Châm cứu hoặc giác hơi có thực sự giúp giải tỏa co thắt cơ sâu sau tập?

Sau các buổi tập luyện cường độ cao, nhiều người thường đối mặt với tình trạng căng cứng, nhức mỏi hoặc xuất hiện các điểm co rút sâu bên trong bắp thịt. Để giải tỏa cảm giác khó chịu này, các liệu pháp can thiệp cơ học truyền thống như châm kim (châm cứu, châm khô) và giác hơi ngày càng được nhiều người tập thể thao tìm đến.

Liệu các phương pháp này có thực sự giúp giải tỏa co thắt cơ sâu sau tập hay không? Các bằng chứng khoa học cho thấy cả châm kim và giác hơi đều có tác động nhất định đến việc làm giảm trương lực cơ, hạ độ cứng mô cơ và cải thiện cảm giác đau, nhưng hiệu quả phụ thuộc rất lớn vào kỹ thuật, độ sâu của mô cơ và vị trí tác động.

Cơ chế tác động đến trương lực và mô cơ sâu

Hiện tượng co cứng sau tập thường liên quan đến các dải cơ bị căng hoặc điểm kích hoạt cơ mạc (trigger points). Đây là những điểm nhạy cảm, dễ gây đau cục bộ hoặc làm suy giảm biên độ chuyển động của khớp nếu không được giải tỏa kịp thời [2, 8].

Khi áp dụng phương pháp châm kim khô nhắm vào các điểm kích hoạt, kim tác động trực tiếp vào cấu trúc cơ bị co thắt, gây phản ứng cơ học làm thay đổi tính chất nhớt đàn hồi của mô cơ [6, 8]. Tác động này giúp giảm trương lực cơ (muscle tone), hỗ trợ các sợi cơ thư giãn và cải thiện khả năng điều hòa thần kinh - cơ ^[1].

Với giác hơi, áp lực âm (lực hút chân không) tạo ra lực kéo giãn cơ học lên các lớp mô bên dưới da ^[2]. Lực hút này tác động trực tiếp lên cấu trúc cơ triceps (cơ tam đầu) hay bắp chân, kéo giãn mô liên kết và giải phóng áp lực co cứng ở các tầng cơ khác nhau tùy theo mức áp suất và thời gian thực hiện [1, 3].

Bằng chứng khoa học về châm kim đối với co thắt cơ sâu

Nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng năm 2021 được tiến hành trên 51 người vận động thể chất có điểm kích hoạt tiềm tàng ở cơ thang trên ^[3]. Các tình nguyện viên được chia ngẫu nhiên thành nhóm châm kim khô (27 người) và nhóm châm giả dược (24 người), đều thực hiện 1 buổi can thiệp duy nhất ^[3]. Kết quả đo bằng siêu âm đàn hồi sóng biến dạng cho thấy độ cứng cơ ở nhóm châm kim giảm rõ rệt từ mức ban đầu 44,44 ± 15,97 kPa xuống 35,78 ± 11,65 kPa sau 24 giờ và còn 35,04 ± 12,61 kPa sau 72 giờ (p < 0,01) ^[3]. Ngưỡng chịu đau do áp lực ở nhóm này sau 72 giờ cũng cao hơn nhóm giả dược (5,19 ± 1,16 kg/cm² so với 4,23 ± 0,75 kg/cm², p < 0,05) ^[3].

Một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên khác vào năm 2020 trên 102 người có điểm kích hoạt ở cơ bắp chân (52 người châm kim khô, 50 người châm giả dược qua 2 buổi can thiệp) đã kiểm tra độ cứng cơ ở trạng thái nghỉ và co ^[4]. Kết quả cho thấy nhóm châm kim khô giảm đáng kể độ cứng cơ ở trạng thái nghỉ ngay tại vị trí điểm kích hoạt so với nhóm giả dược (p = 0,03) ^[4]. Tuy nhiên, tại vị trí trung tâm chuẩn hóa không có điểm kích hoạt thì không thấy sự khác biệt (p = 0,29), và can thiệp cũng không làm thay đổi độ cứng cơ khi đang co hay sức mạnh cơ bắp ^[4].

