Cây trứng cá mọc hoang dã trên các vỉa hè, góc phố đô thị Việt Nam. Quả chín đỏ mọng, vị ngọt thanh khiến nhiều người tiện tay hái ăn ngay.

Hành động tưởng chừng vô hại này tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe nghiêm trọng. Quả mọc sát luồng giao thông dễ bám dính bụi đường, kim loại nặng độc hại và vi sinh vật gây bệnh từ môi trường ô nhiễm [1, 4].

Nguy cơ ô nhiễm từ bụi đường giao thông

Cây trứng cá trồng ven đường tiếp xúc liên tục với khói bụi đô thị. Bụi đường là hỗn hợp phức tạp gồm vật chất xói mòn tự nhiên và các chất thải nhân tạo như bụi mòn lốp xe, mạt phanh, rò rỉ phụ tùng động cơ và khí thải phương tiện giao thông [1].

Các phân tích khoa học ghi nhận phương tiện giao thông và khí thải công nghiệp là nguồn phát thải chính gây tích tụ kim loại nặng độc hại trong bụi đường [2]. Tại các trục lộ có mật độ giao thông đông đúc, bụi đường chứa hàm lượng rất cao các kim loại nguy hại so với khu vực nông thôn [2].

Khi quả trứng cá chín trên cành, bề mặt vỏ mỏng manh hứng trọn lớp bụi mịn lơ lửng này. Việc hái ăn trực tiếp mà không qua làm sạch tương đương với việc đưa thẳng lượng bụi ô nhiễm vào cơ thể người dùng [3].

Kim loại nặng bám dính và ngấm qua rễ

Quả cây ven đường đối mặt với hai cơ chế nhiễm bẩn: bám đọng trực tiếp trên bề mặt quả và hấp thụ từ rễ cây qua nguồn đất ô nhiễm [3]. Bụi kim loại nặng từ không khí lắng đọng bám chặt trên vỏ quả [3]. Mặt khác, rễ cây có thể hấp thu các nguyên tố độc hại từ đất bị ô nhiễm nước thải và khí thải rồi tích lũy lên thân, lá và quả [2, 7].

Các kim loại độc hại không thiết yếu như chì (Pb), cadmium (Cd), thủy ngân (Hg) và asen (As) không có bất kỳ chức năng sinh học nào trong cơ thể người [3]. Khi đi vào hệ tuần hoàn, chúng ức chế các quá trình sinh hóa tự nhiên, gây độc tế bào cấp tính lẫn mãn tính, nguy cơ đột biến gen và làm tăng rủi ro phát triển ung thư [3].

Đặc tính nguy hiểm của kim loại nặng là khả năng tích tụ sinh học kéo dài trong các mô mỡ và cơ quan nội tạng của con người [3]. Đường tiêu hóa từ việc ăn thực phẩm nhiễm bẩn là con đường trực tiếp đưa các chất độc này vào cơ thể [2, 3].

Bằng chứng khoa học về bụi đường và ô nhiễm nông sản

Các nghiên cứu thực địa trên thế giới đã đo lường mức độ ô nhiễm của bụi đường cũng như lượng kim loại nặng tích tụ trong hoa quả trồng tại khu vực phát thải cao.

Nghiên cứu công bố năm 2016 khảo sát nồng độ kim loại nặng trong bụi đường tại các chợ truyền thống, so sánh với trục đường giao thông đông đúc và khu vực nông thôn [2]. Kết quả cho thấy bụi đường tại khu vực giao thông dày đặc tích tụ hàm lượng kim loại nặng cao vượt trội [2]. Phân tích thành phần xác nhận giao thông và khí thải công nghiệp là tác nhân ô nhiễm chính [2]. Giới hạn nghiên cứu là tập trung chủ yếu vào không gian chợ và bụi mặt đường, chưa phân tích trực tiếp trên mô thực vật ăn được tại đó [2].

Tại thành phố Recife, Brazil, nghiên cứu năm 2023 phân tích 36 mẫu bụi đường đô thị [4]. Kết quả chỉ ra khí thải phương tiện giao thông là nguồn gốc của hơn 70% lượng kim loại nặng tích tụ (chỉ riêng cadmium có nguồn gốc hỗn hợp) [4]. Bụi đường ghi nhận tình trạng ô nhiễm từ trung bình đến nặng các chất Ba, Cu, Mn, Zn và đặc biệt là chì (Pb) [4]. Đường ăn uống qua miệng chính là con đường phơi nhiễm chính đối với Ba, Cu và Pb [4]. Rủi ro ung thư vượt ngưỡng chấp nhận được (TCRI > 10^-6) ở trẻ em lên tới 27%, cao hơn nhiều so với 4% ở người lớn [4].

