Nhiều người có thói quen tìm đến một bát bún cay, bát phở nhiều ớt hoặc bát cháo hành hạt tiêu nóng hổi mỗi khi cảm thấy ngạt mũi, chảy nước mũi. Cảm giác cay nồng xộc thẳng lên hốc mũi dường như giúp đường thở thông thoáng tức thì, xua tan cảm giác nặng đầu khó chịu. Tuy nhiên, liệu đồ cay nóng có thực sự là liệu pháp giúp thông mũi hiệu quả hay chỉ là một ảo giác đánh lừa cảm giác, thậm chí khiến niêm mạc mũi tổn thương nặng hơn?
Câu trả lời ngắn gọn là đồ cay nóng không giúp điều trị hay làm thông mũi lâu dài. Cảm giác thông thoáng chỉ là hiện tượng tạm thời sinh ra từ phản xạ tiết dịch của cơ thể, và hoạt chất cay trong thực phẩm hoàn toàn có thể khiến người đang bị viêm mũi dị ứng nghẹt mũi nhiều hơn.
Hiện tượng "chảy nước mũi" quen thuộc mỗi khi ăn cay
Trong đời sống hằng ngày, hầu hết chúng ta đều từng trải qua cảm giác vừa ăn một món cay nóng vừa phải liên tục lau nước mũi. Dân gian thường cho rằng hiện tượng toát mồ hôi và chảy nước mũi này là phản ứng "thải độc" hoặc "giải cảm" giúp đường hô hấp trên thông thoáng hơn.
Trên thực tế, viêm mũi là một bệnh lý đa yếu tố đặc trưng bởi các triệu chứng điển hình như hắt hơi, chảy nước mũi, chảy dịch mũi sau và nghẹt mũi [1]. Tình trạng này ảnh hưởng đến 10% đến 40% dân số tại các nước công nghiệp phát triển [1].
Hiện tượng mũi phản ứng mạnh với thức ăn cay thực chất là một dạng phản xạ sinh lý của niêm mạc mũi. Khi tiếp xúc với các chất kích thích nồng độ cao, niêm mạc sẽ kích hoạt cơ chế tự vệ để pha loãng và đào thải dị vật ra ngoài, hoàn toàn khác với việc giải quyết căn nguyên của bệnh viêm mũi.
Phân biệt viêm mũi vị giác và viêm mũi dị ứng
Để hiểu rõ tại sao đồ cay không thể chữa nghẹt mũi, cần phân biệt rõ hai tình trạng thường bị nhầm lẫn: viêm mũi vị giác và viêm mũi dị ứng. Viêm mũi không dị ứng được định nghĩa là tình trạng xuất hiện các triệu chứng viêm mũi nhưng không có sự mẫn cảm toàn thân hoặc nguyên nhân nhiễm trùng [1].
Dựa trên cơ chế bệnh sinh (endotype), viêm mũi không dị ứng được chia thành hai nhóm chính: nhóm viêm (thường liên quan đến tăng bạch cầu ái toan như hội chứng NARES, LAR hoặc viêm mũi do thuốc như không dung nạp aspirin) và nhóm thần kinh [1]. Nhóm viêm mũi thần kinh bao gồm viêm mũi vô căn, viêm mũi ở người cao tuổi và viêm mũi vị giác [1].
Viêm mũi vị giác là một dạng chảy nước mũi rõ rệt liên quan mật thiết đến thức ăn, đôi khi gây ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống [2]. Tình trạng này bắt nguồn từ một phản xạ vị giác bất thường kết hợp với sự tăng hoạt của hệ thần kinh peptidergic hoặc hệ thần kinh không adrenergic, không cholinergic [2]. Trong khi đó, viêm mũi dị ứng lại là một phản ứng miễn dịch viêm toàn diện của cơ thể trước các dị nguyên môi trường như phấn hoa, bụi bặm hoặc nấm mốc.
Cơ chế: Hoạt chất capsaicin tác động lên niêm mạc ra sao?
