Đau nhức khớp gối mỗi khi leo cầu thang hay thay đổi thời tiết là nỗi ám ảnh của nhiều người trung niên và cao tuổi. Thói quen tìm mua các lọ thực phẩm bổ sung chứa glucosamine và chondroitin (thường là hàng xách tay hoặc bán tại hiệu thuốc) rất phổ biến với hy vọng "bôi trơn" và tái tạo sụn khớp.
Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng quy mô lớn cho thấy glucosamine và chondroitin dùng riêng lẻ hoặc kết hợp không giúp giảm đau gối hiệu quả hơn giả dược ở nhóm bệnh nhân thoái hóa khớp gối nói chung [1]. Dù vậy, sự kết hợp hai hoạt chất này ghi nhận hiệu quả khả quan ở nhóm nhỏ người bị đau gối mức độ trung bình đến nặng, đồng thời có độ an toàn cao tương đương giả dược [1].
Bản chất hoạt chất và cơ chế tác động
Glucosamine và chondroitin sulfate là hai hợp chất được sử dụng rộng rãi trên toàn thế giới bởi những người chịu đựng cơn đau do thoái hóa khớp [2]. Tại một số quốc gia, chúng được quản lý như thuốc kê đơn, nhưng ở những nơi khác như Hoa Kỳ, người dân có thể tự mua dưới dạng thực phẩm bổ sung không cần đơn bác sĩ [2].
Trong y học, việc tìm kiếm các phương pháp điều trị làm thay đổi tiến triển bệnh thoái hóa khớp là một phần quan trọng của chăm sóc chỉnh hình [3]. Các chế phẩm như glucosamine sulfate, glucosamine hydrochloride và chondroitin sulfate được nghiên cứu với mục tiêu giảm đau do thoái hóa khớp, cải thiện chức năng vận động của khớp và làm chậm quá trình hẹp khe khớp trên phim chụp X-quang [3].
Một đặc điểm quan trọng của sự kết hợp glucosamine và chondroitin sulfate là tác dụng chậm và tinh vi [2]. Không giống các thuốc giảm đau cấp tính cắt cơn đau nhanh chóng, hai chất này cần thời gian dài hơn để phát huy tác động sinh học lên mô khớp [2].
Những nghiên cứu giai đoạn đầu và kết quả trái chiều
Một tổng quan công bố năm 1999 ghi nhận có nhiều nghiên cứu ngắn hạn cho thấy các hoạt chất này mang lại hiệu quả giảm triệu chứng tương đương thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) [4]. Trong đó, một phân tích gộp đã rà soát các thử nghiệm có đối chứng giả dược, mù đôi kéo dài hơn 4 tuần, đánh giá glucosamine hoặc chondroitin đường uống hoặc đường tiêm cho bệnh nhân thoái hóa khớp gối hoặc khớp háng [4].
Phân tích này bao gồm 13 thử nghiệm (6 thử nghiệm với glucosamine, 7 thử nghiệm với chondroitin), lấy điểm đau tổng thể hoặc chỉ số Lequesne làm thước đo chính và coi thử nghiệm là dương tính nếu mức cải thiện cao hơn từ 25% trở lên so với giả dược [4]. Toàn bộ 13 nghiên cứu đều cho kết quả dương tính với mức hiệu quả lớn so với giả dược: đạt 39,5% đối với glucosamine và 40,2% đối với chondroitin [4]. Tuy nhiên, các tác giả kết luận những thử nghiệm này cung cấp không đủ thông tin về thiết kế và quy trình thực hiện để đưa ra đánh giá dứt khoát [4].
Một phân tích khác cùng thời điểm xem xét 9 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về glucosamine sulfate [4]. Trong 7 thử nghiệm so sánh với giả dược, glucosamine luôn vượt trội; trong 2 thử nghiệm so sánh với thuốc giảm đau ibuprofen, glucosamine vượt trội ở 1 thử nghiệm và tương đương ở 1 thử nghiệm [4]. Giới hạn lớn của các nghiên cứu thời kỳ này là thiếu định nghĩa chuẩn về ca bệnh thoái hóa khớp và thiếu công cụ đánh giá kết quả chuẩn hóa [4].
Thử nghiệm lâm sàng GAIT năm 2006 nói gì?
Để làm rõ hiệu quả thực sự, Thử nghiệm Can thiệp Viêm khớp bằng Glucosamine/chondroitin (GAIT) do Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ tài trợ đã được thực hiện và công bố năm 2006 [1]. Đây là thử nghiệm đa trung tâm, mù đôi, có đối chứng với giả dược và thuốc celecoxib, sử dụng thiết kế nghiên cứu nghiêm ngặt nhằm xác định quan hệ nhân quả [1].
