũi người bệnh. Kết quả cho thấy tác động của hoạt chất này phụ thuộc rất lớn vào liều lượng, cách dùng đơn liều hay đa liều kéo dài.
Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng giả dược công bố năm 1992, các nhà nghiên cứu đã đánh giá tác động tức thì của việc dùng capsaicin đơn liều (nồng độ 3,28 x 10^-5 M) xịt vào mũi [3]. Kết quả cho thấy so với giả dược, capsaicin gây ra tình trạng khó chịu, đau rát mũi (P < 0,01) và làm chảy nhiều nước mũi (P < 0,02) [3]. Đáng chú ý, capsaicin dùng một lần không hề làm giảm sức cản đường thở hay gây co mạch, cũng không gây rò rỉ protein huyết tương trong niêm mạc mũi người [3]. Các chuyên gia kết luận rằng capsaicin chỉ đơn thuần kích thích thần kinh cảm giác chứ không tác động trực tiếp lên hệ mạch máu mũi [3].
Năm 1995, một nghiên cứu khác khảo sát phản ứng tức thời của mũi trước capsaicin ở 8 bệnh nhân viêm mũi dị ứng và 8 người khỏe mạnh [4]. Nghiên cứu sử dụng các liều capsaicin tăng dần từ 10^-9 đến 3 x 10^-5 mmol đưa vào khoang mũi [4]. Kết quả đo bằng phương pháp khí áp kế đo mũi trước chủ động cho thấy capsaicin gây sụt giảm khả năng dẫn khí qua mũi phụ thuộc vào liều (p < 0,002) [4]. Tình trạng cản trở luồng khí này xảy ra nghiêm trọng hơn ở nhóm người viêm mũi dị ứng (chỉ số dẫn khí giảm từ 0,40 +/- 0,02 xuống 0,20 +/- 0,03) so với nhóm khỏe mạnh (từ 0,44 +/- 0,01 xuống 0,35 +/- 0,02) (p = 0,0001) [4]. Đồng thời, capsaicin kích hoạt số lần hắt hơi ở người viêm mũi nhiều hơn rõ rệt so với người khỏe (p < 0,001) [4].
Tuy nhiên, khi xét đến liệu trình can thiệp dài ngày, bức tranh lại có sự chuyển biến. Một nghiên cứu lâm sàng năm 1999 trên 100 bệnh nhân viêm mũi dị ứng đã áp dụng liệu trình bôi capsaicin vào lỗ mũi với tần suất 5 ngày một lần, thực hiện đủ 5 lần cho một đợt điều trị [5]. Sau liệu trình, các triệu chứng ở mũi thuyên giảm rõ rệt, 94% số trường hợp xét nghiệm tế bào ái toan chuyển từ dương tính sang âm tính [5]. Sức cản luồng khí qua mũi giảm mạnh từ mức (0,6272 +/- 0,3534) kPa.s/L trước can thiệp xuống còn (0,4057 +/- 0,2419) kPa.s/L sau can thiệp (P < 0,001) [5]. Theo dõi sau 1 năm trên 90 bệnh nhân ghi nhận tỷ lệ hiệu quả tổng thể đạt tới 89% [5].
Đối với bệnh nhân viêm mũi không dị ứng, đặc biệt là thể viêm mũi vận mạch, việc ứng dụng capsaicin cũng ghi nhận những chuyển biến tích cực trong một số phác đồ [2]. Tổng quan y khoa ghi nhận tác giả Van Rijswijk cùng cộng sự đã chứng minh các triệu chứng mũi ở bệnh nhân viêm mũi vận mạch thuyên giảm sau khi được can thiệp bằng capsaicin [2]. Một nghiên cứu khác trên người lớn mắc viêm mũi không dị ứng mạn tính nghiêm trọng cho dùng capsaicin xịt mũi dưới sự gây tê tại chỗ, mỗi tuần 1 lần kéo dài trong 5 tuần, đã ghi nhận cải thiện đáng kể tình trạng tắc nghẹt mũi trong suốt thời gian theo dõi 6 tháng [1].
