Nhiều người bệnh sốt xuất huyết thường được người nhà bồi bổ bằng các món canh hầm chân giò, gà rán hoặc cháo bổ dưỡng nấu cùng nhiều dầu mỡ nhằm nhanh lại sức. Tuy nhiên, phần lớn người bệnh sau khi ăn lại gặp phải tình trạng tức bụng, chướng hơi và cảm giác buồn nôn tăng lên rõ rệt. Thắc mắc về việc chế độ ăn giàu chất béo tác động tiêu cực thế nào đến cơ thể khi đang nhiễm virus là vấn đề rất phổ biến.
Câu trả lời trực tiếp là chất béo, đặc biệt là chất béo bão hòa, sẽ khiến dạ dày đình trệ vận động và làm chậm quá trình tống xuất thức ăn. Khi cơ thể đang sốt xuất huyết, tình trạng mệt mỏi toàn thân kết hợp cùng gánh nặng tiêu hóa chất béo sẽ gây ra đầy tức thượng vị kéo dài và thúc đẩy các cơn nôn ói.
Gánh nặng từ chất béo lên hệ tiêu hóa đang suy yếu
Chất béo là nhóm chất dinh dưỡng đòi hỏi quy trình tiêu hóa phức tạp và tốn nhiều thời gian nhất tại đường tiêu hóa. Khi dung nạp vào cơ thể, chất béo đóng vai trò như một yếu tố ức chế tự nhiên rất mạnh đối với nhu động tống đẩy của dạ dày [1]. Thức ăn chứa nhiều dầu mỡ luôn đòi hỏi thời gian tiêu hóa kéo dài hơn đáng kể so với các nhóm chất khác [1].
Trong bối cảnh sốt xuất huyết, cơ thể người bệnh rơi vào phản ứng viêm toàn thân, kèm theo sự mệt mỏi của các cơ quan chuyển hóa. Khả năng tiết dịch vị và các enzyme tiêu hóa bị xáo trộn khiến quá trình nhũ tương hóa chất béo diễn ra chậm chạp. Nếu dung nạp quá nhiều mỡ động vật, dạ dày buộc phải giữ khối thức ăn lại lâu hơn, gây ra áp lực căng trướng liên tục lên thành dạ dày.
Tình trạng ứ trệ này kích hoạt trực tiếp các thụ thể căng giãn, dẫn đến cảm giác tức tối vùng chóp dạ dày và buồn nôn. Sự ứ đọng kéo dài còn khiến người bệnh mất hoàn toàn cảm giác thèm ăn, cản trở việc bổ sung dinh dưỡng và bù dịch thiết yếu.
Cơ chế khiến chất béo bão hòa làm chậm làm rỗng dạ dày
Quá trình làm rỗng dạ dày chịu sự kiểm soát chặt chẽ bởi các tín hiệu thần kinh và thể dịch bắt nguồn từ sự tiếp xúc của dưỡng chất với niêm mạc ruột. Một nghiên cứu trên động vật vào năm 2015 đã chỉ ra rằng chế độ ăn nhiều chất béo kéo dài 2 tuần làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày tới 26% [2]. Cơ chế này liên quan trực tiếp đến sự gia tăng nồng độ axit mật tuần hoàn do tiêu thụ mỡ [2].
Lượng axit mật gia tăng tác động lên thụ thể axit mật TGR5 nằm trên các tế bào thần kinh giải phóng oxit nitric tại dạ dày [2]. Cụ thể, chế độ ăn nhiều chất béo làm tăng biểu hiện của enzyme nNOS thêm 67% và thụ thể TGR5 thêm 111% trong đám rối thần kinh cơ dạ dày [2]. Khi các thụ thể này bị kích hoạt, sự giãn cơ dạ dày không giao cảm, không tiết acetylcholin tăng lên, từ đó làm giảm lực co bóp và trì hoãn việc tống thức ăn xuống tá tràng [2].
Không chỉ dừng lại ở dạ dày, chất béo dư thừa còn gây xáo trộn vận động của toàn bộ đường ruột. Một nghiên cứu năm 2013 trên chuột Wistar đực cho thấy chế độ ăn giàu chất béo trong 8 tuần làm chậm đáng kể thời gian vận chuyển qua ruột non [3]. Các chất tồn dư từ hang vị dạ dày bị tích tụ phần lớn ở đoạn đầu của ruột non và thời gian vận chuyển qua đại tràng cũng bị kéo dài rõ rệt [3]. Chuỗi trì trệ liên hoàn này giải thích vì sao người bệnh vừa thấy đầy tức bên trên, vừa cảm thấy nặng nề, khó tiêu hóa ở vùng bụng dưới.
