Nhiều người khi nhận kết quả chẩn đoán cường giáp thường băn khoăn liệu bệnh có thể tự thuyên giảm mà không cần uống thuốc hay phẫu thuật. Tâm lý e ngại tác dụng phụ của thuốc kéo dài khiến không ít bệnh nhân trì hoãn điều trị hoặc tìm đến các phương pháp truyền miệng thiếu căn cứ khoa học.
Câu trả lời dứt khoát từ y học hiện đại là bệnh cường giáp, đặc biệt do bệnh Basedow (Graves' disease), rất hiếm khi tự khỏi hoàn toàn nếu không có sự can thiệp y tế thích hợp. Việc bỏ mặc bệnh tự diễn tiến không chỉ làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng sống mà còn đẩy người bệnh vào nguy cơ đối mặt với bão giáp – một biến chứng cấp cứu nội tiết đe dọa trực tiếp đến tính mạng.
Bản chất của cường giáp và bệnh Basedow
Cường giáp là hội chứng xảy ra khi tuyến giáp hoạt động quá mức, sản xuất và giải phóng lượng lớn hormone tuyến giáp vào máu [1]. Trong số các nguyên nhân gây cường giáp, bệnh Basedow là nguyên nhân phổ biến hàng đầu, chiếm hơn 95% trường hợp ở trẻ em [1]. Đây là một bệnh lý tự miễn đặc trưng bởi sự xuất hiện của các tự kháng thể kích thích thụ thể TSH (TSH receptor antibodies) [1].
Các kháng thể này liên tục gắn vào thụ thể trên màng tế bào tuyến giáp, bắt chước tác dụng của hormone kích thích tuyến giáp (TSH) [1]. Hậu quả là tuyến giáp bị kích thích liên tục, phì đại và sản xuất hormone triiodothyronine (T3) cùng thyroxine (T4) vượt khỏi tầm kiểm soát của cơ thể [1]. Quá trình xét nghiệm chẩn đoán thường ghi nhận nồng độ TSH bị ức chế gần như hoàn toàn cùng với sự gia tăng rõ rệt của nồng độ hormone giáp tự do trong huyết thanh [1], [2].
Tình trạng dư thừa hormone giáp thúc đẩy tốc độ chuyển hóa cơ bản của cơ thể lên mức bất thường [3]. Người bệnh thường xuất hiện các dấu hiệu điển hình như sụt cân không chủ ý, nhịp tim nhanh, hồi hộp đánh trống ngực, không chịu được nóng, run tay, tính tình cáu gắt hoặc hiếu động quá mức [2].
Tiến trình tự nhiên: Cường giáp có tự khỏi?
Cơ chế bệnh sinh của Basedow là một rối loạn tự miễn dịch có tính chất hệ thống [4]. Một số bệnh nhân nhận thấy triệu chứng có giai đoạn dịu đi nên lầm tưởng bệnh đã tự khỏi. Điển hình như ở phụ nữ mang thai, tiến trình tự nhiên của bệnh có thể thay đổi: bệnh thường nặng lên trong 3 tháng đầu và giai đoạn sau sinh, nhưng các triệu chứng có thể tạm thời thuyên giảm trong nửa sau thai kỳ [5].
Tuy nhiên, sự lắng dịu tạm thời này không đồng nghĩa với việc bệnh đã được loại trừ tận gốc [5]. Tỷ lệ tự thuyên giảm tự phát mà không cần can thiệp y tế ở bệnh nhân Basedow là rất thấp [1]. Nếu không được can thiệp, phần lớn các trường hợp sẽ tiến triển mạn tính, các triệu chứng nhiễm độc giáp tái phát dai dẳng và dẫn tới tổn thương đa cơ quan [1], [4].
Trường hợp trẻ em mắc bệnh Basedow có tỷ lệ thuyên giảm tự phát rất thấp, do đó hầu hết trẻ cuối cùng đều cần các biện pháp điều trị triệt căn như iod phóng xạ hoặc phẫu thuật sau thời gian dùng thuốc [1]. Ở người trưởng thành, việc tự ý ngưng thuốc khi thấy cơ thể khỏe khoắn thường dẫn đến việc các triệu chứng nhiễm độc giáp bùng phát trở lại nhanh chóng [4], [5].
Bão giáp: Biến chứng nguy hiểm đến tính mạng
Nguy cơ nghiêm trọng nhất khi cường giáp không được điều trị hoặc điều trị gián đoạn là sự khởi phát của cơn bão giáp (thyroid storm) [6]. Bão giáp là tình trạng cấp cứu nội tiết hiếm gặp nhưng cực kỳ nguy hiểm, biểu hiện sự mất bù toàn thân nặng nề do lượng hormone giáp tăng vọt [1], [2]. Tình trạng này thường xảy ra trên nền bệnh nhân Basedow không được điều trị hoặc tự ý ngưng thuốc [6], [7].
