Nhiều người có thói quen ăn ngay một hộp sữa chua sau khi vừa uống kháng sinh với hy vọng làm dịu dạ dày và bảo vệ đường ruột. Thậm chí, không ít phụ huynh còn trộn bột thuốc kháng sinh vào sữa chua để trẻ nhỏ dễ nuốt hơn. Tuy nhiên, liệu việc nạp lợi khuẩn cùng thời điểm với hoạt chất tiêu diệt vi khuẩn có làm mất đi tác dụng của cả hai hay không vẫn là băn khoăn lớn của người bệnh.

Về nguyên tắc, các nghiên cứu lâm sàng hiện đại khuyến nghị khoảng cách an toàn và tối ưu nhất giữa việc uống thuốc kháng sinh và ăn sữa chua chứa lợi khuẩn là cách nhau từ 2 đến 4 giờ. Khoảng đệm thời gian này giúp bảo vệ tối đa số lượng vi sinh vật có ích khỏi sự triệt hạ trực tiếp của nồng độ kháng sinh đạt đỉnh trong đường tiêu hóa, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi nhất để hệ vi sinh đường ruột phục hồi.

Kháng sinh tàn phá hệ vi sinh đường ruột như thế nào?

Thuốc kháng sinh phổ rộng là công cụ đắc lực để điều trị các bệnh lý nhiễm trùng, nhưng chúng không có khả năng phân biệt giữa vi khuẩn gây bệnh và vi khuẩn có lợi thường trú trong ruột. Khi thuốc đi vào ống tiêu hóa, sự cân bằng sinh thái mong manh bị phá vỡ đột ngột [1]. Tình trạng này thường dẫn đến biến chứng phổ biến nhất là tiêu chảy liên quan đến kháng sinh (AAD) và suy giảm chức năng chuyển hóa của đường ruột [2], [1].

Hệ vi sinh đường ruột người bình thường chứa hàng trăm loài vi khuẩn khác nhau cùng chung sống hòa bình [3]. Khi dùng kháng sinh liều cao hoặc kéo dài, sự phong phú và tính đa dạng sinh học của các loài vi khuẩn này suy giảm nghiêm trọng [1]. Sự xáo trộn cấu trúc vi sinh vật đường ruột được xem là căn nguyên chính mở đường cho các rối loạn tiêu hóa phát sinh [3].

Đặc biệt, kháng sinh làm suy giảm mạnh mẽ khả năng sản xuất các axit béo chuỗi ngắn (SCFA), tiêu biểu là acetate [2], [1]. Axit béo chuỗi ngắn đóng vai trò giữ gìn cân bằng nội môi đường ruột, nuôi dưỡng các tế bào biểu mô niêm mạc đại tràng và điều hòa môi trường axit nhằm ức chế mầm bệnh [1]. Khi nồng độ chất này sụt giảm, niêm mạc ruột mất đi lớp bảo vệ tự nhiên, dẫn đến viêm nhiễm và tiêu chảy kéo dài [2], [1].

Uống cùng lúc hay cách vài tiếng: Các thử nghiệm lâm sàng nói gì?

Khoảng cách thời gian dùng men vi sinh khi đang trong phác đồ kháng sinh là một trong những câu hỏi lâm sàng quan trọng nhưng lâu nay thiếu các bằng chứng đối chứng chặt chẽ [2]. Người bệnh thường bối rối giữa hai lựa chọn: uống men vi sinh cùng lúc với thuốc hay phải đợi một khoảng thời gian nhất định sau đó [2].

Để tìm lời giải đáp trực tiếp, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng được hoàn thành năm 2022 và công bố năm 2024 đã khảo sát trên 118 người trưởng thành khỏe mạnh từ 18 đến 65 tuổi [2]. Tất cả các tình nguyện viên được chỉ định một liệu trình 7 ngày dùng kháng sinh amoxicillin-clavulanic acid liều 875mg, uống 2 lần mỗi ngày [2]. Những người tham gia được phân chia thành 5 nhóm: một nhóm không nhận can thiệp, hai nhóm ăn sữa chua (sữa chua bổ sung lợi khuẩn BB-12 hoặc sữa chua đối chứng) sau khi uống kháng sinh 4 giờ, và hai nhóm ăn sữa chua cùng lúc với thời điểm uống kháng sinh [2]. Nghiên cứu tập trung đo lường sự thay đổi nồng độ acetate vào ngày thứ 14, mức độ gián đoạn hệ vi sinh qua giải trình tự gen 16S rDNA và tỷ lệ tiêu chảy lâm sàng để xác định mốc thời gian tối ưu [2].

