Khi trẻ mắc sốt xuất huyết, tình trạng sốt cao li bì kéo dài cùng nguy cơ biến chứng luôn khiến phụ huynh lo lắng, tìm kiếm các giải pháp bổ trợ nhằm giúp con nhanh hồi phục. Trong số các vi chất thường được nhắc tới, kẽm nổi lên như một khoáng chất tăng cường miễn dịch phổ biến. Nhiều cha mẹ thắc mắc liệu cho trẻ uống kẽm trong giai đoạn cấp có giúp trẻ sớm cắt cơn sốt và nhanh xuất viện hay không.

Câu trả lời dựa trên bằng chứng khoa học hiện tại là: Bổ sung kẽm có thể hỗ trợ rút ngắn thời gian điều trị nội trú tại bệnh viện, nhưng chưa có bằng chứng xác thực cho thấy kẽm giúp hạ sốt nhanh hơn. Do đó, kẽm không thể thay thế các phác đồ hạ sốt và bù dịch chuẩn trong điều trị sốt xuất huyết.

Vai trò sinh học của kẽm và thực trạng thiếu hụt ở trẻ sốt xuất huyết

Kẽm là một vi chất dinh dưỡng thiết yếu, đóng vai trò then chốt như một thành phần cấu trúc, xúc tác và truyền tín hiệu trong các hoạt động của protein [1]. Ước tính có khoảng 10% các loại protein trong cơ thể người có khả năng liên kết với kẽm, chứng minh vi chất này can thiệp vào rất nhiều quá trình sinh lý sống còn [1]. Kẽm đặc biệt quan trọng đối với sự tăng trưởng, phát triển của trẻ, hoạt động của hệ miễn dịch, hệ thần kinh cũng như chức năng nội tiết, nhất là trong các giai đoạn cơ thể phát triển nhanh như thời thơ ấu [1].

Tình trạng thiếu kẽm khá phổ biến tại các quốc gia đang phát triển và làm gia tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh lý truyền nhiễm [2]. Về mặt lý thuyết, một nửa dân số thế giới có nguy cơ thiếu kẽm do lượng cung cấp trong khẩu phần ăn hàng ngày không đầy đủ [1]. Nhu cầu khuyến nghị về lượng kẽm dung nạp hàng ngày ở trẻ 5 tuổi dao động từ 2,9 đến 10,0 mg/ngày; đối với nhóm 10-15 tuổi, con số này là 5,7 đến 15,5 mg/ngày ở bé trai và 4,6 đến 15 mg/ngày ở bé gái [1].

Nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2019 tiến hành trên 32 bệnh nhi nhập viện vì nhiễm virus sốt xuất huyết (độ tuổi trung bình 7,3 tuổi; 56,3% là bé trai) cho thấy tỷ lệ thiếu kẽm lên tới 46,7% [1]. Đáng chú ý, các bé trai có nguy cơ thiếu hụt kẽm cao gấp 7,3 lần so với bé gái (OR = 7,3; khoảng tin cậy 95%: 1,5 - 36,6) [1]. Dữ liệu từ nhóm trẻ này cũng ghi nhận thời gian sốt và thời gian nằm viện ở trẻ thiếu kẽm có xu hướng dài hơn so với trẻ có mức kẽm bình thường, dù sự khác biệt này chưa đạt ý nghĩa thống kê [1].

Nghiên cứu lâm sàng: Kẽm tác động thế nào đến thời gian hạ sốt và nằm viện?

Để đánh giá chính xác hiệu quả lâm sàng của việc bù kẽm, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng bằng giả dược đã được tiến hành tại khoa Nhi thuộc Bệnh viện Đại học MSMC Srinakharinwirot (Thái Lan) từ tháng 1/2016 đến tháng 4/2017 [2].

Nghiên cứu thu nhận 50 trẻ em được chẩn đoán mắc sốt Dengue hoặc sốt xuất huyết Dengue [2]. Tỷ lệ thiếu kẽm chung được ghi nhận ở mức 46% [2]. Các bệnh nhi được phân ngẫu nhiên để uống kẽm bis-glycinate hoặc giả dược với tần suất 3 lần một ngày trong vòng 5 ngày hoặc cho đến khi hết sốt [2]. Mục tiêu chính là đánh giá thời gian lui sốt (giai đoạn hạ nhiệt độ cơ thể), mục tiêu phụ là thời gian nằm viện và mức độ nặng của bệnh [2].

Kết quả cho thấy:

  • Về thời gian cắt sốt: Thời gian hạ sốt trung bình ở nhóm dùng kẽm là 29,2 ± 24,0 giờ, trong khi ở nhóm dùng giả dược là 38,1 ± 31,5 giờ [2]. Mặc dù thời gian ở nhóm kẽm có vẻ ngắn hơn, sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê (chỉ số P = 0,270) [2].
  • Về thời gian nằm viện: Nhóm bổ sung kẽm có thời gian nằm viện trung bình là 62,5 ± 23,8 giờ, ngắn hơn rõ rệt so với mức 84,7 ± 34,0 giờ ở nhóm dùng giả dược [2]. Mức chênh lệch trung bình là 22,2 giờ (khoảng tin cậy 95%: 5,5 - 38,5 giờ; chỉ số P = 0,010), đạt ý nghĩa thống kê rõ ràng [2].