Nghiên cứu năm 2021 tại Mexico City thu thập 482 mẫu bụi đường, áp dụng kỹ thuật quang phổ ICP-OES [1]. Kết quả cho thấy bụi đường bị ô nhiễm nặng chì (Pb), kẽm (Zn) và đồng (Cu), sinh ra từ mài mòn lốp, phanh xe và khí thải [1]. Mức độ Cr và chì cao trong bụi đô thị tạo ra mối đe dọa sức khỏe rất lớn đối với trẻ em [1]. Điểm hạn chế là nghiên cứu chưa khảo sát tỷ lệ hấp thu sinh học trực tiếp trên cây cảnh quan đô thị [1].

Đối với nông sản, một tổng quan hệ thống năm 2024 tại Tây Nam Nigeria giai đoạn 2014-2024 khảo sát các mẫu cá, rau và hoa quả [5]. Đa số các công trình được xem xét cho thấy thực phẩm bị ô nhiễm kim loại nặng đáng kể, trong đó nồng độ crom và niken thường xuyên vượt ngưỡng quy chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) [5]. Trái cây và rau quả dù ít được nghiên cứu hơn cá vẫn ghi nhận những trường hợp tích tụ kim loại nặng ở mức nghiêm trọng [5]. Hạn chế của tổng quan là sự thiếu đồng nhất về phương pháp phân tích giữa các nghiên cứu thành phần [5].

Nghiên cứu năm 2022 tại Solapur, Ấn Độ đánh giá 24 loại rau quả trồng tại vùng công nghiệp [6]. Phép đo quang phổ khối plasma cảm ứng vi ba (ICP-MS) ghi nhận nồng độ kim loại nặng trung bình trong mẫu vật: chì Pb đạt 0,17 ± 0,38 mg/kg; thủy ngân Hg đạt 0,06 ± 0,09 mg/kg; cadmium Cd đạt 0,02 ± 0,007 mg/kg; asen As đạt 0,002 ± 0,003 mg/kg [6]. Dù rau tích lũy kim loại cao hơn trái cây, cả hai nhóm đều cho thấy nguy cơ ảnh hưởng xấu đến sức khỏe khi tiêu thụ thường xuyên [6].

Tại Ethiopia, nghiên cứu năm 2023 trên quả xoài trồng tại nông trại cảnh báo việc tiêu thụ hoa quả nhiễm kim loại nặng lâu dài đe dọa nghiêm trọng tới sức khỏe con người [3]. Cây trồng có thể hấp thu các kim loại độc như Cd, Cr, Pb, Hg từ đất bị tác động bởi khí thải xe cơ giới và hoạt động công nghiệp, sau đó phân bố vào cùi quả [3].

Tại Ai Cập, nghiên cứu năm 2021 trên cây đậu Hà Lan (Pisum sativum L.) trồng ở vùng đất ô nhiễm thuộc Cairo và Giza cho thấy hàm lượng kim loại nặng tăng vọt trong quả [7]. Chỉ số rủi ro sức khỏe (HRI) của Pb, Cd, Fe, Mn từ cây trồng ô nhiễm đều vượt quá ngưỡng an toàn 1, chứng minh nguy cơ sức khỏe người tiêu dùng khi ăn nông sản trồng trên nền đất không kiểm soát [7].

Tại miền Nam Trung Quốc, nghiên cứu năm 2024 khảo sát quả sa nhân (Amomum villosum) tại 9 vùng trồng thuộc 4 tỉnh [8]. Dù đất tại 7 khu vực bị ô nhiễm nặng Cr và Mn, lượng tích tụ trong quả lại không đáng kể nhờ hệ vi nấm vùng rễ điều hòa và ngăn chặn [8]. Điều này cho thấy khả năng tích tụ kim loại ở mỗi loài thực vật là khác nhau, song sự hiện diện của kim loại nặng trong đất trồng đô thị luôn là rủi ro tiềm ẩn không thể xem nhẹ [8].

Bằng chứng khoa học: Lợi ích và giới hạn

Các bằng chứng khoa học khẳng định bụi đường đô thị có mật độ độc tố kim loại nặng rất cao [1, 4]. Việc bụi lắng đọng trên thực phẩm là con đường phơi nhiễm tiêu hóa trực tiếp [2, 3].

