Con ngậm thức ăn, quay đầu tránh thìa, bữa cơm kéo dài cả tiếng là nỗi ám ảnh của nhiều cha mẹ. Thay vì tìm nguyên nhân gốc rễ, nhiều phụ huynh tự ra hiệu thuốc mua kẽm cho con uống với kỳ vọng kích thích vị giác tức thì, nhưng lại hoang mang không biết uống bao lâu thì dừng.

Thực tế, thời gian và liều lượng bổ sung kẽm phụ thuộc hoàn toàn vào mức độ thiếu hụt và tình trạng dinh dưỡng của trẻ, thường dao động từ 12 tuần (3 tháng) đến 24 tuần (6 tháng), hoặc kéo dài 1 năm trong các thử nghiệm y khoa có giám sát chặt chẽ [1] [2] [3] [4]. Tuy nhiên, tự ý cho trẻ uống kẽm khi không có chỉ định của bác sĩ hoàn toàn không mang lại lợi ích cải thiện sự thèm ăn [5].

Kẽm tác động thế nào đến vị giác và cân nặng của trẻ?

Thiếu hụt các vi chất dinh dưỡng như sắt, kẽm và magie đóng vai trò chính dẫn đến việc cơ thể trẻ không nhận đủ dưỡng chất từ thức ăn [1]. Ở lứa tuổi mầm non, nhu cầu năng lượng và vi chất tăng rất cao, khiến tình trạng biếng ăn trở nên đáng ngại hơn và có thể gây chậm tăng trưởng, ảnh hưởng tiêu cực đến nhận thức cũng như hệ miễn dịch [1].

Về mặt cơ chế, kẽm có khả năng làm tăng cảm nhận vị giác và sự thèm ăn ở trẻ nhỏ [5]. Một số phân tích chuyên sâu gợi ý rằng chứng chán ăn khi thiếu kẽm liên quan đến việc cơ thể mất khả năng chuyển hóa nitơ [6]. Khi trẻ thiếu kẽm ở mức độ nhẹ, cơ thể sẽ bị hạn chế tổng hợp khối mô nạc, dẫn đến nguy cơ béo phì và dễ mắc các bệnh nhiễm trùng [6].

Khi được bổ sung đúng lúc ở trẻ suy dinh dưỡng thiếu kẽm, vi chất này giúp giảm chi phí năng lượng để bồi đắp mô, kích thích tuyến ức phát triển trở lại và hoạt hóa bơm natri của tế bào [6]. Ngoài việc tác động lên cảm giác thèm ăn, kẽm còn có thể trực tiếp thúc đẩy quá trình tích lũy khối lượng cơ thể không mỡ (khối nạc) ở những trẻ bị thấp còi [7].

Nghiên cứu khoa học nói gì về thời gian và liều lượng dùng kẽm?

Không có một công thức chung cho mọi đứa trẻ. Các thử nghiệm lâm sàng qua nhiều thập kỷ đã áp dụng các phác đồ rất khác nhau tùy theo độ tuổi và bệnh lý của trẻ.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2014 tại Isfahan (Iran) đã khảo sát 300 trẻ mầm non, sau đó chọn ngẫu nhiên 80 trẻ chia làm hai nhóm bằng nhau để uống 10 mg kẽm mỗi ngày hoặc giả dược trong 12 tuần [1]. Kết thúc 12 tuần với 77 trẻ hoàn thành, nhóm bổ sung kẽm đã cải thiện lượng calo nạp vào nhờ tác động tích cực lên các thang đo hành vi ăn uống như khả năng đáp ứng với thực phẩm [1].

Với trẻ nhỏ từ 8 tháng đến 5 tuổi có biểu hiện từ chối ăn các món mặn, một nghiên cứu mù đôi có đối chứng năm 2004 đã theo dõi hai nhóm (mỗi nhóm 20 trẻ) trong 6 tháng [3]. Nhóm can thiệp được uống kẽm chelate liều 1 mg/kg cân nặng mỗi ngày trong 3 tháng [3]. Kết quả ghi nhận 17 trên 20 trẻ (tức 85%) ở nhóm dùng kẽm đã cải thiện sự thèm ăn với món mặn, cao hơn đáng kể so với mức 10 trên 20 trẻ (50%) ở nhóm dùng giả dược [3].

Thời gian bổ sung kéo dài 24 tuần (6 tháng) được ghi nhận trong một nghiên cứu quan sát năm 2018 trên 761 trẻ suy dinh dưỡng từ 2 đến 10 tuổi (gồm 390 bé trai và 371 bé gái, tuổi trung bình là 5,63) [4]. Trẻ được uống 10 mg kẽm nguyên tố mỗi ngày trong suốt 24 tuần [4]. Kết quả cho thấy những trẻ có nồng độ kẽm huyết thanh ban đầu dưới 75 mug/dL đã tăng đáng kể chiều cao, cân nặng và chỉ số khối cơ thể (BMI) ở cả mốc 12 tuần và 24 tuần, đồng thời tăng rõ rệt sự thèm ăn sau 24 tuần so với nhóm có mức kẽm từ 75 mug/dL trở lên [4].

