Mỗi khi con nhỏ bị tiêu chảy cấp, phần lớn phụ huynh thường chỉ tập trung bù nước và điện giải qua dung dịch oresol mà quên mất một vi chất thiết yếu khác là kẽm. Việc trẻ đi ngoài liên tục khiến cơ thể mất đi một lượng lớn vi chất dinh dưỡng, làm niêm mạc ruột lâu lành và khiến bệnh kéo dài dai dẳng [1, 5].
Các nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh việc bổ sung kẽm hỗ trợ rút ngắn thời gian trẻ mắc tiêu chảy cấp, giảm tần suất đi ngoài và cải thiện đáng kể độ đóng khuôn của phân [2, 3, 5, 7]. Đây là giải pháp can thiệp chi phí thấp nhưng mang lại giá trị lâm sàng rõ nét cho trẻ nhỏ, đặc biệt là nhóm trẻ suy dinh dưỡng hoặc sống tại các quốc gia đang phát triển [2, 4, 5].
Bệnh tiêu chảy cấp và khoảng trống hồi phục đường ruột
Tiêu chảy cấp là nguyên nhân gây ra khoảng 2,5 triệu ca tử vong ở trẻ em tại các quốc gia đang phát triển mỗi năm, trong đó tiêu chảy cấp chiếm tới 35% số ca này [1]. Khi xảy ra nhiễm trùng tiêu hóa cấp tính, lượng kẽm dự trữ trong cơ thể bệnh nhi nhanh chóng bị suy kiệt nghiêm trọng qua đường bài tiết [1, 5].
Tình trạng thiếu hụt kẽm cấp tính khiến hệ miễn dịch của trẻ suy giảm và làm chậm quá trình phục hồi biểu mô ruột [2, 4]. Việc chỉ bù nước đơn thuần giải quyết được nguy cơ sốc mất nước cấp nhưng chưa thể bù đắp lại lượng vi chất đã mất qua phân [1, 5]. Nếu không bổ sung vi chất kịp thời, đợt tiêu chảy rất dễ kéo dài quá một tuần và dẫn tới suy kiệt thể chất [2, 5].
Kẽm đóng vai trò thế nào trong điều trị tiêu chảy?
Kẽm là vi chất dinh dưỡng tham gia vào việc duy trì tính toàn vẹn của niêm mạc ruột và chức năng miễn dịch của cơ thể [2, 4]. Trong tiêu chảy cấp, việc tổn thương tế bào thành ruột gây cản trở hấp thu nước và làm trầm trọng thêm các đợt đi phân lỏng [2, 5].
Việc cung cấp kẽm nguyên tố giúp hỗ trợ tái tạo mô, thúc đẩy quá trình hồi phục niêm mạc đường tiêu hóa và đưa tính chất phân trở lại trạng thái mềm đặc bình thường nhanh hơn [5, 7]. Thiếu kẽm làm bệnh kéo dài, ngược lại khi được bổ sung kẽm đúng cách, cơ thể nhanh chóng thiết lập lại khả năng kiểm soát lượng dịch trong lòng ruột [2, 5].
Dữ liệu lâm sàng từ các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng
Nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi năm 1995 tại New Delhi, Ấn Độ trên 937 trẻ từ 6 đến 35 tháng tuổi đã đánh giá hiệu quả của liều 20 mg kẽm nguyên tố mỗi ngày kết hợp liệu pháp bù nước oresol và vitamin [2]. Kết quả ghi nhận ở nhóm trẻ uống kẽm, nguy cơ tiếp tục bị tiêu chảy giảm 23% [2]. Nếu kẽm được dùng sớm trong vòng 3 ngày đầu kể từ khi phát bệnh, tỷ lệ các đợt tiêu chảy kéo dài trên 7 ngày giảm tới 39% [2]. Trẻ uống kẽm giảm 39% số lần đi phân lỏng mỗi ngày và giảm 21% số ngày bị tiêu chảy tóe nước [2]. Mức độ thuyên giảm thời gian và mức độ nặng của bệnh thể hiện rõ rệt hơn ở nhóm trẻ bị thấp còi so với trẻ có thể trạng bình thường [2].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng giả dược năm 2009 thực hiện trên 117 trẻ từ 6 đến 59 tháng tuổi bị tiêu chảy cấp dưới 14 ngày, phân ngẫu nhiên dùng siro bổ sung kẽm (60 trẻ, độ tuổi trung bình 22,14 tháng) hoặc siro giả dược (57 trẻ, độ tuổi trung bình 25,66 tháng) [3]. Kết quả cho thấy tỷ lệ giảm tần suất đi ngoài mỗi ngày ở nhóm bổ sung kẽm đạt 62%, trong khi nhóm giả dược chỉ giảm 26%, chênh lệch thực tế lên đến 36% ghi nhận từ ngày 1 đến ngày 3 và ngày 5 [3, 5]. Lượng phân bài tiết mỗi ngày ở nhóm dùng kẽm cũng giảm cách biệt 45% so với nhóm đối chứng từ ngày 1 đến ngày 5 [3, 5].