Hiểu lầm phổ biến khi ăn cay để giải cảm
Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người là đánh đồng hiện tượng "chảy nước mũi" khi ăn đồ cay nóng với việc "được thông mũi". Khi cắn một miếng ớt cay hoặc húp bát nước dùng ngập ớt, capsaicin kích thích đầu dây thần kinh vùng hầu họng và phản xạ phế vị - giao cảm, gây ra tình trạng tăng tiết dịch lỏng và kích thích phản xạ tống xuất dịch nhầy [7, 8]. Nước mũi chảy ra ồ ạt kèm hơi nóng bốc lên khiến người bệnh cảm thấy xoang mũi dường như có luồng khí thoáng qua trong chốc lát.
Thực tế, dữ liệu khoa học cho thấy khi tiếp xúc tức thì với capsaicin đơn liều, đường thở không hề giãn ra mà sức cản luồng khí qua mũi thậm chí còn gia tăng, dẫn đến hiện tượng nghẹt hơn trên thước đo áp lực [4]. Hơn nữa, việc ăn ớt qua đường tiêu hóa mang lại nồng độ hoạt chất capsaicin tiếp xúc với niêm mạc mũi cực kỳ thấp và gián tiếp, hoàn toàn khác với các dung dịch capsaicin y tế được bào chế chuẩn độ để nhỏ trực tiếp vào hốc mũi [3, 4]. Cảm giác thông mũi sau khi ăn bát cháo cay thường chỉ kéo dài từ vài phút đến nửa tiếng, sau đó niêm mạc mũi đang viêm do virus cảm cúm sẽ tiếp tục sưng phù trở lại.
Lợi ích và giới hạn từ các bằng chứng khoa học
Nhìn nhận một cách khách quan, capsaicin từ ớt là một hoạt chất có tiềm năng dược lý độc đáo, đã và đang mở ra hướng can thiệp mới cho nhóm người bị viêm mũi không dị ứng dai dẳng - những đối tượng vốn khó điều trị bằng các nhóm thuốc kháng histamin hay xịt corticoid thông thường [2]. Việc làm trơ hóa các sợi thần kinh cảm giác bằng phác đồ capsaicin lặp lại đã được chứng minh có thể đem lại hiệu quả bền vững kéo dài hàng tháng trời ở nhiều bệnh nhân [3, 4].
Dẫu vậy, giới hạn của bằng chứng khoa học cũng rất rõ ràng. Cho đến nay, số lượng nghiên cứu đánh giá capsaicin xịt mũi trên bệnh nhân viêm mũi không dị ứng vẫn còn rất hạn chế [2]. Đáng chú ý, các kết quả khoa học vẫn chưa hoàn toàn thống nhất: bên cạnh những thử nghiệm thành công, một nghiên cứu ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng giả dược riêng biệt trên người lớn mắc viêm mũi không dị ứng lại ghi nhận capsaicin không mang lại bất kỳ sự thuyên giảm nào đối với chứng nghẹt mũi [1]. Do đó, capsaicin chưa thể xem là giải pháp chuẩn hóa rộng rãi thay thế thuốc điều trị tiêu chuẩn.
Cẩn trọng với hiện tượng nghẹt mũi dội ngược
Khi bị cảm cúm hành hạ, nhiều người vì nóng vội đã lạm dụng các thuốc nhỏ mũi co mạch tân dược như oxymetazoline hay phenylephrine để có cảm giác thông thoáng tức thì [2]. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo các loại thuốc xịt co mạch tại chỗ này tuyệt đối không được dùng kéo dài liên tục quá 3 đến 10 ngày vì sẽ dẫn đến viêm mũi do thuốc (rhinitis medicamentosa) [2].