Trước đó, một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2021 đã đánh giá tác động của việc bổ sung sữa chua chứa chủng Bifidobacterium animalis subsp. lactis BB-12 ở 62 người dùng kháng sinh amoxicillin/clavulanate từ ngày 1 đến ngày 7 [1]. Trong nghiên cứu này, 42 người được phân vào nhóm can thiệp dùng đồng thời sữa chua BB-12 từ ngày 1 đến ngày 14, trong khi 20 người dùng sữa chua đối chứng [1].

Kết quả theo dõi qua các mốc thời gian (ngày 7, 14, 21 và 30) cho thấy thuốc kháng sinh đã ức chế mạnh mẽ nồng độ acetate trong phân ở cả hai nhóm [1]. Tuy nhiên, sau khi dừng kháng sinh, nồng độ acetate ở nhóm dùng sữa chua bổ sung BB-12 đã tăng dần trở lại và phục hồi gần như hoàn toàn về mức ban đầu vào ngày thứ 30 (-1,6% so với mức nền), trong khi nhóm đối chứng tiếp tục bị ức chế nồng độ chất này [1]. Ngoài ra, chỉ số đa dạng Shannon của hệ vi sinh ở nhóm dùng sữa chua BB-12 cũng chịu mức độ xáo trộn nhẹ hơn và có thời gian phục hồi nhanh hơn so với nhóm đối chứng [1].

Dù việc dùng đồng thời vẫn cho thấy khả năng hỗ trợ phục hồi sau đó, các chuyên gia vẫn ưu tiên khoảng đệm 2 đến 4 giờ [2]. Khoảng cách 4 giờ bảo đảm rằng nồng độ thuốc kháng sinh trong lòng ruột đã giảm bớt đỉnh hấp thu cao nhất, giúp phần lớn các tế bào lợi khuẩn sống sót đi qua dạ dày và tiến vào đại tràng an toàn [2].

Bằng chứng bảo vệ đường ruột rõ rệt ở trẻ nhỏ

Trẻ em là đối tượng rất nhạy cảm với các tác dụng phụ của kháng sinh đường uống. Các đợt điều trị viêm mũi họng, viêm phế quản hay nhiễm trùng tiểu thường khiến trẻ đối mặt với tình trạng đi ngoài phân lỏng, đau quặn bụng và mất nước, làm giảm sự tuân thủ điều trị [4], [5].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2024 trên 244 bệnh nhi nội trú đang điều trị bằng kháng sinh đã chứng minh tính hiệu quả vượt trội của sữa chua men vi sinh [4]. Các bệnh nhi được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: 122 trẻ ở nhóm can thiệp được cho ăn sữa chua chứa lợi khuẩn trong 5 ngày và 122 trẻ ở nhóm đối chứng nhận chế độ chăm sóc tiêu chuẩn [4]. Kết quả đánh giá vào ngày thứ 5 cho thấy tỷ lệ mắc tiêu chảy do kháng sinh ở nhóm ăn sữa chua chỉ là 13,90%, thấp hơn rất nhiều so với tỷ lệ 36,88% ở nhóm đối chứng [4].

Không chỉ giảm số ca mắc, can thiệp bằng sữa chua còn cải thiện độ đặc của phân, rút ngắn thời gian khởi phát và độ dài đợt tiêu chảy [4]. Tần suất và lượng phân lỏng, cảm giác mót rặn, cảm giác khó chịu ở bụng cũng như tình trạng mất nước ở các bệnh nhi nhóm sữa chua đều giảm rõ rệt với độ tin cậy thống kê cao [4].

