Bị suy giãn tĩnh mạch chân: Đi bộ giúp lưu thông máu hay làm nặng thêm?

Nhiều người khi nhận chẩn đoán suy giãn tĩnh mạch chi dưới thường mang tâm lý hoang mang, sợ rằng việc đi lại sẽ dồn áp lực xuống đôi chân và làm bệnh trầm trọng thêm. Không ít người chọn giải pháp hạn chế vận động tối đa, thậm chí chỉ nằm hoặc ngồi một chỗ suốt cả ngày.

Thực tế, đi bộ đúng cách không những không làm bệnh nặng thêm mà còn là phương pháp tự nhiên kích hoạt lưu thông máu. Việc bất động kéo dài mới chính là yếu tố khiến hệ thống mạch máu ứ trệ, làm suy giảm nghiêm trọng chức năng của đôi chân.

Băn khoăn thường gặp: Bị suy giãn tĩnh mạch có nên đi bộ?

Hội chứng suy giãn tĩnh mạch mạn tính xảy ra do tình trạng tăng áp lực tĩnh mạch khi vận động kéo dài ^[1]. Nhiều bệnh nhân lo sợ việc dồn trọng lượng cơ thể lên đôi chân khi đi bộ sẽ khiến các tĩnh mạch vốn đã giãn nở tiếp tục phình to ra. Nỗi sợ hãi này hoàn toàn dễ hiểu khi người bệnh thường xuyên cảm thấy nặng nề, đau nhức hoặc sưng phù sau mỗi ngày làm việc.

Tuy nhiên, các chuyên gia y tế khẳng định rằng việc ngưng vận động là một sai lầm phổ biến. Nhóm cơ bắp chân nhanh chóng bị teo và suy yếu đi rõ rệt khi không được sử dụng thường xuyên ^[2]. Thậm chí, chỉ một thay đổi nhỏ trong dáng đi do đau nhức từ vết loét cũng đủ gây ra teo cơ do bất động và khiến áp lực tĩnh mạch tăng cao hơn ^[2].

Chính vì vậy, vận động đúng cách không làm tổn thương thành mạch mà ngược lại, còn là biện pháp cần thiết để bảo vệ đôi chân khỏi sự suy thoái.

Cơ chế "trái tim thứ hai" và dòng chảy máu về tim

Trong hệ tuần hoàn của cơ thể, các cơ bắp chân từ lâu đã được ví như "trái tim thứ hai" nhờ khả năng thúc đẩy tuần hoàn máu mỗi khi vận động, điển hình là qua động tác đi bộ ^[3]. Khi đôi chân bước đi, các khối cơ bắp chân co bóp nhịp nhàng, tạo ra một lực ép sinh lý mạnh mẽ lên hệ thống mạch máu bên trong.

Cơ chế bơm cơ bắp chân đóng vai trò then chốt trong việc hỗ trợ máu tĩnh mạch từ các vùng ngoại vi chi dưới trở về tim ^[4]. Hoạt động bơm này tạo điều kiện cho dòng máu di chuyển êm thuận từ đoạn tĩnh mạch sâu phía dưới lên đoạn tĩnh mạch nằm phía trên ^[4]. Sự lưu chuyển liên tục này ngăn ngừa hiệu quả hiện tượng ứ trệ máu ở vùng xa và hạn chế nguy cơ phù nề mạch bạch huyết chi dưới ^[4].

Khi van tĩnh mạch bị suy yếu kết hợp với rối loạn cấu trúc thành mạch, cơ chế bơm cơ này sẽ bị suy giảm chức năng, từ đó dẫn tới tăng áp lực tĩnh mạch và thúc đẩy suy tĩnh mạch tiến triển ^[4]. Do đó, việc duy trì lực co bóp của khối cơ bắp chân là chìa khóa then chốt để phục hồi huyết động bình thường cho chi dưới.

Bằng chứng khoa học: Hoạt động bơm cơ bắp chân suy giảm ra sao?

