Uống sâm Lai Châu gây nóng trong người: Hiểu lầm hay sự thật?

Nhiều người mua sâm Lai Châu bồi bổ sức khỏe nhưng lo ngại uống vào gây nóng trong người, nổi mụn hoặc bốc hỏa. Tâm lý e dè này khiến không ít người bỏ lỡ dược liệu quý hoặc dùng sai cách.

Thực tế, cảm giác nóng bừng sau khi dùng các loài sâm thuộc chi Panax không phải là sự tăng thân nhiệt cốt lõi nguy hiểm như sốt, mà thường liên quan đến quá trình chuyển hóa năng lượng tế bào, điều hòa nhịp sinh học và sự khác biệt về cơ địa ^{[1] [2] [3] [4]}. Các bằng chứng sinh hóa cho thấy sâm không trực tiếp làm rối loạn trung tâm điều nhiệt theo hướng tiêu cực nếu dùng đúng liều, nhưng dùng kéo dài hoặc sai thể trạng có thể kích thích hệ thần kinh và nội tiết gây ra triệu chứng giống "bốc hỏa" ^{[2] [5]}.

Quan niệm "nóng trong" và góc nhìn từ các loài sâm cùng chi

Trong đời sống hàng ngày, người tiêu dùng thường truyền tai nhau rằng uống nhân sâm hay các loại sâm thuộc chi Panax như sâm Lai Châu rất dễ gây "nóng", dẫn đến khô miệng, tim đập nhanh hoặc cảm giác bức bối. Theo lý thuyết y học cổ truyền phương Đông, các loài sâm khác nhau được phân loại theo tính chất nhiệt độ khác nhau ^[1]. Ví dụ, nhân sâm Triều Tiên (Panax ginseng) được xếp vào nhóm có tính ấm, được cho là có thể làm tăng nhiệt độ cơ thể và gây cảm giác ấm nóng ^[1]. Ngược lại, sâm Hoa Kỳ (Panax quinquefolium) lại được phân loại là có tính mát, mang lại hiệu ứng làm dịu ^[1].

Trong y học cổ truyền Trung Hoa, các phản ứng bất lợi khi dùng sâm thường được gắn liền với tính ấm của dược liệu, dễ dẫn đến hiện tượng "bốc hỏa" (hay "thượng hỏa") ^[5]. Tuy nhiên, một tổng quan khoa học công bố năm 2025 chỉ ra rằng các bằng chứng thực nghiệm đối chiếu trực tiếp hiệu ứng sinh nhiệt song song giữa các loài sâm này vẫn còn khan hiếm ^[1]. Do chưa có các thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt đánh giá riêng tác động sinh nhiệt của sâm Lai Châu trên người, các nhà khoa học thường tham chiếu cơ chế sinh hóa từ các loài sâm cùng chi Panax và các hoạt chất ginsenoside chung để giải mã hiện tượng này ^{[1] [2] [3]}.

Giải mã cơ chế sinh nhiệt và cảm giác bốc hỏa theo sinh hóa

Cảm giác nóng lên ở bề mặt da hay trong cơ thể liên quan chặt chẽ đến hai cơ chế sinh lý chính: sự giãn mạch máu ngoại vi và quá trình sinh nhiệt tại mô mỡ nâu (BAT) ^[2]. Khi mạch máu dưới da giãn ra, nhiệt lượng từ vùng lõi cơ thể được truyền ra bề mặt da, tạo cảm giác ấm nóng ^[2]. Quá trình giãn mạch này được khởi phát và duy trì bởi phân tử nitric oxide (NO) thông qua một chuỗi sự kiện sinh học, chịu sự điều hòa một phần bởi enzyme iNOS và các cytokine tiền viêm như IL-1 và IL-6 ^[2].

Bên cạnh đó, mô mỡ nâu đóng vai trò như một "lò sưởi" sinh học thông qua protein UCP1 ^[2]. Protein UCP1 tách rời quá trình phosphoryl hóa oxy hóa tại ty thể khỏi việc sản xuất năng lượng ATP, từ đó giải phóng năng lượng hóa học dưới dạng nhiệt và làm tăng tiêu hao năng lượng ^[2]. Yếu tố PGC-1alpha trực tiếp kích thích biểu hiện của UCP1 để điều hòa quá trình sinh nhiệt này ^[2].