Trọng tâm của các phản ứng sau khi ăn ớt nằm ở capsaicin (8-methyl-N-vanillyl-6-nonenamide), hoạt chất chính tạo nên vị cay của các loài ớt thuộc chi Capsicum [1]. Capsaicin là một chất chủ vận chọn lọc đối với kênh ion thụ thể vanilloid tiềm năng tạm thời 1 (TRPV1) [3].
Thụ thể TRPV1 được kích hoạt bởi nhiệt độ nóng [4]. Các thụ thể tương tự như TRPA1 và TRPM8 cũng có thể được kích hoạt bởi không khí lạnh, khô [4]. Ở người, thụ thể TRPV1 phân bố trên các sợi thần kinh cảm giác C của niêm mạc mũi, đóng vai trò then chốt trong việc tạo ra phản ứng quá mẫn của mũi trước các yếu tố môi trường [2]. Bệnh nhân viêm mũi vô căn có mức độ biểu hiện TRPV1 ở niêm mạc mũi ban đầu cao hơn so với người khỏe mạnh [1].
Khi tiếp xúc với capsaicin, thụ thể TRPV1 bị kích hoạt mạnh mẽ. Hoạt chất này làm giảm dẫn truyền thần kinh của các sợi cảm thụ đau C thuộc dây thần kinh sinh ba mà không ảnh hưởng đến sự dẫn truyền ở sợi A-delta [3]. Tình trạng quá mẫn của các kênh ion TRP trên tế bào thần kinh cảm giác hướng tâm phân bố ở niêm mạc mũi chính là nguyên nhân gây ra các triệu chứng như tăng tiết dịch tuyến mũi, nghẹt mũi và đau đầu [3]. Các triệu chứng này được trung gian qua việc giải phóng các neuropeptide trong các phản xạ sợi trục và phản xạ phó giao cảm [3]. Sự tăng đáp ứng của niêm mạc mũi trước các kích thích vật lý và hóa học không đặc hiệu trong không khí hít vào được gọi là tình trạng tăng phản ứng mũi [4].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về capsaicin đối với mũi?
Để đánh giá khách quan phản ứng của mũi trước capsaicin, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu. Một nghiên cứu năm 2013 sử dụng phương pháp đo mũi quang học (optical rhinometry) để đánh giá triệu chứng khách quan ở bệnh nhân viêm mũi kích ứng không dị ứng (NAIR) so với nhóm chứng khỏe mạnh [5].
Nghiên cứu được tiến hành trên 6 người khỏe mạnh và 6 bệnh nhân NAIR, thực hiện thử thách xịt mũi bằng dung dịch nước muối sinh lý, sau đó tăng dần nồng độ dung dịch capsaicin (0,005 mM, 0,05 mM và 0,5 mM) cách nhau 15 phút [5]. Kết quả cho thấy mật độ quang học tối đa tăng lên tương ứng với nồng độ capsaicin xịt mũi ở nhóm bệnh nhân NAIR [5]. Có sự khác biệt đáng kể về mật độ quang học tối đa giữa nhóm bệnh nhân NAIR và người khỏe mạnh ở nồng độ capsaicin 0,05 mM và 0,5 mM [5]. Về điểm số triệu chứng tương tự số (NAS), sự khác biệt có ý nghĩa xuất hiện ở triệu chứng kích ứng mũi tại nồng độ 0,005 mM, 0,05 mM, 0,5 mM và triệu chứng nghẹt mũi ở nồng độ 0,5 mM [5].
Đối với bệnh nhân viêm mũi dị ứng, tác động của hoạt chất cay lại hoàn toàn khác. Một nghiên cứu năm 1999 đã theo dõi phản ứng mũi trước capsaicin ở nhóm bệnh nhân viêm mũi dị ứng theo mùa trong và sau mùa phấn hoa [6]. Các bệnh nhân được thử thách xịt mũi với các liều capsaicin tăng dần gồm 0,3 microgam, 3 microgam và 12 microgam [6].