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2014 đã tìm kiếm trên cơ sở dữ liệu EMBASE và MEDLINE với các từ khóa liên quan, chọn lọc được 10 nghiên cứu nhằm làm rõ vai trò của bơm cơ bắp chân ở bệnh nhân suy tĩnh mạch mạn tính ^[1]. Kết quả chỉ ra rằng so với người khỏe mạnh, bệnh nhân mắc bệnh tĩnh mạch mạn tính có phân suất tống máu giảm xuống còn 15,9% (p < 0,001) và chỉ số đổ đầy tĩnh mạch tăng lên mức 4,66 mL/s (p < 0,001) ^[1]. Con số này phản ánh khả năng bơm tống máu của cơ bắp chân bị tổn hại rõ rệt đi kèm với sự suy giảm chức năng của van tĩnh mạch ^[1]. Tình trạng rối loạn chức năng bơm cơ bắp chân hiện diện ở 55% bệnh nhân mắc bệnh tĩnh mạch mạn tính trong các tài liệu y văn ^[1].

Một nghiên cứu khác tiến hành trên 69 chi dưới của 55 bệnh nhân suy tĩnh mạch mạn tính được chia thành ba nhóm: nhóm 1 và 2 chưa từng loét (19 chi), nhóm 3 đã liền vết loét (20 chi) và nhóm 3 đang có vết loét hoạt động (30 chi) ^[5]. Các phép đo thể tích bằng phương pháp ghi biến đổi thể tích không khí cho thấy phân suất dòng chảy ra bình thường ở 84% chi chưa loét, 75% chi đã lành và 77% chi có vết loét ^[5]. Chỉ số đổ đầy tĩnh mạch bất thường ở hầu hết các chi (95% ở nhóm chưa loét, 90% ở nhóm đã lành và 98% ở nhóm đang loét) ^[5].

Điểm khác biệt rõ nét nhất giữa các nhóm chính là chức năng bơm cơ bắp chân ^[5]. Nhóm chi có vết loét hoạt động sở hữu phân suất tống máu kém hơn rõ rệt (p = 0,0002) và phân suất thể tích cặn cao hơn đáng kể (p = 0,0006) so với nhóm chưa loét hoặc đã lành ^[5]. Siêu âm Doppler màu ghi nhận tình trạng suy van tĩnh mạch sâu và nông xuất hiện ở hầu hết các chi và không có sự khác biệt thống kê giữa các nhóm bệnh ^[5].

Điều này dẫn đến kết luận mang tính bước ngoặt: sự suy van tĩnh mạch là điều kiện cần nhưng chưa đủ để hình thành vết loét, chính sự suy yếu của bơm cơ bắp chân mới đóng vai trò quyết định mức độ nghiêm trọng của bệnh ^[5]. Tăng áp lực tĩnh mạch kéo dài khi đi lại giữ vai trò không thể tách rời trong tiến trình dẫn tới loét và liên quan trực tiếp đến sự thất bại của hệ thống bơm cơ ^[6].

Nghiên cứu về dáng đi, sức bền và bài tập đẳng trương

Tình trạng suy giảm chức năng tĩnh mạch kéo dài sẽ gây ra những biến đổi tiêu cực lên chính dáng đi và sức bền cơ bắp của người bệnh. Một nghiên cứu thực hiện trên 15 bệnh nhân suy tĩnh mạch mạn tính nặng (có vết loét đang hoạt động hoặc đã lành) so sánh với 19 người khỏe mạnh đã ghi nhận sự khác biệt rất rõ ràng ^[7].

Khi đi bộ ở tốc độ tự chọn, bệnh nhân suy tĩnh mạch có tốc độ đi bộ trung bình chỉ đạt 1,25 m/s (+/- 0,31), thấp hơn đáng kể so với mức 1,44 m/s (+/- 0,15) ở nhóm người đối chứng khỏe mạnh (p = 0,039) ^[7]. Ở tốc độ này, bệnh nhân có khoảng cách giữa hai chân rộng hơn (p = 0,003), thời gian thực hiện một bước dài hơn (p = 0,005) và chu kỳ bước chân kéo dài hơn (p = 0,004) ^[7]. Khi được yêu cầu đi theo tốc độ cố định 1,25 m/s, sự khác biệt về độ rộng khoảng cách giữa hai chân vẫn tồn tại giữa hai nhóm (p = 0,016) ^[7].