Một thử nghiệm lâm sàng năm 2019 theo dõi 100 trẻ từ 28 ngày tuổi đến 5 tuổi bị tiêu chảy cấp tại phòng khám ngoại trú, chia làm hai nhóm uống kẽm kèm phác đồ thông thường (50 trẻ) hoặc không uống kẽm (50 trẻ) [4]. Vào ngày thứ 3 can thiệp, nhóm trẻ bổ sung kẽm có tần suất các đợt tiêu chảy giảm rõ rệt và tỷ lệ trẻ có khuôn phân từ mềm đến đặc cao hơn hẳn nhóm không dùng kẽm [4].
Bằng chứng từ các phân tích gộp quy mô lớn
Một tổng quan và phân tích gộp năm 2011 khảo sát 12 nghiên cứu về kẽm trong kiểm soát tiêu chảy cấp chỉ ra 11 nghiên cứu ghi nhận sự rút ngắn thời gian mắc bệnh, trong đó 8 nghiên cứu đạt mức ý nghĩa thống kê [5]. Trong 5 nghiên cứu theo dõi lượng và tần suất đi ngoài, việc dùng kẽm đều cho thấy tác dụng làm giảm lượng phân và tần suất đi tiêu [5]. Một phân tích gộp khác gồm 18 thử nghiệm với 6.165 trẻ tham gia chứng minh kẽm rút ngắn thời gian tiêu chảy cấp trung bình 12,27 giờ [5]. Kẽm cũng giúp giảm tỷ lệ trẻ còn bị tiêu chảy tại ngày thứ 3 (giảm 31%), ngày thứ 5 (giảm 45%) và ngày thứ 7 (giảm 29%) [5]. Ở nhóm tiêu chảy kéo dài, kẽm rút ngắn thời gian bệnh trung bình 15,84 giờ dựa trên dữ liệu từ 5 thử nghiệm với 529 trẻ [5].
Phân tích gộp năm 2008 thu thập 22 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên gồm 16 nghiên cứu trên tiêu chảy cấp (15.231 trẻ) và 6 nghiên cứu trên tiêu chảy kéo dài (2.968 trẻ) [6]. Ở nhóm trẻ bị tiêu chảy cấp, bổ sung kẽm giúp giảm 18,8% tần suất đi ngoài trung bình, rút ngắn 15,0% thời gian mắc bệnh và tăng xác suất giảm tiêu chảy thêm 17,9% so với nhóm giả dược [6]. Đối với tiêu chảy kéo dài, kẽm làm giảm 12,5% tần suất đi ngoài, rút ngắn 15,5% thời gian bệnh và tăng xác suất giảm bệnh thêm 18,0% [6]. Tổng quan năm 1998 cũng ghi nhận thời gian mắc tiêu chảy cấp ở trẻ uống kẽm ngắn hơn từ 9% đến 23% so với nhóm đối chứng [7]. Một đánh giá bằng chứng năm 2009 khẳng định kẽm giúp rút ngắn thời gian tiêu chảy cấp trung bình 0,5 ngày và rút ngắn thời gian tiêu chảy kéo dài 0,68 ngày ở trẻ dưới 5 tuổi [8].
Bên cạnh giá trị điều trị, việc bổ sung kẽm liên tục từ 5 đến 15 tháng làm giảm tỷ lệ mới mắc tiêu chảy từ 8% đến 45% [7]. Đặc biệt, một can thiệp bổ sung kẽm trong 2 tuần cho thấy khả năng duy trì hiệu quả phòng ngừa các đợt tiêu chảy mới trong suốt 3 tháng theo dõi tiếp theo [7].
Giới hạn của bằng chứng và trường hợp không thấy khác biệt
Mặc dù phần lớn nghiên cứu cho thấy kẽm đem lại lợi ích lớn, dữ liệu y khoa cũng ghi nhận những ngoại lệ. Một thử nghiệm mù đôi ngẫu nhiên có đối chứng năm 2009 tại Ấn Độ trên 808 trẻ từ 6 đến 59 tháng tuổi nhập viện vì tiêu chảy cấp nhiều nước hoặc phân máu chia thành ba nhóm: dùng giả dược, chỉ uống kẽm, hoặc uống kẽm kết hợp đồng [1]. Kết quả cho thấy thời gian tiêu chảy trung bình tính từ khi nhập viện là 63,7 giờ và trọng lượng phân trung bình là 940 gram, không có sự khác biệt giữa các nhóm [1]. Lượng dung dịch bù nước bằng đường uống hay truyền dịch tĩnh mạch, tỷ lệ trẻ tiêu chảy trên 7 ngày và số trẻ bị mất nước nặng cũng tương đương nhau [1]. Nhóm nghiên cứu kết luận bổ sung kẽm không mang lại tác động có lợi phổ quát cho mọi trường hợp tiêu chảy cấp [1].