Bằng chứng khoa học về triệu chứng buồn nôn và đầy trướng
Mối liên hệ giữa việc chậm làm rỗng dạ dày và các triệu chứng khó chịu đường tiêu hóa trên đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu lâm sàng. Một nghiên cứu năm 1995 thực hiện trên 21 bệnh nhân đái tháo đường và 12 người khỏe mạnh cho thấy nhóm có triệu chứng buồn nôn, nôn và no sớm có thời gian bán rỗng dạ dày dài hơn rõ rệt so với nhóm không có triệu chứng [4]. Ở những bệnh nhân không có triệu chứng tiêu hóa, thời gian bán rỗng dạ dày đo được chỉ là 70,1 phút [4].
Tại Bệnh viện Mayo, một phân tích trên gần 1.300 bệnh nhân có rối loạn vận động dạ dày ghi nhận buồn nôn, nôn và khó chịu ở bụng xuất hiện phổ biến hơn ở những người bị chậm làm rỗng dạ dày [5]. Trong nhóm 108 bệnh nhân đái tháo đường có biểu hiện liệt dạ dày, triệu chứng phổ biến nhất là buồn nôn với tỷ lệ 80,6%, tiếp theo là nôn chiếm 53,7% và đau bụng chiếm 52,8% [5]. Dữ liệu từ Hiệp hội Liệt dạ dày NIH cũng khẳng định việc chậm làm rỗng dạ dày nặng gắn liền với triệu chứng nôn dữ dội hơn, chán ăn, chướng bụng và no sớm [5].
Bên cạnh độ trễ cơ học, sự hiện diện đơn thuần của chất béo ở đoạn đầu ruột non cũng đủ để kích hoạt cơn buồn nôn. Một thử nghiệm năm 1995 trên 12 nam giới khỏe mạnh cho thấy điểm số buồn nôn tăng cao rõ rệt khi khoảng một nửa lượng thức ăn giàu chất béo đi vào ruột non, ngay cả khi không phụ thuộc vào độ trễ làm rỗng dạ dày [6]. Điều này chứng minh rằng việc tiêu thụ chất béo khi đường tiêu hóa đang nhạy cảm sẽ kích thích cảm giác buồn nôn qua các thụ thể hóa học tại ruột.
Độ đậm đặc năng lượng của thức ăn nhiều dầu mỡ cũng trực tiếp làm giãn rộng thể tích dạ dày. Một nghiên cứu năm 2019 trên 32 tình nguyện viên khỏe mạnh sử dụng siêu âm cho thấy diện tích hang vị sau bữa ăn nhiều calo tăng lên đáng kể so với bữa ăn ít calo tại các mốc 0, 10, 20 và 30 phút [7]. Điểm số về độ no và căng tức chủ quan của người tham gia cũng tăng cao tương ứng ở mọi mốc thời gian kiểm tra [7].
Ý nghĩa lâm sàng và giới hạn của các bằng chứng
Những dữ liệu nghiên cứu kể trên làm sáng tỏ lý do vì sao người bệnh sốt xuất huyết dễ bị rối loạn tiêu hóa khi ăn đồ xào rán. Khi cơ thể mệt mỏi, phản ứng viêm làm giảm độ nhạy cảm của các cơ quan tiêu hóa. Việc dung nạp chất béo bão hòa sẽ nhân đôi áp lực, biến sự ứ trệ sinh lý tạm thời thành các cơn đau tức thượng vị và nôn trớ nghiêm trọng.
Tuy nhiên, các bằng chứng cũng chỉ ra một số giới hạn cần lưu ý. Nhiều nghiên cứu cơ chế sâu về thụ thể TGR5 và enzyme nNOS được tiến hành trên mô hình động vật gặm nhấm, vốn có sự khác biệt nhất định so với sinh lý người [2]. Thêm vào đó, các thử nghiệm lâm sàng lớn thường tập trung vào người bệnh đái tháo đường hoặc người mắc chứng khó tiêu chức năng, vốn chiếm ít nhất 20% dân số nói chung [7].
Ở người sốt xuất huyết, tình trạng suy giảm chức năng tiêu hóa diễn ra cấp tính theo đợt nhiễm trùng chứ không phải bệnh lý mạn tính. Vì vậy, các tác động này thường hồi phục sau khi hết sốt, miễn là người bệnh không ép hệ tiêu hóa làm việc quá tải trong giai đoạn nguy cơ.