Nhiều chương trình thử nghiệm khác cũng tập trung đánh giá chủng Bifidobacterium BB-12 liều cao trong sữa chua dâu tây cho trẻ em dùng kháng sinh nhằm hạn chế biến đổi cấu trúc hệ vi sinh và biến đổi biểu hiện gen vi khuẩn đường ruột [3]. Bên cạnh đó, sữa chua men vi sinh kết hợp hai chủng Lactobacillus acidophilus (LA-5) và Bifidobacterium lactis (BB-12) với mật độ 10^7 CFU/ml cũng được đưa vào thử nghiệm lâm sàng phối hợp với kháng sinh Nitrofurantoin để dự phòng nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát ở trẻ nhỏ, cho thấy khả năng dung nạp tốt và tính ứng dụng cao trong dinh dưỡng lâm sàng [5].

Giới hạn nghiên cứu: Không phải trường hợp nào cũng có tác dụng

Dù có nhiều kết quả tích cực, các bằng chứng khoa học chỉ ra rằng sữa chua bổ sung lợi khuẩn không phải là "chiếc đũa thần" có hiệu quả trên mọi đối tượng, đặc biệt là nhóm bệnh nhân lớn tuổi nằm viện có nhiều bệnh nền phức tạp [6].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược công bố năm 2019 đã khảo sát trên 314 bệnh nhân cao tuổi nằm viện với độ tuổi trung bình là 76 [6]. Bệnh nhân bắt đầu dùng kháng sinh được phân ngẫu nhiên thành các nhóm: uống 200 mL sữa chua giả dược hàng ngày (chỉ chứa vi khuẩn lên men cơ bản là Streptococcus thermophilus và Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus), uống 200 mL sữa chua men vi sinh (bổ sung thêm Lactobacillus acidophilus La-5, Bifidobacterium animalis subsp. lactis Bb-12 và Lactobacillus casei subsp. casei Lc-01), hoặc nhóm đối chứng ngoài không ăn sữa chua [6]. Thời gian can thiệp bắt đầu trong vòng 48 giờ sau khi dùng kháng sinh và kéo dài đến 5 ngày sau khi ngừng thuốc [6].

Kết quả sau 1 tháng theo dõi cho thấy tỷ lệ tiêu chảy ở nhóm uống sữa chua men vi sinh là 23,0%, trong khi nhóm uống sữa chua giả dược là 17,6% [6]. Sự khác biệt này không đạt ý nghĩa thống kê [6]. Tỷ lệ tiêu chảy giữa nhóm đối chứng không dùng sữa chua và các nhóm được làm mù cũng hoàn toàn tương đương nhau (20,9% so với 20,2%) [6]. Hơn nữa, việc bổ sung sữa chua men vi sinh không tạo ra sự khác biệt nào về thời gian tiêu chảy, số lần đại tiện tối đa, thời gian nằm viện kéo dài do tiêu chảy hay tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân [6]. Nghiên cứu này kết luận sự kết hợp của ba chủng LA-5, BB-12 và LC-01 không mang lại hiệu quả dự phòng tiêu chảy do kháng sinh ở người cao tuổi nằm viện [6].

Các nghiên cứu khác trên bệnh nhân nặng tại phòng hồi sức tích cực (ICU) cũng cho thấy việc sử dụng chế phẩm lợi khuẩn đường uống hoặc qua ống sonde dạ dày đòi hỏi phải đánh giá cẩn trọng về tính khả thi và an toàn lâm sàng, dù các hướng dẫn y khoa tại Canada từng xếp loại lợi khuẩn có hiệu quả khiêm tốn trong việc giảm nguy cơ nhiễm khuẩn nguyên phát do Clostridium difficile [7].

Những hiểu lầm phổ biến khi ăn sữa chua trong đợt dùng kháng sinh

Nhiều người lầm tưởng rằng tất cả các loại sữa chua bán trên thị trường đều có tác dụng phục hồi đường ruột như nhau. Thực tế, nhiều loại sữa chua thông thường chỉ sử dụng các chủng vi khuẩn lên men nền tảng để tạo đông và tạo vị chua cho sữa [6]. Những vi khuẩn này có thể không sống sót tốt qua môi trường axit dạ dày hoặc không có hoạt tính sinh học đặc hiệu để chống chọi với tác động của kháng sinh [6]. Để đem lại tác dụng bảo vệ, sản phẩm cần chứa các chủng men vi sinh đã được nghiên cứu kỹ lưỡng như Bifidobacterium animalis subsp. lactis BB-12 hay Lactobacillus acidophilus LA-5 [6], [1], [5].