Ở góc độ hoạt chất, nhân sâm chứa các thành phần chính là ginsenoside ^[3]. Một nghiên cứu năm 2023 cho thấy hoạt chất (20R)-panaxadiol (PD) có khả năng thúc đẩy quá trình chuyển hóa tế bào mỡ trắng thành mỡ màu be (beigeing) và tăng sinh nhiệt thông qua việc điều chỉnh đường truyền tín hiệu beta2/cAMP ^[3]. Quá trình này làm tăng sự phosphoryl hóa protein CREB, tăng biểu hiện các protein liên quan đến sinh nhiệt (UCP1, PRDM16) và các protein sinh tổng hợp ty thể (PGC-1alpha, TFAM, NRF1) ^[3]. Như vậy, sự "sinh nhiệt" ở cấp độ tế bào thực chất là quá trình đốt cháy năng lượng và mỡ thừa, không đồng nghĩa với việc gây sốt bệnh lý ^{[2] [3]}.

Ngoài ra, hiện tượng "bốc hỏa" khi dùng sâm còn được giả định là có liên quan đến sinh lý bệnh của phản ứng viêm, sự mất cân bằng chuyển hóa, cùng sự rối loạn trục hạ đồi - tuyến yên - thượng thận (HPA) và trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến giáp (HPT) ^[5]. Khi các trục nội tiết và hệ thần kinh bị kích thích quá mức, cơ thể sẽ xuất hiện các triệu chứng mà dân gian gọi là "nóng trong" ^[5].

Các nghiên cứu thực nghiệm nói gì về việc uống sâm gây tăng thân nhiệt?

Để kiểm chứng lời đồn uống sâm làm tăng thân nhiệt không mong muốn, một nghiên cứu năm 2016 đã thử nghiệm dịch chiết Panax ginseng được chế biến ở các thời gian hấp khác nhau trên mô hình chuột ^[2]. Kết quả cho thấy không có bất kỳ sự khác biệt đáng kể nào về nhiệt độ cơ thể của chuột sau khi uống sâm ^[2]. Các nhà nghiên cứu cũng kiểm tra biểu hiện gen và nồng độ huyết thanh của các yếu tố điều hòa giãn mạch (iNOS, IL-1, IL-6) và sinh nhiệt mô mỡ nâu (UCP1, PGC-1alpha), và nhận thấy các chỉ số này không thay đổi đáng kể ^[2]. Nghiên cứu kết luận rằng tác dụng phụ gây tăng thân nhiệt không thể giải thích đơn thuần bằng sự khác biệt về thành phần ginsenoside, nhưng lưu ý giới hạn là mô hình động vật không phản ánh được sự đa dạng về thể trạng cơ địa ở người ^[2].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2022 đã làm rõ mối tương quan giữa tác dụng bồi bổ và tác dụng phụ gây "bốc hỏa" bằng cách cho chuột uống nước sắc hồng sâm, nhân sâm, sâm Hoa Kỳ và lá sâm liên tục trong 30 ngày ^[5]. Các nhà khoa học theo dõi lượng nước bọt, lượng nước tiểu, độ ẩm phân, nhịp tim, tình trạng lông, màu mũi và đo hàng loạt chỉ số sinh hóa như IL-6, hormone tuyến giáp (T3, T4, TSH), hormone trục thượng thận (ACTH, CORT), các chất dẫn truyền thần kinh (Ach, DA, EPI, NE, SP, VIP), cAMP, cGMP, AQP-5, AMPK cùng các enzyme chống oxy hóa (SOD, GSH-PX, Na+-K+-ATPase) ^[5]. Kết quả chỉ ra tác dụng bồi bổ của sâm chủ yếu nằm ở việc kích thích hệ thần kinh, tăng cường miễn dịch và khả năng chống oxy hóa ^[5]. Tuy nhiên, tác dụng phụ lại liên quan đến sự bất thường của hệ thần kinh, hệ tuyến giáp, hệ thượng thận và stress oxy hóa; trong đó nhóm dùng nhân sâm biểu hiện rõ các triệu chứng "bốc hỏa" khi dùng kéo dài 30 ngày ^[5].