Thậm chí, thời gian theo dõi và dùng kẽm có thể lên tới 1 năm. Nghiên cứu mù đôi năm 1984 thực hiện trên 30 trẻ nhỏ có bằng chứng thiếu kẽm nhẹ đã cho 15 trẻ (gồm 10 bé trai) dùng kẽm liều trung bình 4,2 mg mỗi ngày trong 1 năm, so sánh với nhóm uống siro giả dược [2]. Nhóm dùng kẽm tăng lượng tiêu thụ năng lượng, chất đạm và 9 dưỡng chất khác; riêng các bé trai tăng mức năng lượng nạp vào trung bình từ 1.280 kcal (đạt 88% mức khuyến nghị) lên 1.880 kcal mỗi ngày (đạt 118% mức khuyến nghị), trong khi hiệu quả này không rõ rệt ở các bé gái [2].

Khi nào bổ sung kẽm không giúp trẻ ăn ngon hơn?

Dữ liệu khoa học cũng chỉ ra rằng không phải cứ uống kẽm là trẻ sẽ đòi ăn. Một nghiên cứu năm 1981 trên 16 trẻ đang hồi phục sau suy dinh dưỡng nặng cho thấy trẻ dùng chế độ ăn gốc đậu nành có nồng độ kẽm huyết tương thấp hơn nhiều, tốc độ tăng cân chậm hơn so với chế độ ăn gốc sữa [6]. Khi được bổ sung kẽm acetate, 14 trên 16 trẻ tăng tốc độ tăng cân ngay lập tức và rõ rệt, nhưng các trẻ này lại không biểu hiện phản ứng thèm ăn do hàm lượng đạm trong khẩu phần ăn được sử dụng tương đối thấp [6].

Tương tự, nghiên cứu năm 2008 trên trẻ em Peru từ 6 đến 8 tháng tuổi bị thấp còi nhẹ đến trung bình đã chia trẻ thành 3 nhóm dùng trong 6 tháng: uống 3 mg kẽm/ngày dạng dung dịch, ăn cháo tăng cường 3 mg kẽm/ngày, hoặc không bổ sung kẽm [7]. Kết quả sau 6 tháng cho thấy liều 3 mg kẽm mỗi ngày không làm thay đổi lượng năng lượng nạp vào hay tỷ lệ trẻ biếng ăn giữa các nhóm [7]. Tuy nhiên, ở nhóm trẻ thấp còi nặng hơn (chỉ số chiều dài theo tuổi dưới -1,1 độ lệch chuẩn), việc uống kẽm dạng dung dịch giúp tăng khối lượng cơ thể không mỡ nhiều hơn 0,41 kg so với nhóm không dùng kẽm, còn dạng cháo tăng cường kẽm thì không tạo ra hiệu quả này [7].

Đối với chứng chán ăn tâm thần khởi phát ở trẻ em, nghiên cứu năm 1993 trên 26 trẻ nhập viện đã thử nghiệm thiết kế chéo mù đôi kéo dài 12 tuần, gồm 6 tuần dùng giả dược và 6 tuần uống 50 mg kẽm sulphate mỗi ngày [8]. Dù tình trạng thiếu kẽm rất phổ biến ở nhóm trẻ này, nhưng chỉ cần quay lại chế độ ăn bình thường là mức kẽm và tỷ lệ cân nặng theo chiều cao đã nhanh chóng phục hồi mà không cần uống kẽm [8]. Trong 7 thử nghiệm bổ sung kẽm ở nhóm này, chỉ có 3 trường hợp hoàn thành vì việc ăn uống qua đường miệng không đủ đã đe dọa sức khỏe của 4 trẻ còn lại [8].

Sai lầm phổ biến: Tự mua kẽm uống không cần đơn bác sĩ

Hiểu lầm lớn nhất của phụ huynh là coi kẽm như "thuốc bổ kích cầu" vô hại và tự ý mua dùng. Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã đánh giá trực tiếp nồng độ kẽm huyết thanh và hành vi ăn uống ở những trẻ được gia đình tự bổ sung kẽm mà không có đơn của bác sĩ [5].

Các nhà nghiên cứu nhận thấy không có bất kỳ mối liên hệ nào giữa các thang điểm hành vi ăn uống và nồng độ kẽm trong máu của trẻ ở nhóm này [5]. Thậm chí, nhóm trẻ tự dùng kẽm còn có điểm số thấp hơn ở mục "trẻ yêu thích thức ăn" và điểm cao hơn ở mục "trẻ bỏ thừa thức ăn trên đĩa" hoặc "trẻ khó chiều trong bữa ăn" so với nhóm đối chứng [5].