Năm 2021, một thử nghiệm lâm sàng can thiệp nội cá thể trên người khỏe mạnh không triệu chứng cho thấy một buổi châm kim khô vào điểm kích hoạt tiềm tàng đã làm thay đổi một số thông số chức năng thần kinh - cơ, bao gồm giảm trương lực cơ và tăng độ thư giãn ở cơ bụng chân ngoài (lateral gastrocnemius), nhưng không cải thiện sức mạnh hay biên độ vận động ^[1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận xu hướng rút ngắn thời gian co cơ ở trạng thái nghỉ thông qua đo cơ điện học tensiomyography, phản ánh hiệu quả co bóp cơ tốt hơn ^[1].

Dù vậy, khi xét trên bình diện phục hồi tổng thể sau tập luyện, một báo cáo tổng quan năm 2024 tổng hợp 6 nghiên cứu về châm kim trên vận động viên cho thấy kết quả còn phân tán ^[5]. Trong đó, 5/6 nghiên cứu ghi nhận một số lợi ích tích cực, nhưng 1 nghiên cứu chỉ ra phương pháp này không cải thiện tình trạng đau cơ sau một cuộc chạy cự ly dài ^[5]. Dựa trên các nghiên cứu can thiệp mức độ II và III, bằng chứng hiện tại cho thấy châm kim hỗ trợ phục hồi sau tập ở mức độ khuyến cáo D ^[5].

Giác hơi tác động thế nào đến độ cứng của cơ?

Hiệu quả của giác hơi trong việc giải tỏa co cứng cơ phụ thuộc rất lớn vào liều lượng can thiệp, gồm thời gian lưu giác và mức áp lực hút âm được tạo ra ^[2].

Một nghiên cứu công bố năm 2022 áp dụng thiết kế thừa số 2x2 trên 12 người trẻ khỏe mạnh nhằm đánh giá ảnh hưởng của giác hơi lên cơ tam đầu cánh tay ^[2]. Nghiên cứu thử nghiệm bốn quy trình kết hợp giữa hai mức áp lực âm (-225 mmHg và -300 mmHg) cùng hai mức thời gian (5 phút và 10 phút), sử dụng siêu âm B-mode và siêu âm đàn hồi để phân tách lớp cơ nông và lớp cơ sâu ^[2]. Kết quả chỉ ra rằng thời gian lưu giác có tác động rõ rệt lên lớp cơ sâu (p = 0,018), trong đó quy trình giác hơi 10 phút ở áp lực -300 mmHg mang lại hiệu quả giảm độ cứng lớp cơ sâu vượt trội so với giác hơi 5 phút (p = 0,031) ^[2].

Trái lại, một nghiên cứu khác vào năm 2022 trên 20 người trẻ khỏe mạnh (10 nam, 10 nữ, độ tuổi trung bình 22,9 ± 3,35 tuổi) bị đau nhức cơ khởi phát muộn sau tập ở cẳng chân lại cho thấy giác hơi khô trong 5 phút ở cơ bụng chân không làm thay đổi độ cứng cơ một cách có ý nghĩa thống kê ở bất kỳ thời điểm nào (p = 0,398) ^[6]. Dù không giảm độ cứng cơ bắp chân với thời lượng 5 phút, phương pháp này lại giúp cải thiện đáng kể biên độ gập mu bàn chân chủ động (p < 0,001) và giảm cảm giác đau chủ quan so với trước can thiệp (p = 0,009) cũng như sau can thiệp 5 phút (p < 0,001) ^[6].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng

Từ các dữ liệu trên, có thể thấy châm kim và giác hơi mang lại một số lợi ích sinh học cụ thể như hạ độ cứng cơ cục bộ tại điểm kích hoạt, tăng ngưỡng chịu đau và hỗ trợ biên độ khớp [1, 2, 4].

Tuy nhiên, giới hạn của các liệu pháp này cũng rất rõ ràng:

• Hiệu ứng giảm co cứng thường chỉ mang tính cục bộ ngay tại vị trí có điểm kích hoạt hoặc lớp cơ được hút áp lực đủ lớn, không giúp giải tỏa đồng đều toàn bộ chuỗi cơ [3, 4].
• Các can thiệp này không trực tiếp cải thiện sức mạnh cơ bắp tối đa hay sức bền vận động tức thì [4, 6].
• Kết quả phục hồi vận động sau tập vẫn chưa hoàn toàn đồng nhất giữa các bộ môn thể thao khác nhau ^[5].