Cơn bão giáp thường bị kích hoạt bởi các yếu tố gây căng thẳng cấp tính như nhiễm trùng, chấn thương, phẫu thuật, hoặc căng thẳng chuyển hóa [7], [3]. Triệu chứng nhận diện cơn bão giáp bao gồm sốt cao, tăng thân nhiệt cực độ, nhịp tim nhanh nghiêm trọng, kích động tâm thần, run rẩy dữ dội, tăng huyết áp kháng trị, lú lẫn và suy đa tạng [2], [7], [8].
Nghiên cứu lâm sàng ghi nhận nhiều trường hợp bão giáp phức tạp, chẳng hạn bệnh nhân nhập viện trong tình trạng bệnh não chuyển hóa cấp tính, toan ceton do đái tháo đường khởi phát đồng thời, hoặc bão giáp che giấu các bệnh lý khối u nội tiết phối hợp [7], [3]. Nếu không được chẩn đoán và điều trị hồi sức cấp cứu kịp thời, bão giáp có tỷ lệ tử vong rất cao [5], [3].
Bằng chứng khoa học về hậu quả bỏ điều trị
Các dữ liệu lâm sàng đã chứng minh rõ mối liên hệ giữa việc bỏ điều trị với những hệ lụy đe dọa tính mạng người bệnh.
Một báo cáo năm 2009 ghi nhận trường hợp một sản phụ mắc bệnh Basedow không kiểm soát [5]. Bệnh nhân này dùng thuốc kháng giáp trong tam cá nguyệt đầu nên triệu chứng ổn định, sau đó tự ý ngưng thuốc vào nửa sau thai kỳ do các triệu chứng tạm thời lắng xuống [5]. Tuy nhiên, việc dừng thuốc đã dẫn đến biến chứng phù nề đường thở trên kết hợp với cơn bão giáp bùng phát vào đầu tam cá nguyệt thứ ba [5].
Báo cáo chỉ ra rằng bão giáp trong thai kỳ là mối đe dọa rất lớn, thường xuất hiện ở những bệnh nhân không được chẩn đoán hoặc điều trị không đầy đủ gặp yếu tố khởi phát [5]. Tỷ lệ tử vong mẹ và thai nhi trong các trường hợp bão giáp có thể lên tới 20% đến 30% [5]. Nguy cơ tử vong ở mẹ chủ yếu do ngừng tim, trong khi các biến chứng sản khoa nghiêm trọng gồm sảy thai (chiếm 26%), sinh non, trẻ nhẹ cân và tiền sản giật [5].
Một nghiên cứu ca bệnh năm 2023 ghi nhận nam bệnh nhân 35 tuổi mắc Basedow có triệu chứng nhiễm độc giáp rầm rộ với TSH giảm sâu (0,005 microIU/mL), nồng độ FT4 tăng vọt lên mức 7.77 ng/dL và hiệu giá kháng thể TRAb đạt 9,90 IU/L [4]. Sau khi phải ngưng thuốc methimazole vì biến chứng tổn thương gan cấp (men gan ALT tăng lên 1023 U/L), các triệu chứng nhiễm độc giáp đã lập tức tái phát nặng nề [4]. Bệnh nhân buộc phải tiến hành thay huyết tương nhằm lọc bớt hormone giáp lưu hành trước khi có thể can thiệp điều trị triệt để [4].
Đối với trẻ em, một nghiên cứu tổng quan năm 2015 nhấn mạnh rằng cường giáp không kiểm soát sẽ gây ảnh hưởng tiêu cực sâu sắc đến sự tăng trưởng và phát triển thể chất của trẻ [1]. Dữ liệu cập nhật năm 2022 cũng chỉ ra rằng việc sử dụng thuốc kháng giáp methimazole kéo dài đến 8 năm là phương pháp an toàn và hiệu quả để nâng cao tỷ lệ thuyên giảm bệnh ở trẻ em, thay vì trông chờ vào sự thuyên giảm tự nhiên [2].
Hiểu lầm thường gặp về bệnh cường giáp
Sai lầm phổ biến nhất là tin rằng chỉ cần thay đổi chế độ ăn uống, tập luyện hoặc dùng các loại thảo dược bổ trợ là có thể dứt điểm được bệnh Basedow. Thực tế, đây là bệnh tự miễn do sự sản sinh kháng thể bất thường trong hệ miễn dịch, việc thay đổi lối sống không thể ức chế được các tự kháng thể kháng thụ thể TSH [1].