Đối với cơ chế đốt mỡ sinh nhiệt, nghiên cứu năm 2023 đã thử nghiệm hoạt chất (20R)-panaxadiol (PD) với liều 10 mg/kg trên chuột béo phì do chế độ ăn nhiều chất béo và chuột béo phì di truyền (ob/ob), đồng thời thử nghiệm trên tế bào 3T3-L1 với nồng độ 20 muM ^[3]. Kết quả cho thấy PD làm giảm đáng kể trọng lượng cơ thể, cải thiện dung nạp glucose, giảm kích thước giọt lipid và tăng các protein sinh nhiệt mà không gây hại, chứng minh hiệu ứng sinh nhiệt này mang lại lợi ích chuyển hóa ^[3].

Đáng chú ý, một nghiên cứu năm 2024 trên mô hình chuột bị hạ thân nhiệt do propylthiouracil (PTU) và trên tế bào ICE-6 cho thấy việc bổ sung ngắt quãng dịch chiết sâm giúp cải thiện nhịp nhiệt độ cơ thể và ức chế phản ứng viêm ở các cơ quan chuyển hóa ngoại vi ^[4]. Cơ chế này diễn ra trực tiếp trên tế bào hoặc gián tiếp thông qua hệ vi sinh vật đường ruột, hormone đường ruột và đường truyền tín hiệu PI3K-AKT để điều hòa các gen đồng hồ sinh học ^[4].

Nghịch lý thú vị: Sâm giúp bảo vệ cơ thể trước căng thẳng nhiệt

Trái ngược với nỗi sợ sâm làm cơ thể "nóng bức", nhiều bằng chứng khoa học lại cho thấy sâm giúp bảo vệ tế bào khi cơ thể phải chịu đựng nhiệt độ môi trường cao ^{[6] [7]}. Một nghiên cứu năm 2015 trên chuột Sprague Dawley tiếp xúc với căng thẳng nhiệt môi trường đã đánh giá tác động của hồng sâm lên biểu hiện gen tại gan ^[7]. Kết quả cho thấy hồng sâm ức chế sự thay đổi bất thường của các mRNA (bao gồm HSPA1, DEAF1, HMGCR, FMO1), giảm tích tụ mỡ gan thông qua điều chỉnh biểu hiện C/EBPbeta, ngăn chặn chết tế bào gan do nhiệt và làm giảm mạnh nồng độ malondialdehyde (MDA) cũng như các gen liên quan đến gốc tự do (ROS) so với nhóm đối chứng ^[7].

Tương tự, một nghiên cứu năm 2019 đã cho chuột tiếp xúc với căng thẳng nhiệt ngắt quãng trong suốt 6 tháng để xem xét tổn thương não ^[6]. Căng thẳng nhiệt kéo dài làm tăng biểu hiện enzyme cyclooxygenase 2 và iNOS, tăng xâm nhập tế bào viêm và các cytokine tiền viêm (TNF-alpha, IFN-gamma, IL-1beta, IL-6), dẫn đến chết tế bào thần kinh và tăng các dấu ấn tổn thương oxy hóa (myeloperoxidase và malondialdehyde) ^[6]. Khi được điều trị bằng hồng sâm, dược liệu này đã làm giảm sự giải phóng các chất trung gian gây viêm, tăng mức mRNA của cytokine chống viêm IL-10, giảm dấu ấn tiền chết tế bào (Bax), tăng các dấu ấn chống chết tế bào (Bcl-2, Bcl-xL), đồng thời kích hoạt mạnh mẽ thụ thể estrogen beta và yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não (BDNF) giúp tế bào thần kinh sống sót ^[6].

Vì sao cùng uống sâm, có người thấy khỏe, có người lại "bốc hỏa"?

Câu trả lời nằm ở sự khác biệt thể trạng cá nhân và cách thức sử dụng ^{[2] [5]}. Trong y học cổ truyền châu Á, cụ thể là lý thuyết "Tứ tượng" (Sasang constitutional medicine), tác dụng sinh nhiệt của sâm được cho là khác nhau tùy thuộc vào 4 kiểu thể trạng vật lý của con người: Thái dương (Taeyang), Thiếu dương (Soyang), Thái âm (Taeeum) và Thiếu âm (Soeum) ^[2]. Các nhà nghiên cứu thừa nhận cần có thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng trên người để đánh giá chính xác phản ứng nhiệt theo từng nhóm cơ địa này ^[2].