Khi thực hiện bài kiểm tra kiễng gót để đánh giá sức bền của bắp chân, nhóm bệnh nhân chỉ đạt trung bình 14,6 lần (+/- 7,34), ít hơn đáng kể so với mức 23,5 lần (+/- 6,54) ở nhóm người khỏe mạnh (p = 0,003) ^[7]. Điều này chứng minh sức bền của khối cơ bắp chân ở bệnh nhân suy tĩnh mạch mạn tính nặng đã bị suy giảm nghiêm trọng ^[7].

Để cải thiện tình trạng này, các chương trình tập luyện vận động đẳng trương đã được đưa vào ứng dụng thực tế. Bằng chứng y học cho thấy các chương trình tập luyện đẳng trương ở bệnh nhân có vết loét đang hoạt động hoặc đã liền sẹo giúp gia tăng chức năng bơm cơ bắp chân, dù không làm thay đổi trực tiếp chức năng đóng kín của van tĩnh mạch ^[1]. Các chương trình rèn luyện bài bản giúp tăng cường chức năng bơm cơ, cải thiện tuần hoàn chi dưới và nâng cao năng lực đi bộ cho người bị hạn chế vận động do bệnh lý mạch máu ^[3].

Mối liên hệ giữa biên độ khớp cổ chân và tổn thương cơ bắp

Chức năng của bơm cơ bắp chân không hoạt động độc lập mà gắn liền mật thiết với tầm vận động của khớp cổ chân. Mức độ suy giảm chức năng bơm cơ bắp chân có mối tương quan chặt chẽ với từng giai đoạn phát triển của bệnh tĩnh mạch ^[8]. Khi bệnh tiến triển nặng hơn, đặc biệt ở những bệnh nhân xuất hiện vết loét, các bác sĩ ghi nhận sự suy giảm đồng thời ở chức năng bơm cơ, tầm vận động của khớp và sức mạnh cơ bắp ^[8].

Dữ liệu phân loại theo thang CEAP cho thấy tầm vận động gập mu bàn chân và gập lòng bàn chân suy giảm dần theo từng cấp độ bệnh ^[8]. Cụ thể, biên độ gập lòng bàn chân và gập mu bàn chân ở nhóm CEAP 0 lần lượt là 47 độ và 14,4 độ; ở nhóm CEAP 2 giảm xuống 39,5 độ và 10,2 độ; ở nhóm CEAP 4 và 5 giảm còn 32,9 độ và 9,2 độ; riêng ở nhóm CEAP 6 chỉ còn đạt 37,5 độ và 3,4 độ ^[8].

Không chỉ dừng lại ở khớp xương, chính cấu trúc vi mô của khối cơ cũng phải gánh chịu hậu quả nặng nề từ căn bệnh này. Phương pháp sinh thiết cơ đã phát hiện ra rằng cấu trúc sợi tơ cơ bên trong cơ bụng chân bị biến đổi và tổn thương dưới tác động của tình trạng tăng áp lực tĩnh mạch kéo dài ^[8]. Ngoài ra, tổn thương thần kinh dẫn tới đau thần kinh, rối loạn cơ và hạn chế khả năng vận động khớp cổ chân đều là các yếu tố làm biến đổi dáng đi và trực tiếp làm suy giảm hiệu suất bơm cơ ^[6].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của vận động

Việc tập luyện thể chất mang lại nhiều lợi ích to lớn cho hệ thống tuần hoàn ngoại vi. Tập luyện giúp cải thiện tốc độ làm lành vết thương cấp tính trên chuột mắc đái tháo đường và ở những người cao tuổi khỏe mạnh ^[3]. Đối với hệ mạch máu chi dưới, tập luyện là phương pháp hiệu quả để phục hồi huyết động và gia tăng công suất tống máu của "trái tim thứ hai" ^[1].

Tuy nhiên, người bệnh cần nhìn nhận đúng đắn về giới hạn của các bằng chứng y khoa hiện tại. Mặc dù tập luyện giúp cơ bắp khỏe hơn, hiện vẫn chưa có đủ bằng chứng khoa học chứng minh hiệu quả làm lành của tập luyện đối với các vết loét do thiếu máu cục bộ, vết loét tĩnh mạch chân hoặc vết loét bàn chân do đái tháo đường ^[3].