Hiểu lầm thường gặp: Nghĩ rằng châm xong sẽ hết đau ngay lập tức

Nhiều người lầm tưởng rằng ngay sau khi châm kim, cơ bắp sẽ lập tức nhẹ nhõm và không còn cảm giác đau nhức. Trên thực tế, hiện tượng ê ẩm hoặc đau nhức sau châm (post-needling soreness) là phản ứng rất phổ biến, bắt nguồn từ tổn thương vi mô thần kinh - cơ, phản ứng xuất huyết vi thể và viêm cục bộ do kim tạo ra ^[7].

Nghiên cứu cho thấy mức độ đau sau châm giảm dần theo thời gian: giảm 33,13 ± 21,31% sau 30 phút, giảm 80,92 ± 10,06% sau 24 giờ và biến mất hoàn toàn ở tất cả người tham gia sau 72 giờ ^[3]. Hiện tượng ê nhức này thường tự hết trong khoảng từ 48 đến 72 giờ mà không cần can thiệp đặc biệt [5, 8]. Nếu không hiểu rõ, người tập có thể nhầm lẫn cảm giác đau sau can thiệp với chấn thương nặng hơn hoặc vội vàng đánh giá phương pháp không hiệu quả ^[7].

Ai nên thận trọng khi thực hiện?

Dù các nghiên cứu ghi nhận không có biến cố bất lợi nghiêm trọng nào trên vận động viên sau tập luyện ^[5], việc áp dụng các liệu pháp xâm lấn cơ học vẫn đòi hỏi sự cẩn trọng:

• Những người có mức độ nhạy cảm đau cao, tâm lý quá căng thẳng hoặc không quen với cảm giác châm chích có thể thấy đau nhức sau châm gây hạn chế vận động và bỏ dở liệu trình ^[7].
• Các trường hợp có bệnh lý rối loạn đông máu, đang dùng thuốc chống đông, hoặc có tổn thương nhiễm trùng ngoài da cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá trước khi thực hiện.
• Việc thực hiện cần do các chuyên viên hoặc bác sĩ có chứng chỉ hành nghề phụ trách để định vị chính xác dải cơ co thắt, tránh châm sai cấu trúc giải phẫu.

Gợi ý áp dụng an toàn và khoa học

Để hỗ trợ phục hồi cơ bắp hiệu quả, người tập thể thao có thể tham khảo cách phối hợp khoa học:

• Xác định đúng mục tiêu: Chỉ nên dùng châm kim khô khi có các điểm co thắt cục bộ, điểm kích hoạt gây đau rõ rệt, không lạm dụng khi toàn thân chỉ mỏi mệt thông thường [2, 4].
• Điều chỉnh thông số giác hơi phù hợp: Đối với các nhóm cơ dày như cơ tam đầu, việc áp dụng áp lực âm thích hợp (như mức -300 mmHg) với thời gian khoảng 10 phút mang lại tác động lên lớp cơ sâu tốt hơn là giác hơi ngắn 5 phút ^[2].
• Chăm sóc sau can thiệp: Sau khi châm kim, có thể kết hợp các biện pháp hỗ trợ như bài tập co cơ lệch tâm tải trọng thấp, kéo giãn nhẹ nhàng hoặc nén thiếu máu cục bộ trong 12 giờ đầu để giảm bớt cảm giác ê ẩm ^[8].
• Tập vận động phục hồi: Kết hợp các bài tập vận động trị liệu chủ động, điều chỉnh tư thế và tái huấn luyện thần kinh - cơ sau thủ thuật để hệ thần kinh trung ương tái lập khả năng vận động bình thường của nhóm cơ ^[8].
• Duy trì lối sống lành mạnh: Không phương pháp thụ động nào thay thế được việc uống đủ nước, ngủ đủ giấc và bổ sung dinh dưỡng cân bằng sau vận động.

Châm cứu, châm kim khô và giác hơi có cơ sở khoa học nhất định trong việc giảm độ căng cứng và hạ trương lực cơ cục bộ sau tập luyện [2, 3, 4]. Tuy nhiên, đây chỉ nên được xem là biện pháp hỗ trợ bổ sung chứ không thể thay thế cho quá trình hồi phục tự nhiên của cơ thể. Người tập nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi thực hiện để đảm bảo an toàn và đạt kết quả tốt nhất.