Nguyên nhân thực sự khiến trẻ thờ ơ với thức ăn trong các trường hợp này liên quan đến tốc độ tăng trưởng đã đi vào giai đoạn ổn định và các vấn đề giao tiếp trong gia đình [5]. Khi cha mẹ ra sức ép hoặc dỗ dành con ăn thêm, trẻ sẽ nhận ra việc ăn uống quan trọng với bố mẹ thế nào, từ đó dùng hành vi từ chối thức ăn để đạt được mục đích hoặc đòi hỏi điều mình thích [5]. Dù nguyên nhân trẻ bỏ ăn là gì, việc tự ý bổ sung kẽm khi không có chỉ định là phương pháp thiếu khoa học và không mang lại lợi ích nào cho sự thèm ăn của trẻ [5].

Ai cần bổ sung và ai nên thận trọng?

Nhóm đối tượng hưởng lợi rõ rệt nhất từ việc bổ sung kẽm là trẻ suy dinh dưỡng có nồng độ kẽm huyết thanh thấp dưới 75 mug/dL [4]. Ngoài ra, trẻ đang trong giai đoạn cần tăng cân hoặc tăng trưởng bắt kịp, đặc biệt là trẻ vừa trải qua đợt tiêu chảy hoặc trẻ đang dự kiến sử dụng sữa công thức gốc đậu nành, là nhóm cần được bổ sung kẽm [6]. Các bác sĩ cũng luôn xem xét tình trạng thiếu kẽm khi chẩn đoán phân biệt nguyên nhân gây biếng ăn ở trẻ nhỏ [2].

Ngược lại, cha mẹ cần đặc biệt thận trọng không tự ý cho con uống kẽm nếu chưa khám loại trừ các nguyên nhân thực thể gây chán ăn [5]. Với những trẻ sụt cân, cố tình tránh né thức ăn, sợ béo, tự gây nôn hoặc tập thể dục quá mức (dấu hiệu của chứng chán ăn tâm thần), việc thiếu kẽm chỉ là hệ quả thứ phát do tự bỏ đói bản thân; trẻ cần được chăm sóc y tế chuyên khoa và phục hồi chế độ ăn bình thường thay vì tự uống viên kẽm [8].

Áp dụng thực tế: Làm sao để dùng kẽm an toàn cho trẻ?

Khi thấy con biếng ăn kéo dài, bước đầu tiên cha mẹ cần làm là đưa trẻ đi khám để bác sĩ kiểm tra thể chất chi tiết và làm xét nghiệm máu đo nồng độ kẽm huyết thanh [4] [5]. Nếu kết quả xét nghiệm máu dưới 75 mug/dL ở trẻ suy dinh dưỡng, bác sĩ có thể chỉ định lộ trình dùng 10 mg kẽm nguyên tố mỗi ngày trong 12 đến 24 tuần để cải thiện cả vị giác lẫn chiều cao, cân nặng [4]. Với trẻ nhỏ từ 8 tháng đến 5 tuổi chán ăn món mặn, liều dùng có thể được tính theo cân nặng là 1 mg/kg mỗi ngày trong thời gian 3 tháng dưới sự giám sát y tế [3].

Về dạng bào chế và cách kết hợp bữa ăn, chế phẩm bổ sung kẽm dạng dung dịch uống trực tiếp cho thấy hiệu quả giúp tăng khối nạc ở trẻ thấp còi tốt hơn so với việc trộn cùng một liều lượng kẽm đó vào cháo thực phẩm tăng cường [7]. Đồng thời, để kẽm phát huy tác dụng kích thích ăn uống và bồi đắp mô cơ thể, khẩu phần ăn hàng ngày của trẻ phải đảm bảo đủ chất đạm và đa dạng dưỡng chất, tránh chế độ ăn đơn điệu [1] [6].

Song song với dinh dưỡng, cha mẹ cần thay đổi tâm lý trong bữa ăn. Không nên thúc ép, biến bữa cơm thành cuộc mặc cả khiến trẻ dùng việc ngậm, nhả thức ăn làm công cụ đối phó với người lớn [5].

Tóm lại, kẽm chỉ thực sự giúp trẻ ăn ngon và tăng cân khi cơ thể trẻ đang thiếu hụt vi chất này, với thời gian uống thường cần từ 3 đến 6 tháng theo đúng liều lượng bác sĩ kê [1] [3] [4]. Tự ý mua kẽm cho con uống khi chưa rõ nguyên nhân không giúp cải thiện chứng biếng ăn [5]. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nhi hoặc dinh dưỡng để có phác đồ an toàn nhất, đặc biệt khi trẻ có bệnh nền hoặc suy dinh dưỡng.