Bên cạnh đó, các bài tập vận động cơ bắp chân dù nâng cao hiệu suất tống máu nhưng không thể phục hồi lại tính toàn vẹn của các van tĩnh mạch đã bị hư hại cấu trúc ^[1]. Do đó, người bệnh không nên kỳ vọng tập luyện sẽ xóa bỏ hoàn toàn các búi tĩnh mạch đã giãn mà cần xem đây là giải pháp phục hồi lưu thông máu và phòng ngừa biến chứng nặng.

Những ai cần thận trọng trước khi bước vào tập luyện?

Mặc dù đi bộ và vận động bắp chân mang lại nhiều lợi ích, không phải mọi bệnh nhân đều có thể tự do áp dụng cùng một chế độ rèn luyện giống nhau. Những người đang có vết loét tĩnh mạch hở, vết loét nhiễm trùng hoặc vết loét bàn chân do đái tháo đường cần được bác sĩ đánh giá cẩn thận trước khi bắt đầu bài tập ^[3].

Những bệnh nhân có kèm theo biến đổi cơ xương khớp nặng do chấn thương lớn, bệnh thần kinh, viêm cơ hoặc đau xương khớp cần hết sức cẩn trọng vì những vấn đề này ảnh hưởng tiêu cực đến huyết động của bơm cơ ^[2]. Khi có triệu chứng đau do biến chứng thần kinh hoặc biến dạng khớp cổ chân làm suy giảm tầm vận động, việc cố gắng đi bộ sai tư thế có thể gây phản tác dụng ^[6].

Những người có tiền sử huyết khối tĩnh mạch sâu hoặc mắc các bệnh nội khoa suy nhược cơ thể cũng cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi thực hiện các bài tập thể lực.

Hướng dẫn đi bộ và vận động an toàn, đúng cách tại nhà

Để việc vận động đạt hiệu quả cao nhất và bảo vệ thành mạch, người bệnh nên xây dựng thói quen đi bộ điều độ mỗi ngày. Thay vì đi quãng đường quá dài gây kiệt sức, người bệnh nên chia nhỏ thành các buổi đi bộ vừa sức kéo dài từ 20 đến 30 phút trên địa hình bằng phẳng. Khi bước đi, cần chú ý tiếp đất từ gót chân rồi cuộn dần lên mũi chân để kích hoạt trọn vẹn nhóm cơ cẳng chân.

Đối với người bệnh suy giãn tĩnh mạch, phương pháp điều trị chuẩn mực vẫn là liệu pháp nén ép bằng cách mang vớ y khoa chuyên dụng để hỗ trợ bơm cơ bắp chân hoạt động hiệu quả hơn ^[6]. Việc phối hợp giữa liệu pháp nén và các bài tập vận động trị liệu là giải pháp tối ưu giúp phục hồi hồi lưu tĩnh mạch sinh lý ^[4].

Bên cạnh đi bộ, người bệnh có thể thực hiện bài tập nhón gót (kiễng chân) tại chỗ để cải thiện sức bền của nhóm cơ bụng chân ^[7]. Người bệnh đứng thẳng, bám nhẹ tay vào thành ghế rồi từ từ nhón cao hai gót chân lên, giữ lại trong một giây rồi hạ xuống nhịp nhàng. Mỗi ngày có thể thực hiện 2 đến 3 đợt, mỗi đợt khoảng 10 đến 15 lần tùy theo thể lực bản thân. Khi nghỉ ngơi sau khi tập, nên nằm gác chân cao hơn mức tim khoảng 15 phút để hỗ trợ máu tĩnh mạch chảy về tim một cách tự nhiên.

Tóm lại, đi bộ đúng cách chính là phương thuốc tự nhiên giúp kích hoạt "trái tim thứ hai", hỗ trợ đẩy máu về tim và ngăn ngừa biến chứng của suy tĩnh mạch mạn tính. Hãy duy trì thói quen vận động nhẹ nhàng mỗi ngày, kết hợp mang vớ nén y khoa và lắng nghe cơ thể để bảo vệ đôi chân luôn khỏe mạnh.