Đồng thời, phân tích bằng chứng năm 2009 chỉ ra liệu pháp bổ sung kẽm không ghi nhận tác động có lợi ở nhóm nhũ nhi dưới 6 tháng tuổi mắc tiêu chảy cấp [8]. Vào ngày điều trị đầu tiên, tỷ lệ trẻ còn tiêu chảy giữa nhóm kẽm và giả dược chưa có sự khác biệt rõ rệt [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng kẽm cho trẻ
Một số người lầm tưởng uống kẽm sẽ giúp trẻ cầm tiêu chảy ngay lập tức sau liều đầu tiên. Thực tế nghiên cứu cho thấy mức độ giảm tiêu chảy không khác biệt giữa nhóm dùng kẽm và giả dược vào ngày điều trị thứ nhất [6]. Phải sang ngày điều trị thứ 3 trở đi, tỷ lệ giảm nguy cơ tiếp tục tiêu chảy mới rõ rệt [2, 6, 7].
Sai lầm khác là dùng kẽm thay thế hoàn toàn dung dịch bù nước oresol. Kẽm là giải pháp điều trị hỗ trợ tế bào và tăng cường miễn dịch, không thể thay thế việc bù nước và các chất điện giải cần thiết [1, 2, 5, 8]. Một số người cũng tự ý ngừng cho trẻ uống kẽm ngay khi thấy phân thành khuôn mà không duy trì đủ đợt uống để phòng ngừa bệnh tái phát [7].
Ai nên thận trọng và tác dụng không mong muốn cần lưu ý
Tổng quan phân tích trên 11 thử nghiệm tiêu chảy cấp với 4.438 trẻ và 4 thử nghiệm tiêu chảy kéo dài với 2.969 trẻ ghi nhận tỷ lệ trẻ bị nôn trớ sau khi uống kẽm cao hơn hẳn so với nhóm dùng giả dược [6]. Loại chế phẩm sử dụng đóng vai trò quan trọng: trẻ uống chế phẩm kẽm gluconate có tần suất nôn nhiều hơn so với nhóm dùng kẽm sulfate hoặc kẽm acetate [6].
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 6 tháng tuổi là nhóm đối tượng không thấy được hiệu quả lâm sàng rõ rệt từ việc bổ sung kẽm cho tiêu chảy cấp [8]. Cha mẹ của trẻ nhỏ dưới 6 tháng tuổi, trẻ có bệnh nền mạn tính hoặc trẻ nôn ói liên tục không uống được thuốc cần đưa con đến cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và hướng dẫn phác đồ phù hợp [8].
Cách áp dụng an toàn và thực tế cho phụ huynh
Để tối ưu hóa hiệu quả, kẽm nên được bổ sung càng sớm càng tốt ngay khi trẻ bắt đầu khởi phát các triệu chứng tiêu chảy, lý tưởng nhất là trong vòng 3 ngày đầu [2]. Liều dùng elemental zinc (kẽm nguyên tố) được nghiên cứu sử dụng là 20 mg mỗi ngày cho trẻ từ 6 tháng tuổi trở lên [2]. Việc duy trì bổ sung liên tục trong 14 ngày có tác dụng củng cố hàng rào tiêu hóa và tạo đề kháng giúp phòng ngừa đợt tiêu chảy tái phát trong vòng 3 tháng tiếp theo [4, 7].
Phụ huynh nên ưu tiên dạng siro hoặc viên phân tán dễ uống cho trẻ nhỏ [3]. Do kẽm gluconate dễ gây kích ứng nôn hơn, việc lựa chọn kẽm sulfate hoặc kẽm acetate có thể giúp hạn chế triệu chứng nôn trớ ở trẻ [6]. Tuyệt đối không tự ý ngưng oresol vì bù nước vẫn là nền tảng sống còn trong xử trí tiêu chảy cấp ở trẻ em [2, 5, 7]. Khi trẻ có biểu hiện tiêu chảy kéo dài, phân có máu hoặc mất nước nặng, việc đưa trẻ đến bệnh viện là bắt buộc [1, 2].
Bổ sung kẽm đúng thời điểm mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc rút ngắn số ngày tiêu chảy cấp và giảm số lần đi ngoài của trẻ nhỏ. Tuy vậy, đây là liệu pháp bổ trợ song hành cùng việc bù nước điện giải đầy đủ, không phải phương thuốc chữa bách bệnh và luôn cần theo dõi cẩn thận phản ứng dung nạp của trẻ.