Kết quả ghi nhận thử thách capsaicin trong mùa phấn hoa gây ra tình trạng nghẹt mũi nhiều hơn (P < 0,01) và chảy nước mũi nhiều hơn (P < 0,05) so với thời điểm sau mùa [6]. Mức độ đau rát mũi là tương đương nhau ở cả hai thời điểm [6]. Capsaicin không làm tăng hàm lượng albumin trong dịch rửa mũi ở cả hai thời điểm, nhưng protein toàn phần đã tăng lên sau liều capsaicin cao nhất (12 microgam) ở giai đoạn sau mùa (P < 0,03) [6]. Đáng chú ý, số lượng bạch cầu ái toan trong dịch rửa ban đầu cao hơn trong mùa phấn hoa [6]. Trong mùa phấn hoa, tổng số lượng bạch cầu tăng ít nhất gấp đôi ở 7/12 bệnh nhân và tỷ lệ bạch cầu ái toan tăng ở 6/12 bệnh nhân sau khi thử thách với capsaicin [6]. Điều này chứng minh trong thời kỳ có triệu chứng, niêm mạc mũi của người dị ứng nhạy cảm hơn nhiều trước kích thích thần kinh, làm tăng đáp ứng tiết dịch và đáp ứng viêm tế bào [6].
Về ứng dụng điều trị, capsaicin là hợp chất kích thích tự nhiên độc đáo vì sau đợt kích thích thần kinh ban đầu sẽ là một thời kỳ trơ kéo dài, trong đó các tế bào thần kinh từng bị kích thích sẽ không còn đáp ứng với nhiều kích thích khác [1]. Một nghiên cứu trên bệnh nhân trưởng thành bị viêm mũi không dị ứng mãn tính nặng được điều trị bằng capsaicin xịt mũi dưới gây tê tại chỗ mỗi tuần một lần trong 5 tuần đã báo cáo sự cải thiện đáng kể tình trạng nghẹt mũi trong suốt 6 tháng theo dõi [7]. Tuy nhiên, trong một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược riêng biệt ở người lớn bị viêm mũi không dị ứng, capsaicin lại không mang lại sự thuyên giảm nào đối với chứng nghẹt mũi [7].
Tổng quan Cochrane đánh giá hiệu quả của capsaicin trong điều trị viêm mũi vô căn kết luận rằng đây là lựa chọn hợp lý để thử nghiệm dưới sự giám sát của bác sĩ vì nhiều lựa chọn khác không hiệu quả ở bệnh viêm mũi không dị ứng [1]. Mặc dù vậy, capsaicin không được chứng minh là có hiệu quả trong viêm mũi dị ứng hay các thể viêm mũi không dị ứng khác như thể viêm hoặc viêm mũi do tuổi già, viêm mũi do khói thuốc [1].
Lợi ích tạm thời và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Cảm giác "thông mũi" sau khi ăn một món cay nóng thực chất chỉ là ảo giác tạo ra bởi sự tương tác cảm giác mạnh của nhiệt độ và vị cay. Khi capsaicin kích thích dây thần kinh sinh ba, phản xạ phó giao cảm lập tức khiến mũi tiết ra một lượng lớn dịch lỏng trong suốt [3]. Sau khi xì hết lớp dịch nhầy này ra ngoài, khoang mũi có thể thông thoáng trong vài phút.
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy đồ ăn cay không hề giúp giảm sưng nề mô cuốn mũi do dị ứng. Trái lại, ở những người đang trong đợt viêm mũi dị ứng bùng phát, capsaicin còn kích hoạt phản ứng viêm tế bào mạnh mẽ hơn, làm gia tăng bạch cầu ái toan và gây nghẹt mũi trầm trọng hơn mức bình thường [6].
Bên cạnh đó, việc sử dụng capsaicin dạng xịt tại chỗ để điều trị viêm mũi không dị ứng đòi hỏi quy trình y khoa nghiêm ngặt nhằm làm mất cảm giác của sợi thần kinh C [7]. Các nghiên cứu này sử dụng hoạt chất tinh khiết có định lượng chính xác [5], hoàn toàn không tương đồng với hành động nạp ớt cay qua đường tiêu hóa khi ăn uống hằng ngày.
Những hiểu lầm phổ biến khi ăn đồ cay để giải cảm, trị nghẹt mũi
Một hiểu lầm rất phổ biến là ăn thật cay để toát mồ hôi và "đẩy hết hàn khí" ra ngoài khi bị viêm đường hô hấp. Nhiều người cố gắng cho thật nhiều ớt hoặc tiêu vào món ăn lúc đang bị nghẹt mũi với hy vọng làm tan chất nhầy.