Bên cạnh yếu tố cơ địa, việc dùng sâm liên tục ngày này qua ngày khác ở liều cao có thể đẩy sự kích thích hệ thần kinh, tuyến giáp và tuyến thượng thận vượt ngưỡng cân bằng, gây ra các triệu chứng khô miệng, thay đổi nhịp tim và cảm giác bốc hỏa như ghi nhận trên mô hình dùng sâm 30 ngày liên tục ^[5]. Ngược lại, những người có nền tảng chuyển hóa kém hoặc thân nhiệt thấp khi dùng sâm ngắt quãng lại nhận được lợi ích điều hòa nhịp nhiệt độ sinh học và giảm viêm thông qua trục đường ruột ^[4].

Ai nên thận trọng khi sử dụng sâm Lai Châu?

Dựa trên các dữ liệu về việc sâm kích thích hệ thần kinh trung ương, tác động lên hệ tuyến giáp (T3, T4, TSH), hệ thượng thận (ACTH, CORT) và nhịp tim, những người đang có tình trạng cường giáp, rối loạn nội tiết tố hoặc hay bị tim đập nhanh, bồn chồn cần hết sức thận trọng ^[5]. Những người có cơ địa nhạy cảm với các chất kích thích thần kinh cũng dễ gặp cảm giác nóng bừng hoặc mất ngủ nếu dùng lượng lớn ^[5].

Người đang mắc các bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị bệnh lý tim mạch, nội tiết, chuyển hóa cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng sâm Lai Châu. Dược liệu này có tác dụng hỗ trợ bồi bổ thể lực, điều hòa miễn dịch và chống oxy hóa, nhưng tuyệt đối không phải là thuốc chữa khỏi các bệnh lý và không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa ^[5].

Cách dùng sâm Lai Châu hợp lý để tránh cảm giác "nóng trong"

Để tận dụng khả năng bồi bổ sức khỏe mà không gặp phải các phản ứng phụ khó chịu, người dùng nên áp dụng phương pháp bổ sung ngắt quãng thay vì uống dồn dập liên tục trong thời gian dài ^{[4] [5]}. Nghiên cứu năm 2024 cho thấy việc bổ sung dịch chiết sâm theo kiểu ngắt quãng giúp cải thiện nhịp sinh học của nhiệt độ cơ thể và giảm viêm hiệu quả ^[4], trong khi việc dùng liên tục 30 ngày trên thực nghiệm dễ làm phát sinh các triệu chứng "bốc hỏa" ^[5].

Về thời điểm, do sâm có đặc tính kích thích hệ thần kinh và thúc đẩy quá trình chuyển hóa năng lượng tế bào, thời gian tốt nhất để sử dụng là vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều ^{[3] [5]}. Tránh dùng sâm vào buổi tối muộn vì sự hưng phấn thần kinh có thể gây trằn trọc, làm cơ thể cảm thấy bức bối như bị nóng trong ^[5]. Khi sử dụng, có thể pha trà, ngậm lát mỏng hoặc sắc nước uống với lượng vừa phải, kết hợp uống đủ nước lọc và ăn nhiều rau xanh để hỗ trợ quá trình trao đổi chất và hệ vi sinh vật đường ruột hoạt động trơn tru ^{[4] [5]}.

Tóm lại, hiện tượng "nóng trong" khi uống sâm Lai Châu hay các loài sâm cùng chi không phải là sự tăng thân nhiệt độc hại, mà là kết quả của sự kích thích thần kinh, nội tiết và chuyển hóa năng lượng khi dùng chưa phù hợp với cơ địa hoặc liều lượng ^{[2] [3] [5]}. Lắng nghe phản ứng của cơ thể, sử dụng ngắt quãng vào buổi sáng và hỏi ý kiến bác sĩ khi có bệnh nền sẽ giúp bạn nhận trọn vẹn giá trị quý giá của dược liệu này ^{[4] [5]}.