Một hiểu lầm khác là nếu lỡ ăn sữa chua cùng lúc với giờ uống kháng sinh thì hoạt chất kháng sinh sẽ triệt tiêu hoàn toàn công dụng của sữa chua, biến nó thành món ăn vô giá trị. Các quan sát trên người tình nguyện dùng đồng thời sữa chua bổ sung chủng BB-12 cùng lúc với amoxicillin/clavulanate cho thấy lượng vi khuẩn có ích tuy bị ảnh hưởng tức thời nhưng vẫn thúc đẩy quá trình tái tạo nồng độ acetate và hỗ trợ phục hồi đa dạng hệ vi sinh sau khi ngừng thuốc [1]. Dù vậy, để tối ưu hóa tỷ lệ vi khuẩn sống sót, việc giữ khoảng cách vẫn là giải pháp khoa học hơn [2].

Bên cạnh đó, việc coi sữa chua men vi sinh là giải pháp thay thế hoàn toàn cho thuốc điều trị tiêu chảy hoặc tự ý dùng thuốc mà không có chỉ định chuyên môn là sai lầm nguy hiểm. Sữa chua chỉ đóng vai trò dinh dưỡng hỗ trợ cân bằng môi trường tiêu hóa chứ không thể loại bỏ các chủng nhiễm khuẩn đường ruột nguy hiểm [6], [4].

Ai nên thận trọng và cách sử dụng sữa chua an toàn

Mặc dù sữa chua là thực phẩm lành tính, một số nhóm người bệnh cần hết sức lưu ý trước khi quyết định bổ sung lượng lớn trong thời gian điều trị thuốc:

  • Bệnh nhân suy giảm miễn dịch nặng: Những người đang điều trị hóa chất ung thư, người ghép tạng hoặc bệnh nhân nằm điều trị tích cực tại các khoa hồi sức cấp cứu cần tham khảo ý kiến bác sĩ phụ trách trước khi dùng các chế phẩm chứa vi khuẩn sống [7].
  • Người cao tuổi mắc nhiều bệnh lý nền nội trú: Hiệu quả bảo vệ của sữa chua chứa men vi sinh ở nhóm này chưa được chứng minh rõ rệt và cần được bác sĩ đánh giá thể trạng tổng quát [6].
  • Người mắc hội chứng không dung nạp lactose nặng: Việc tiêu thụ các sản phẩm từ sữa khi đường ruột đang bị tổn thương do kháng sinh có thể làm trầm trọng thêm các triệu chứng đầy hơi, đau bụng và tiêu chảy cơ học.

Để ứng dụng sữa chua đạt hiệu quả cao nhất trong đợt dùng kháng sinh, bạn nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Thời điểm ăn: Luôn duy trì khoảng cách tối thiểu từ 2 đến 4 giờ sau khi uống viên kháng sinh [2]. Ví dụ, nếu bạn uống kháng sinh vào lúc 8 giờ sáng, thời điểm lý tưởng để ăn sữa chua là khoảng 10 giờ đến 12 giờ trưa.
  • Liều lượng hợp lý: Bổ sung đều đặn từ 100 ml đến 200 ml sữa chua mỗi ngày [6], [5]. Duy trì việc ăn sữa chua liên tục trong suốt đợt dùng thuốc và kéo dài thêm từ 7 đến 14 ngày sau khi kết thúc đợt kháng sinh để tạo điều kiện cho các chỉ số vi sinh phục hồi về mức ổn định [1].
  • Cách bảo quản và sử dụng: Bảo quản sữa chua trong ngăn mát tủ lạnh ở nhiệt độ 4-6°C để giữ mật độ vi khuẩn sống không bị suy giảm [5]. Tuyệt đối không hâm nóng sữa chua trong lò vi sóng hay hòa lẫn với nước sôi vì nhiệt độ cao sẽ tiêu diệt toàn bộ vi khuẩn có lợi.

Hiểu đúng về thời điểm và bản chất của men vi sinh trong sữa chua giúp người bệnh khai thác trọn vẹn giá trị phục hồi tiêu hóa mà không cản trở tác dụng của thuốc kháng sinh. Mỗi cá nhân có thể trạng và phác đồ điều trị khác nhau, do đó hãy luôn trao đổi với bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ nếu xuất hiện các triệu chứng tiêu chảy bất thường kéo dài.