Một nghiên cứu năm 1999 ghi nhận tình trạng nghẹt mũi dội ngược xảy ra ở 92 trường hợp viêm mũi cấp và mạn tính sau khi sử dụng thuốc thông mũi [6]. Tỷ lệ tái phát sức cản mũi dội ngược dao động ở các mức 63,5%, 31,2%, 32,2% và 8,6% ở 4 nhóm bệnh nhân khảo sát, và từ 20%, 50% đến 75% ở 3 nhóm bệnh nhân được đo đạc bằng khí áp kế [6]. Nguyên nhân là do các yếu tố giãn mạch trong niêm mạc mũi bị kích hoạt sau khi thuốc hết tác dụng [6]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 1992 cũng chỉ ra rằng ở người bị viêm mũi cấp do cảm lạnh, tình trạng bất đối xứng luồng khí giữa hai bên mũi (tỷ lệ 2,3:1) vẫn tồn tại sau khi dùng thuốc co mạch (ở mức 1,5:1), không thể triệt tiêu hoàn toàn như ở người khỏe mạnh [7].
Ai nên thận trọng khi ăn cay lúc ốm?
Mặc dù ớt là gia vị quen thuộc, nhưng việc dùng đồ ăn quá cay để trị nghẹt mũi trong đợt cảm cúm có thể đem lại nhiều rủi ro cho các nhóm đối tượng sau:
- Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản: Capsaicin kích thích niêm mạc đường tiêu hóa, làm tăng tiết acid dịch vị, dễ gây đau thượng vị dữ dội hoặc khiến acid trào ngược lên họng làm tình trạng viêm đường hô hấp nặng thêm.
- Người mắc bệnh hen suyễn hoặc viêm mũi dị ứng quá mẫn: Kích thích từ ớt nồng có thể khởi phát cơn co thắt phế quản, ho sặc sụa và khiến tình trạng nghẹt mũi, hắt hơi bùng phát mạnh hơn do phản ứng nhạy cảm của niêm mạc [4].
- Trẻ nhỏ và người cao tuổi suy nhược: Hệ niêm mạc nhạy cảm của trẻ dễ bị bỏng rát khi ăn đồ cay; đồng thời các cơn ho sặc do ớt có thể dẫn đến nguy cơ dị vật đường thở nguy hiểm.
Gợi ý chăm sóc mũi an toàn và đúng cách khi cảm cúm
Thay vì cố gắng ăn những món thật cay xé lưỡi để "thông xoang", người bệnh có thể áp dụng các biện pháp khoa học, nhẹ nhàng và an toàn hơn để chăm sóc đường hô hấp:
- Rửa mũi bằng nước muối sinh lý: Rửa mũi bằng dung dịch nước muối đẳng trương hoặc ưu trương là giải pháp có lợi ích đã được chứng minh rõ ràng trong việc làm sạch dịch nhầy, giảm sưng nề và hỗ trợ cải thiện tình trạng viêm mũi [2].
- Dinh dưỡng ấm nóng vừa phải: Nếu muốn ăn các món ấm như súp gà, cháo giải cảm, bạn chỉ nên cho một lượng ớt hoặc hạt tiêu rất nhẹ để kích thích vị giác và giữ ấm cơ thể. Tránh ăn cay đến mức gây đau rát lưỡi và kích ứng niêm mạc họng.
- Dùng thuốc đúng hướng dẫn: Nếu tình trạng nghẹt mũi quá khó chịu, có thể cân nhắc dùng thuốc xịt co mạch tại chỗ nhưng phải tuyệt đối tuân thủ chỉ định, không xịt liên tục quá thời gian khuyến cáo để tránh tổn thương niêm mạc vĩnh viễn [2]. Người bệnh có bệnh lý mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tai mũi họng trước khi dùng bất kỳ liệu pháp can thiệp nào.
Ăn đồ cay khi cảm cúm thực chất chỉ mang lại cảm giác dễ chịu thoáng qua nhờ phản xạ tăng tiết dịch, hoàn toàn không có khả năng làm co mạch hay thông mũi lâu dài. Người bệnh không nên lạm dụng các món cay nồng quá mức để tránh làm tổn thương dạ dày và niêm mạc đường thở vốn đang suy yếu. Thay vào đó, việc nghỉ ngơi hợp lý, uống đủ nước và vệ sinh mũi bằng dung dịch nước muối chuyên dụng mới là chìa khóa an toàn để vượt qua đợt cảm cúm.