Một hiểu lầm khác là khi thấy triệu chứng tim đập nhanh hay sụt cân giảm bớt thì tưởng bệnh đã khỏi và tự ý ngưng thuốc. Tuy nhiên, sự thuyên giảm triệu chứng bề ngoài có thể chỉ là diễn tiến tự nhiên tạm thời hoặc do thuốc đang phát huy tác dụng [4], [5]. Tự ý dừng thuốc sẽ khiến nồng độ hormone giáp bùng phát trở lại, thậm chí kích hoạt cơn bão giáp nguy cấp [4], [6].
Nhiều người cũng lo ngại thuốc kháng giáp gây hại gan nên vội vã bỏ thuốc mà không tái khám. Mặc dù thuốc kháng giáp tổng hợp có nguy cơ gây độc tính cho gan, các phác đồ y khoa hiện nay đã ưu tiên sử dụng methimazole thay vì propylthiouracil ở đa số đối tượng để giảm thiểu nguy cơ suy gan nặng [1]. Nếu xảy ra tác dụng phụ, bác sĩ luôn có các phương án thay thế an toàn như phẫu thuật tuyến giáp hoặc điều trị bằng iod phóng xạ [1], [4].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ mang thai hoặc có kế hoạch mang thai cần được theo dõi tuyến giáp chặt chẽ [1], [5]. Tự ý ngưng thuốc hoặc không kiểm soát tốt cường giáp trong thai kỳ làm tăng nguy cơ sảy thai, sinh non và đe dọa tính mạng của cả mẹ lẫn con [5]. Ngoài ra, kháng thể kích thích thụ thể TSH từ cơ thể người mẹ mắc Basedow có thể truyền qua nhau thai, dẫn đến nguy cơ cường giáp sơ sinh cho em bé [1], [2].
Trẻ em mắc bệnh cường giáp cũng là nhóm đối tượng nhạy cảm [1]. Bệnh lý này nếu không được kiểm soát tốt sẽ làm gián đoạn quá trình tăng trưởng, phát triển thể chất và tinh thần của trẻ [1].
Bệnh nhân cường giáp có tiền sử bệnh gan cần được theo dõi chức năng gan sát sao khi khởi động điều trị bằng thuốc kháng giáp để kịp thời phát hiện tổn thương gan do thuốc [4]. Bất kỳ ai đang mắc cường giáp mà gặp phải các yếu tố stress cấp tính như nhiễm trùng, chấn thương hoặc chuẩn bị phẫu thuật đều phải cảnh giác cao độ trước nguy cơ bão giáp [7], [3].
Nguyên tắc xử trí và chăm sóc y tế chuẩn mực
Khi nghi ngờ mắc cường giáp với các biểu hiện như sụt cân không rõ nguyên nhân, run tay, hồi hộp, bướu cổ phì đại, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để làm xét nghiệm TSH, FT4 và đo kháng thể định danh bệnh [1], [2].
Người bệnh tuyệt đối tuân thủ phác đồ điều trị được chỉ định, không tự ý tăng liều, giảm liều hoặc bỏ thuốc giữa chừng [4], [5]. Thuốc kháng giáp methimazole là lựa chọn hàng đầu được khuyến nghị, trong khi các phương pháp triệt căn như phẫu thuật cắt tuyến giáp hoặc dùng iod phóng xạ sẽ được cân nhắc dựa trên diễn tiến bệnh [1], [2].
Bên cạnh việc dùng thuốc, bệnh nhân nên duy trì chế độ sinh hoạt điều độ, tránh căng thẳng quá mức, nghỉ ngơi hợp lý và tái khám định kỳ theo lịch hẹn để theo dõi nồng độ hormone giáp và chức năng gan [4], [2]. Nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như sốt cao đột ngột, mê sảng, tim đập loạn nhịp, cần đưa bệnh nhân đến phòng cấp cứu ngay lập tức để tầm soát bão giáp [7], [8].
Cường giáp do Basedow là một bệnh lý mạn tính không thể tự khỏi nếu không có sự can thiệp y tế đúng đắn. Việc chủ quan trì hoãn điều trị có thể dẫn tới những hậu quả khôn lường, đặc biệt là biến chứng bão giáp đe dọa tính mạng. Thăm khám sớm, tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ và theo dõi định kỳ là con đường an toàn nhất để kiểm soát bệnh và bảo vệ sức khỏe lâu dài.