Nghiên cứu phân bổ ngẫu nhiên 1.583 bệnh nhân thoái hóa khớp gối có triệu chứng (tuổi trung bình 59, 64% là phụ nữ) vào 5 nhóm điều trị trong 24 tuần [1]. Các nhóm bao gồm: dùng 1.500 mg glucosamine mỗi ngày; 1.200 mg chondroitin sulfate mỗi ngày; kết hợp cả hai chất; dùng 200 mg thuốc celecoxib mỗi ngày; hoặc dùng giả dược [1]. Bệnh nhân được phân tầng theo mức độ đau gối ban đầu: 1.229 người đau nhẹ và 354 người đau trung bình đến nặng, đồng thời được phép dùng tối đa 4.000 mg acetaminophen mỗi ngày làm thuốc giảm đau cứu trợ [1].
Thước đo kết quả chính là giảm 20% mức độ đau gối từ ban đầu đến tuần thứ 24 theo thang điểm WOMAC [1]. Kết quả tổng thể cho thấy glucosamine và chondroitin không tốt hơn đáng kể so với giả dược: tỷ lệ đáp ứng với giả dược là 60,1%, glucosamine cao hơn 3,9 điểm phần trăm, chondroitin cao hơn 5,3 điểm phần trăm, và nhóm kết hợp cao hơn 6,5 điểm phần trăm [1]. Trong khi đó, nhóm dùng thuốc celecoxib có tỷ lệ đáp ứng cao hơn giả dược 10,0 điểm phần trăm [1].
Điểm sáng đáng chú ý nằm ở phân tích nhóm nhỏ: đối với 354 bệnh nhân bị đau từ trung bình đến nặng lúc ban đầu, liệu pháp kết hợp cả hai chất cho tỷ lệ đáp ứng cao hơn đáng kể so với giả dược (79,2% so với 54,3%) [1]. Khi đánh giá bằng thang điểm nhạy hơn là OMERACT-OARSI, nhóm điều trị kết hợp cũng cho đáp ứng tốt hơn [5]. Các tác dụng phụ ghi nhận trong thử nghiệm đều nhẹ, ít gặp và phân bổ đồng đều giữa các nhóm [1].
Phân tích gộp quy mô lớn giai đoạn 2010 - 2022
Năm 2010, một phân tích gộp mạng lưới quy mô lớn đã đánh giá tác động của glucosamine, chondroitin hoặc dạng kết hợp lên cường độ đau và sự tiến triển hẹp khe khớp trên X-quang ở người thoái hóa khớp gối hoặc háng [6]. Nghiên cứu chọn lọc các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn (trên 200 bệnh nhân mỗi thử nghiệm), tổng hợp dữ liệu từ 10 thử nghiệm với tổng cộng 3.803 bệnh nhân [6].
Trên thang đo độ đau hình ảnh dài 10 cm (mức chênh lệch quan trọng về mặt lâm sàng được ấn định trước là -0,9 cm), mức giảm đau so với giả dược chỉ đạt -0,4 cm đối với glucosamine, -0,3 cm đối với chondroitin và -0,5 cm đối với dạng kết hợp [6]. Không có nhóm nào vượt qua ngưỡng ý nghĩa lâm sàng -0,9 cm, và sự thay đổi về độ rộng khe khớp cũng rất nhỏ, không khác biệt so với số không [6]. Đáng chú ý, các thử nghiệm độc lập không nhận tài trợ từ ngành dược cho thấy hiệu quả nhỏ hơn so với các thử nghiệm được tài trợ thương mại [6].
Ngược lại, một phân tích gộp công bố năm 2022 tập trung đánh giá hiệu quả của chondroitin kết hợp glucosamine trong điều trị thoái hóa khớp gối từ 6 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với 764 mẫu bệnh nhân [7]. Kết quả phân tích bằng phần mềm thống kê cho thấy liệu pháp kết hợp có hiệu quả lâm sàng tốt hơn đáng kể so với điều trị thông thường hoặc dùng đơn chất [7]. Điểm số về đau khớp, ấn đau, sưng khớp và rối loạn chức năng ở nhóm kết hợp đều thấp hơn đáng kể, trong khi tỷ lệ tác dụng phụ không có sự khác biệt [7]. Dù vậy, các tác giả lưu ý số lượng tài liệu đưa vào phân tích còn ít (6 thử nghiệm), có thể tồn tại sai lệch xuất bản nên cần thêm các thử nghiệm đa trung tâm, mù đôi, mẫu lớn chất lượng cao để củng cố [7].
