Đau nửa đầu (migraine) là bệnh lý thần kinh biểu hiện bằng những cơn đau đầu dữ dội, đi kèm nhạy cảm ánh sáng, âm thanh, thường có buồn nôn và nôn [1]. Nhiều người bệnh tìm đến thực phẩm bổ sung magiê với hy vọng giảm bớt số lần lên cơn đau mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào thuốc tây.
Các dữ liệu nghiên cứu lâm sàng cho thấy bổ sung magiê đường uống giúp giảm đáng kể tần suất và mức độ nghiêm trọng của cơn đau nửa đầu [2]. Khoáng chất này còn hỗ trợ cắt cơn đau cấp tính khi được truyền tĩnh mạch tại cơ sở y tế [2].
Cơ chế magiê tác động lên não bộ và mạch máu
Hiện chưa có một lý thuyết đơn lẻ nào giải thích toàn diện nguyên nhân gây đau nửa đầu, nhưng các nhà nghiên cứu nhấn mạnh mối liên hệ của bệnh với sự lan truyền ức chế vỏ não, căng thẳng oxy hóa, thay đổi mạch máu, hưng phấn thần kinh, giải phóng chất dẫn truyền thần kinh và rối loạn điện giải [1]. Sự thiếu hụt magiê góp phần khởi phát tình trạng ức chế vỏ não lan truyền hoặc làm bất thường quá trình dẫn truyền thần kinh qua hệ glutamatergic [1].
Magiê tham gia vào cơ chế bệnh sinh của đau nửa đầu thông qua việc chống co thắt mạch máu, ức chế kết tập tiểu cầu và ổn định màng tế bào [3]. Khoáng chất này đóng vai trò kiểm soát trương lực mạch máu và phản ứng của mạch máu với các hormone nội sinh cũng như chất dẫn truyền thần kinh, thông qua mối liên hệ với thụ thể NMDA [3]. Việc bổ sung magiê được ghi nhận là hoạt động dựa trên cả hai cơ chế mạch máu và thần kinh [4].
Ở người bệnh đau nửa đầu, nồng độ magiê trong huyết thanh thấp hơn so với người không mắc bệnh, và người đau mức độ nặng có mức magiê thấp hơn người đau mức độ nhẹ đến trung bình [5]. Sự sụt giảm nồng độ magiê ở người bệnh cũng được ghi nhận trong dịch não tủy, tuyến nước bọt, cũng như tại các vùng não trong và giữa các cơn đau [5]. Nồng độ magiê huyết thanh có xu hướng giảm sâu hơn ngay trong lúc cơn đau diễn ra, phản ánh gián tiếp sự sụt giảm magiê ngoại bào trong não [3]. Dù khó đo lường chính xác, thiếu hụt magiê vẫn được xem là một yếu tố nguy cơ độc lập của chứng đau nửa đầu [5].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì?
Một nghiên cứu đa trung tâm thử nghiệm mù đôi, bắt chéo công bố năm 1994 đã đánh giá tác dụng của magiê trên 43 bệnh nhân đau nửa đầu đáp ứng tiêu chuẩn của Hiệp hội Đau đầu Quốc tế [6]. Người tham gia dùng 600 mg magiê mỗi ngày dưới dạng trimagnesium dicitrate để dự phòng, kết quả ghi nhận sự sụt giảm đáng kể tỷ lệ xuất hiện cơn đau với tỷ lệ tác dụng phụ rất thấp [6].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược tại nhiều trung tâm năm 1996 tiếp tục khảo sát trên 81 bệnh nhân từ 18 đến 65 tuổi, có tần suất đau trung bình 3,6 cơn mỗi tháng [7]. Sau 4 tuần theo dõi ban đầu, bệnh nhân uống 600 mg (tương đương 24 mmol) magiê dạng trimagnesium dicitrate mỗi ngày hoặc giả dược trong 12 tuần [7]. Từ tuần thứ 9 đến tuần 12, tần suất cơn đau ở nhóm dùng magiê giảm 41,6%, trong khi nhóm giả dược chỉ giảm 15,8% [7]. Số ngày bị đau nửa đầu và lượng thuốc điều trị triệu chứng tính trên mỗi bệnh nhân cũng giảm đáng kể ở nhóm dùng magiê, dù thời lượng và cường độ mỗi cơn đau giảm chưa đạt mức có ý nghĩa thống kê so với giả dược [7].