Các tác giả kết luận rằng việc bổ sung kẽm ngay khi nhập viện hỗ trợ rút ngắn thời gian điều trị nội trú ở trẻ mắc sốt xuất huyết [2]. Nồng độ kẽm huyết thanh bình thường từ trước kết hợp với việc bổ sung kẽm trong giai đoạn cấp giúp cải thiện kết quả lâm sàng liên quan đến sốt [2].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng hiện có

Phát hiện trên mở ra tiềm năng lớn cho việc dùng kẽm như một liệu pháp hỗ trợ điều trị kinh tế và an toàn. Rút ngắn được gần 1 ngày nằm viện (khoảng 22,2 giờ) có ý nghĩa rất lớn: giúp trẻ sớm trở về môi trường sinh hoạt quen thuộc, giảm nguy cơ nhiễm khuẩn chéo trong bệnh viện và tiết kiệm chi phí cho gia đình [2].

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học về kẽm trên bệnh sốt xuất huyết hiện nay còn một số hạn chế nhất định cần nhìn nhận khách quan:

  • Cỡ mẫu của thử nghiệm lâm sàng còn nhỏ (chỉ gồm 50 bệnh nhi), do đó cần thêm các nghiên cứu đa trung tâm với quy mô lớn hơn để xác thực kết quả [2].
  • Bổ sung kẽm không giúp cắt sốt ngay lập tức. Mức chênh lệch về thời gian lui sốt chưa đạt độ tin cậy thống kê (P = 0,270) [2]. Do đó, phụ huynh không thể kỳ vọng kẽm có tác dụng hạ thân nhiệt thay thế thuốc hạ sốt chuyên dụng.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng kẽm cho trẻ mắc sốt xuất huyết

Nhiều cha mẹ khi nghe đến lợi ích của kẽm thường mắc phải một số sai lầm nguy hại:

  • Hiểu lầm kẽm là "thuốc hạ sốt cấp tốc": Như nghiên cứu đã chỉ ra, kẽm chỉ là vi chất hỗ trợ phục hồi, không có cơ chế ức chế trung tâm điều nhiệt nhanh chóng như paracetamol [2]. Việc cố tình cho uống kẽm để mong con hạ sốt nhanh là hoàn toàn sai lầm.
  • Hiểu lầm uống càng nhiều kẽm càng nhanh khỏi: Bổ sung vi chất chỉ có lợi khi cơ thể thiếu hụt hoặc dùng đúng liều lượng sinh lý. Uống quá liều kẽm dạng dược phẩm có thể gây kích ứng đường tiêu hóa, buồn nôn, nôn mửa – những triệu chứng dễ gây nhầm lẫn hoặc làm nặng thêm dấu hiệu cảnh báo của bệnh sốt xuất huyết.
  • Hiểu lầm kẽm có thể thay thế dung dịch bù nước: Nguyên tắc sống còn trong điều trị sốt xuất huyết là bù dịch đầy đủ (oresol, nước canh, nước hoa quả) và theo dõi sát các dấu hiệu cảnh báo xuất huyết, sốc. Kẽm hoàn toàn không thay thế được các biện pháp hồi sức dịch này.

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Việc bổ sung kẽm dạng chế phẩm thuốc cần có sự giám sát của nhân viên y tế, đặc biệt đối với:

  • Trẻ có bệnh lý nền về gan, thận hoặc rối loạn chuyển hóa khoáng chất.
  • Trẻ đang có các triệu chứng nôn mửa liên tục, đau bụng nhiều hoặc nghi ngờ xuất huyết tiêu hóa. Việc ép trẻ uống thêm viên hay siro kẽm lúc này có thể làm tăng cảm giác buồn nôn và cản trở việc theo dõi bệnh.
  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 6 tháng tuổi nếu không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa nhi.

Cha mẹ tuyệt đối không tự ý mua các loại kẽm liều cao cho con uống tại nhà khi chưa có chẩn đoán chính xác từ cơ sở y tế.

Gợi ý chăm sóc và cung cấp dinh dưỡng hợp lý trong đời sống

Trong quá trình chăm sóc trẻ bị sốt xuất huyết tại nhà hoặc sau khi xuất viện, cha mẹ nên áp dụng các nguyên tắc dinh dưỡng an toàn:

  • Ưu tiên nguồn kẽm tự nhiên: Thay vì lạm dụng thực phẩm chức năng, hãy cung cấp kẽm qua chế độ ăn dễ tiêu. Nguồn thực phẩm giàu kẽm bao gồm thịt nạc đỏ, thịt gia cầm, trứng, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt.
  • Cách chế biến phù hợp: Khi trẻ đang mệt và sốt, nên chế biến món ăn dưới dạng lỏng, mềm, dễ nuốt như cháo thịt băm, súp gà hoặc súp đậu. Chia nhỏ bữa ăn thành 5-6 cữ trong ngày để trẻ dễ hấp thu mà không gây áp lực lên dạ dày.
  • Tuân thủ đúng chỉ định: Nếu trẻ nằm viện và được bác sĩ kê đơn bổ sung kẽm hỗ trợ (như kẽm bis-glycinate trong nghiên cứu), hãy cho trẻ uống đúng liều lượng và thời gian được hướng dẫn [2]. Không tự ý kéo dài thời gian dùng thuốc sau khi trẻ đã khỏi bệnh nếu không có tư vấn y khoa.

Bổ sung kẽm là một hướng can thiệp hỗ trợ đầy hứa hẹn giúp rút ngắn số ngày nằm viện cho trẻ mắc sốt xuất huyết [2]. Dẫu vậy, chìa khóa quan trọng nhất trong kiểm soát sốt xuất huyết vẫn là bù nước điện giải kịp thời, theo dõi sát sao thân nhiệt, các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm và đưa trẻ đến bệnh viện thăm khám kịp thời.