Mặt khác, mức độ hấp thu kim loại nặng phụ thuộc từng loài cây trồng và cơ chế bảo vệ của rễ cùng hệ vi sinh vật đất [8]. Chưa có nghiên cứu chuyên biệt đo lường chính xác lượng tích lũy nội tại bên trong cùi quả trứng cá. Dẫu vậy, mối nguy từ việc bụi chứa chì, kẽm, vi sinh vật bám dính dày đặc ngoài bề mặt quả khi mọc ven đường là hoàn toàn có thật [1, 3, 4].

Hiểu lầm thường gặp khi hái quả đường phố

Nhiều người lầm tưởng hoa quả mọc tự nhiên là nguồn thực phẩm sạch, an toàn vì không bị phun thuốc trừ sâu. Thực tế, không gian ven đường đô thị tiếp nhận lượng bụi mạt xe, chì và khí xả động cơ độc hại hơn nhiều so với thuốc nông nghiệp được kiểm soát [1, 4].

Quan niệm chỉ cần chùi sơ quả vào áo hoặc thổi nhẹ là sạch bụi cũng rất sai lầm. Bụi mịn và kim loại bám sâu vào các nếp cuống, kẽ nứt hoặc lớp dầu tự nhiên trên bề mặt vỏ mỏng của quả trứng cá, không thể loại bỏ bằng ma sát cơ học thông thường [2, 4].

Nhiều phụ huynh tin rằng quả mọc trên cao sẽ cách ly được nguồn đất bẩn. Dù vậy, các hạt bụi mịn và khí thải phương tiện giao thông phát tán lơ lửng trong không khí ở nhiều độ cao khác nhau, dễ dàng bám phủ lên toàn bộ tán lá và cành quả [1, 4].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Trẻ nhỏ là đối tượng nhạy cảm nhất với nguy cơ nhiễm độc từ quả ven đường. Trẻ em có tỷ lệ rủi ro phơi nhiễm ung thư và rối loạn phát triển thần kinh do chì và crom trong bụi đường cao hơn người lớn gấp nhiều lần [3, 4]. Bố mẹ không nên để trẻ tự ý ngắt và ăn quả mọc quanh khu vực đường phố hay công viên gần nơi có mật độ giao thông cao.

Phụ nữ mang thai và người mắc các bệnh mạn tính về gan, thận cần tránh hoàn toàn các loại quả này. Chì và các kim loại nặng có xu hướng tích trữ lâu dài trong cơ thể, trực tiếp làm tổn hại quá trình lọc máu và gây cản trở các phản ứng hóa sinh quan trọng [3].

Người có đường tiêu hóa nhạy cảm cũng đối mặt với nguy cơ viêm nhiễm cấp tính. Bề mặt quả tiếp xúc với không khí ô nhiễm có thể mang nhiều loại vi khuẩn đường ruột, nấm mốc và ký sinh trùng trôi nổi tự do trong không gian đường phố công cộng [3].

Cách ứng xử thực tế và an toàn

Để bảo vệ sức khỏe, người dân nên thay đổi thói quen thu hái cây cỏ đường phố:

  • Không hái và ăn trực tiếp quả trứng cá mọc ven các trục giao thông lớn, gần khu công nghiệp, bãi rác hoặc bến xe [1, 4].
  • Ưu tiên chọn mua các loại hoa quả có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, canh tác trong điều kiện đất và nguồn nước được kiểm định tiêu chuẩn an toàn thực phẩm.
  • Nếu thu hoạch quả trứng cá từ cây trồng trong vườn nhà cách xa lộ giới, cần rửa sạch nhiều lần dưới vòi nước chảy mạnh. Ngâm qua dung dịch nước muối loãng hoặc dung dịch ngâm rửa rau củ chuyên dụng để giảm thiểu tối đa vi sinh vật và bụi bẩn bám dính.
  • Không ăn các quả có vỏ bị dập nát, trầy xước, nứt vỏ vì kim loại nặng và vi khuẩn dễ dàng thâm nhập sâu vào phần thịt quả bên trong [3].

Quả trứng cá là một phần ký ức tuổi thơ thân thuộc, nhưng thực trạng ô nhiễm giao thông đô thị hiện nay không còn thích hợp cho việc hái ăn tùy tiện. Hãy chủ động trang bị kiến thức và lựa chọn nguồn thực phẩm an toàn để bảo vệ cơ thể khỏi những rủi ro sức khỏe không đáng có.