Lợi ích, giới hạn và những hiểu lầm thường gặp
Tổng hợp các tài liệu y học thực chứng cho thấy glucosamine sulfate, glucosamine hydrochloride và chondroitin sulfate khi dùng riêng lẻ mang lại hiệu quả không nhất quán trong việc giảm đau và cải thiện chức năng khớp [3]. Một bài tổng quan năm 2018 chỉ ra rằng kết quả hỗn hợp giữa các nghiên cứu một phần xuất phát từ tỷ lệ đáp ứng giả dược rất cao (tới 60% trong thử nghiệm GAIT) [5]. Ngoài ra, việc cho phép bệnh nhân dùng thuốc giảm đau cứu trợ (như acetaminophen) vì lý do đạo đức đã làm nhiễu kết quả khi đánh giá các hoạt chất có tác dụng chậm như glucosamine và chondroitin [2].
Hiểu lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là tin rằng uống glucosamine và chondroitin sẽ tái tạo lại lớp sụn khớp đã mòn. Thực tế, phân tích gộp trên 3.803 bệnh nhân đã chứng minh các chế phẩm này không có tác động ngăn chặn sự thu hẹp độ rộng khe khớp trên phim chụp X-quang [6].
Hiểu lầm thứ hai là dùng sản phẩm này cho mọi trường hợp đau gối mới chớm. Bằng chứng lâm sàng từ nghiên cứu GAIT cho thấy việc khuyến nghị glucosamine và chondroitin để điều trị đau gối mức độ nhẹ do thoái hóa khớp là không có hiệu quả [8]. Thậm chí, nhóm nghiên cứu năm 2010 còn khuyến cáo các cơ quan y tế và bảo hiểm không nên chi trả chi phí cho các chế phẩm này, đồng thời không khuyến khích kê đơn mới cho bệnh nhân chưa từng điều trị [6].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Về mặt an toàn, hầu hết các thử nghiệm lâm sàng đều khẳng định độ an toàn của glucosamine và chondroitin ngang bằng với giả dược [3]. Các biến cố bất lợi nếu có thường chỉ ở mức độ nhẹ và không xảy ra thường xuyên [1]. Sự kết hợp hai chất này cũng không làm tăng tỷ lệ phản ứng phụ so với việc dùng đơn trị liệu [7].
Tuy nhiên, người bệnh không nên vì tính an toàn cao mà tự ý mua dùng thay thế hoàn toàn phác đồ y khoa, đặc biệt khi cơn đau ảnh hưởng nặng đến sinh hoạt. Những người đang có bệnh nền hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng để tránh tương tác hoặc bỏ lỡ thời gian điều trị chuẩn.
Ngoài ra, hiệu quả của sản phẩm có thể khác nhau tùy thuộc vào loại chế phẩm thực phẩm bổ sung được sử dụng (ví dụ dạng muối sulfate hay hydrochloride, nguồn gốc sản xuất) [5]. Người bệnh cần thận trọng với các sản phẩm trôi nổi không rõ hàm lượng chuẩn trên thị trường.
Cách áp dụng thực tế cho người đau khớp gối
Với hồ sơ an toàn tốt, các chuyên gia chỉnh hình nhận định glucosamine và chondroitin vẫn có thể đóng vai trò như một phương thức điều trị khởi đầu để thảo luận với một số bệnh nhân thoái hóa khớp, đặc biệt là nhóm đau từ trung bình đến nặng khi dùng dạng kết hợp [3]. Nếu quyết định sử dụng sau khi đã hỏi ý kiến bác sĩ, người bệnh có thể tham khảo liều lượng chuẩn đã được kiểm chứng trong thử nghiệm lâm sàng GAIT là 1.500 mg glucosamine kết hợp với 1.200 mg chondroitin sulfate mỗi ngày [1].
Thời gian theo dõi đánh giá trong nghiên cứu là 24 tuần, do hoạt chất có đặc tính tác động chậm nên người dùng không thể kỳ vọng giảm đau ngay trong vài ngày đầu [1]. Nếu sau một liệu trình vài tháng không nhận thấy sự cải thiện về độ đau và chức năng vận động, người bệnh nên ngừng sử dụng để tránh lãng phí tài chính [6].
Song song với việc cân nhắc thực phẩm bổ sung, người bị thoái hóa khớp gối nên duy trì lối sống lành mạnh: kiểm soát cân nặng hợp lý để giảm tải lực lên khớp gối, tập các bài vận động nhẹ nhàng tăng cường cơ đùi, và ăn uống cân bằng dưỡng chất.
Tóm lại, glucosamine và chondroitin không phải là "thần dược" chữa khỏi thoái hóa khớp hay làm dày lại sụn khớp như lời đồn. Chúng không hiệu quả với cơn đau gối nhẹ nhưng dạng kết hợp có thể giúp giảm đau cho một bộ phận người bệnh đau mức độ trung bình đến nặng. Người bệnh nên nhìn nhận thực tế, trao đổi kỹ với bác sĩ để có phác đồ điều trị toàn diện và tiết kiệm nhất.