Thực tế, việc cố tình dung nạp lượng lớn gia vị cay nóng chỉ kích hoạt phản xạ kích ứng bề mặt [5]. Hoạt chất cay không tiêu diệt được dị nguyên và không giải quyết được tình trạng giải phóng histamin hay phản ứng viêm dị ứng ở đường hô hấp.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tác dụng thông mũi tức thời với việc chữa lành viêm mũi. Nhiều người lạm dụng đồ cay liên tục mỗi khi nghẹt mũi, dẫn đến nguy cơ kích ứng niêm mạc dạ dày và làm tình trạng viêm mũi vị giác tái diễn thường xuyên hơn [2].
Những ai cần thận trọng khi tiếp xúc với thức ăn cay nồng?
Người bị viêm mũi dị ứng đang trong đợt phát bệnh (như vào mùa thay đổi thời tiết, mùa phấn hoa nở) là nhóm đầu tiên cần thận trọng. Niêm mạc mũi của nhóm đối tượng này cực kỳ nhạy cảm trước kích thích thần kinh, và việc tiếp xúc với đồ cay nồng có thể làm tăng gấp đôi lượng tế bào viêm, khiến tình trạng phù nề và nghẹt mũi trở nên tồi tệ hơn [6].
Những người mắc chứng viêm mũi vị giác nghiêm trọng cũng cần tránh các thực phẩm chứa nhiều capsaicin để ngăn ngừa các đợt chảy nước mũi ồ ạt làm ảnh hưởng chất lượng sống [2]. Trong trường hợp viêm mũi vị giác kháng trị, các can thiệp y khoa chuyên sâu như dùng thuốc xịt ipratropium bromide, liệu pháp giải mẫn cảm capsaicin hoặc phẫu thuật cắt dây thần kinh Vidian nội soi (loại bỏ 4-5 mm dây thần kinh giữa hố chân bướm khẩu cái và sàn xương bướm) mới là giải pháp cuối cùng được cân nhắc [2].
Ngoài ra, những người đang gặp các vấn đề về niêm mạc mũi không nên tự ý sử dụng các loại thuốc xịt thông mũi không kê đơn kéo dài. Các loại thuốc xịt co mạch tại chỗ như oxymetazoline hay phenylephrine chỉ nên dùng để giảm nghẹt mũi ngắn hạn; nếu dùng liên tục trên 3 đến 10 ngày sẽ dẫn đến tình trạng viêm mũi do thuốc (rhinitis medicamentosa) rất khó điều trị [8].
Lời khuyên thực tế để kiểm soát nghẹt mũi an toàn
Thay vì tìm đến các món ăn cay nồng với hy vọng thông mũi, người bệnh nên áp dụng các biện pháp chăm sóc khoa học đã được kiểm chứng. Rửa mũi bằng dung dịch nước muối đẳng trương hoặc ưu trương là phương pháp đơn giản nhưng mang lại lợi ích rõ rệt, đặc biệt trong viêm mũi xoang mạn tính và một số thể viêm mũi không dị ứng [8].
Khi nấu nướng hằng ngày, hãy duy trì mức độ gia vị vừa phải phù hợp với khẩu vị, không nên cố ăn quá cay để trị nghẹt mũi. Để phòng ngừa và kiểm soát các triệu chứng viêm mũi mạn tính, người bệnh cần được thăm khám kỹ lưỡng để loại trừ các nguyên nhân nền như viêm mũi dị ứng hay viêm mũi xoang mạn tính [8]. Việc dùng thuốc cần tuân thủ phác đồ y khoa, bao gồm corticosteroid xịt mũi hoặc thuốc kháng histamin xịt mũi đơn độc hay kết hợp [8].
Tóm lại, ăn đồ cay nóng chỉ mang lại phản xạ tiết dịch và cảm giác thông mũi thoáng qua, không thể thay thế cho các biện pháp điều trị chuyên khoa. Hãy lắng nghe phản ứng của cơ thể, duy trì lối sống lành mạnh và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tai mũi họng khi triệu chứng nghẹt mũi kéo dài dai dẳng.