Những hiểu lầm phổ biến khi chăm sóc người bệnh
Một sai lầm rất thường gặp là quan niệm "phải ăn nhiều mỡ, canh hầm thật đặc thì cơ thể mới có sức chống chọi với virus". Nhiều gia đình liên tục nấu cháo móng giò, súp gà nhiều váng mỡ cho người bệnh. Lượng chất béo bão hòa cao này khiến thức ăn đọng lại trong dạ dày hàng giờ, làm tăng cảm giác chán ăn và gây buồn nôn, phản tác dụng bồi bổ.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng mọi loại chất béo với nhau. Không phải tất cả chất béo đều gây khó tiêu như nhau. Các đánh giá lâm sàng chỉ ra rằng khoảng 25% đến 30% tổng năng lượng khẩu phần có thể được cung cấp từ chất béo không bão hòa, và việc sử dụng các dạng chất béo lỏng giúp giảm nhẹ triệu chứng làm chậm rỗng dạ dày hơn so với chất béo dạng rắn [1].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng người bệnh nôn nao, chướng bụng chỉ do virus gây sốt xuất huyết mà bỏ qua tác nhân từ khẩu phần ăn. Nhiều người tự ý uống thêm các loại thuốc chống nôn mà không điều chỉnh thực đơn giảm dầu mỡ. Điều này không giải quyết được căn nguyên ứ trệ cơ học tại hang vị dạ dày.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người bệnh sốt xuất huyết có kèm bệnh nền đái tháo đường cần được kiểm soát dầu mỡ vô cùng nghiêm ngặt. Tình trạng tăng đường huyết trên 200 mg/dL vốn đã làm suy giảm khả năng làm rỗng dạ dày [1]. Nếu dung nạp thêm chất béo bão hòa, nguy cơ liệt dạ dày cấp và nôn mửa dữ dội sẽ tăng lên gấp nhiều lần.
Những người có tiền sử khó tiêu chức năng hoặc trào ngược dạ dày thực quản cũng là nhóm dễ bị tổn thương. Nghiên cứu chỉ ra chứng khó tiêu chức năng liên quan đến việc chậm làm rỗng dạ dày, giảm khả năng dung nạp thức ăn và quá mẫn với sự căng trướng thành dạ dày [8]. Một bữa ăn nhiều mỡ sẽ lập tức châm ngòi cho các triệu chứng bùng phát dữ dội.
Người bệnh đang dùng các thuốc giảm đau narcotic, thuốc chẹn kênh canxi, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc kháng axit chứa nhôm cũng cần cảnh giác. Các nhóm dược phẩm này có tác dụng phụ làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày [1]. Việc kết hợp các thuốc này với chế độ ăn nhiều mỡ sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng ứ đọng thức ăn.
Trẻ nhỏ và người cao tuổi mắc sốt xuất huyết cũng cần kiêng hoàn toàn đồ béo ngậy. Nhu động ruột của các đối tượng này vốn nhạy cảm, việc nôn trớ do khó tiêu sẽ nhanh chóng dẫn đến mất nước và rối loạn điện giải nguy hiểm.
Hướng dẫn chế biến và ăn uống thực tế
Trong giai đoạn sốt và hồi phục, thực đơn cho người bệnh sốt xuất huyết cần ưu tiên phương pháp luộc, hấp, nấu canh thanh đạm. Cần loại bỏ hoàn toàn các món chiên xào nhiều dầu mỡ, da động vật, mỡ lợn và nội tạng. Các nguồn chất béo chuyển hóa (trans fat) từ đồ nướng công nghiệp cũng phải tuyệt đối tránh xa [1].
Nên áp dụng nguyên tắc chia nhỏ bữa ăn trong ngày thay vì ăn 3 bữa lớn [1]. Các bữa ăn nhỏ, ít chất béo, giàu carbohydrate phức hợp giúp dạ dày tống xuất dưỡng chất dễ dàng hơn và duy trì năng lượng ổn định [1]. Nếu người bệnh quá mệt mỏi, các dạng bổ sung dinh dưỡng lỏng có thể được cân nhắc để đảm bảo nhu cầu calo hàng ngày [1].
Chế biến thực đơn có thể bổ sung các nguồn đạm nạc dễ hấp thu như ức gà bỏ da, thịt lợn thăn, cá nạc nấu cùng cháo loãng. Đáng chú ý, nghiên cứu năm 2010 ghi nhận việc bổ sung bột ngọt (monosodium L-glutamate) vào khẩu phần ăn lỏng giàu protein có khả năng thúc đẩy quá trình làm rỗng dạ dày [8]. Gia vị này giúp tăng cường thụ thể cảm nhận dưỡng chất và kích hoạt thần kinh tự chủ điều hòa đường ruột, hỗ trợ cải thiện chứng chán ăn do khó tiêu [8].
Bên cạnh dinh dưỡng, người bệnh cần uống nhiều nước lọc, nước oresol pha đúng tỷ lệ, hoặc nước hoa quả tươi để bù dịch. Cần lắng nghe cơ thể, nếu xuất hiện cảm giác buồn nôn sau ăn, cần dừng bữa ngay và nghỉ ngơi ở tư thế nửa nằm nửa ngồi, tránh nằm sụp xuống ngay sau khi ăn. Khi có các dấu hiệu cảnh báo như đau bụng nhiều, nôn liên tục, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám và điều trị kịp thời.
Chế độ dinh dưỡng trong bệnh sốt xuất huyết đóng vai trò hỗ trợ phục hồi quan trọng nhưng cần được thực hiện dựa trên cơ sở khoa học. Việc cắt giảm thực phẩm dầu mỡ, chia nhỏ bữa ăn thanh đạm sẽ bảo vệ chức năng dạ dày, ngăn ngừa buồn nôn và giúp cơ thể vượt qua đợt nhiễm trùng an toàn.