Năm 2000, một thử nghiệm tiền cứu, ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược đã so sánh hiệu quả dự phòng của 1830 mg magnesium citrate (23 bệnh nhân), 10 mg flunarizine (22 bệnh nhân) và 10 mg amitriptyline (20 bệnh nhân) trong 3 tháng [8]. Cả ba hoạt chất đều vượt trội hơn giả dược trong việc giảm tần suất và mức độ đau sau tháng đầu tiên, đồng thời không có sự khác biệt đáng kể về hiệu quả cũng như tác dụng phụ giữa nhóm dùng magiê và hai nhóm thuốc dự phòng tiêu chuẩn [8]. Nghiên cứu kết luận magiê đường uống dung nạp tốt, có thể là lựa chọn thay thế trong dự phòng đau nửa đầu, nhưng cần thêm các thử nghiệm quy mô lớn hơn để xác nhận [8].
Đối với thể đau nửa đầu không có tiền triệu (aura), một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược năm 2008 đã theo dõi 30 bệnh nhân dùng 600 mg magnesium citrate mỗi ngày và 10 bệnh nhân dùng giả dược (độ tuổi 20-55, có 2-5 cơn đau mỗi tháng) trong 3 tháng [4]. Kết quả cho thấy tần suất, mức độ đau và biên độ P1 trong đo điện thế gợi thị giác giảm đáng kể ở nhóm dùng magiê so với trước điều trị và so với nhóm giả dược [4]. Hình ảnh chụp cắt lớp phát xạ đơn photon (SPECT) não cũng ghi nhận lưu lượng máu vỏ não ở vùng trán dưới bên, thái dương dưới bên và vùng thùy đảo tăng lên đáng kể sau khi dùng magiê, điều không xảy ra ở nhóm giả dược [4].
Một phân tích gộp công bố năm 2016 đã tổng hợp dữ liệu từ 21 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) tính đến ngày 24 tháng 2 năm 2015 [2]. Trong đó, 11 nghiên cứu đánh giá magiê truyền tĩnh mạch đối với cơn đau cấp tính trên 948 người tham gia, và 10 nghiên cứu đánh giá magiê đường uống trong dự phòng đau nửa đầu trên 789 người tham gia [2]. Kết quả chỉ ra magiê truyền tĩnh mạch làm dịu cơn đau cấp tính đáng kể trong vòng 15-45 phút, 120 phút và 24 giờ sau khi truyền (với tỷ số chênh OR lần lượt là 0,23; 0,20 và 0,25) [2]. Magiê đường uống cũng làm giảm rõ rệt cả tần suất và cường độ cơn đau nửa đầu (với tỷ số chênh OR lần lượt là 0,20 và 0,27) [2].
Trong điều trị phối hợp, thuốc sodium valproate vốn giúp giảm khoảng 50% số cơn hoặc số ngày đau ở khoảng một nửa số bệnh nhân [5]. Khi kết hợp bổ sung magiê cho bệnh nhân đang điều trị bằng sodium valproate, hiệu quả chống đau nửa đầu của thuốc được tăng cường, đồng thời giúp giảm liều lượng sodium valproate cần thiết để đạt hiệu quả điều trị [5].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Việc sử dụng magiê đường uống và truyền tĩnh mạch được khuyến nghị tích hợp như một phần của phương pháp tiếp cận đa mô thức nhằm giảm thiểu chứng đau nửa đầu [2]. Nhiều bác sĩ lâm sàng cho rằng bổ sung magiê đúng liều và đúng dạng có thể giúp ngăn ngừa cơn đau, đặc biệt hữu ích cho những bệnh nhân có chống chỉ định với các thuốc dự phòng tiêu chuẩn hoặc có nguyện vọng điều trị khác [1]. Việc đánh giá nồng độ magiê huyết thanh cũng có thể giúp dự đoán cơn đau và hỗ trợ bác sĩ xác định liều lượng magiê tối ưu cho từng người [3].
Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định cần lưu ý. Trong phân tích gộp năm 2016, một số nghiên cứu được đưa vào chưa áp dụng phương pháp phân nhóm ngẫu nhiên thật sự đầy đủ [2]. Một số nghiên cứu trước đó về tác dụng của magiê truyền tĩnh mạch và đường uống cũng từng cho ra các kết quả chưa đồng nhất [2]. Ngoài ra, ở nghiên cứu năm 1994, mức độ hiệu quả của phác đồ dùng magiê được nhận định là dường như chưa cao bằng các hoạt chất dự phòng đau nửa đầu đã được phê duyệt tại thời điểm đó [6].
Những hiểu lầm thường gặp về magiê và đau nửa đầu
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là chỉ cần xét nghiệm máu thấy chỉ số magiê bình thường thì cơ thể không bị thiếu hụt. Thực tế, trong nghiên cứu ghi nhận người đau nửa đầu có mức magiê huyết thanh thấp hơn người khỏe mạnh, tất cả những người tham gia đều có nồng độ magiê huyết thanh nằm trong giới hạn sinh lý bình thường [5]. Việc đo lường magiê rất phức tạp và nồng độ chất này ở các mô không phải mô đích chưa chắc phản ánh đúng tình trạng bệnh [5]. Nghiệm pháp nạp magiê cho thấy cơ thể người bệnh đau nửa đầu giữ lại lượng magiê lớn hơn so với nhóm đối chứng, gợi ý một tình trạng thiếu hụt magiê toàn thân tiềm ẩn dù xét nghiệm máu không báo động [5].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng chỉ cần ăn thiếu magiê là sẽ lập tức bị đau nửa đầu. Theo đánh giá công bố năm 2022, hiện chưa có các ấn phẩm khoa học đáng tin cậy xác nhận vai trò của việc thiếu hụt magiê đơn thuần trong chế độ ăn uống là nguyên nhân trực tiếp gây ra các cơn đau nửa đầu [1]. Dù vậy, việc tổng hợp các quan sát lâm sàng vẫn mở ra hy vọng tìm kiếm yếu tố khởi phát cơn đau (đặc biệt là đau nửa đầu có tiền triệu) để chẩn đoán và loại trừ thông qua việc bổ sung bằng thuốc kết hợp chế độ ăn [1].
Ai nên thận trọng khi bổ sung magiê?
Dù không có tác dụng phụ nghiêm trọng nào được ghi nhận trong thử nghiệm so sánh năm 2000 [8], việc uống magiê liều cao vẫn có thể gây ra các phản ứng không mong muốn trên đường tiêu hóa. Trong thử nghiệm năm 1996 với liều 600 mg magiê mỗi ngày, các tác dụng phụ được báo cáo bao gồm tiêu chảy ở 18,6% bệnh nhân và kích ứng dạ dày ở 4,7% bệnh nhân [7].
Do magiê có thể tương tác làm thay đổi hiệu quả và liều lượng của thuốc điều trị dự phòng như sodium valproate [5], người đang dùng thuốc kê đơn không nên tự ý mua thực phẩm chức năng về uống. Những người có bệnh lý nền về tiêu hóa, thận hoặc đang điều trị nội khoa cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được đánh giá nồng độ magiê và xác định liều dùng phù hợp [3].
Áp dụng thực tế trong đời sống
Trong các thử nghiệm lâm sàng chứng minh được hiệu quả dự phòng, magiê đường uống thường được sử dụng ở mức liều 600 mg mỗi ngày dưới dạng muối hữu cơ như trimagnesium dicitrate [7] hoặc magnesium citrate [4], một số phác đồ dùng tới 1830 mg magnesium citrate [8]. Thời gian bổ sung cần duy trì đều đặn tối thiểu từ 1 tháng [8] đến 3 tháng (12 tuần) để thấy rõ sự sụt giảm về tần suất và cường độ cơn đau [4].
Bên cạnh viên uống bổ sung theo chỉ định của bác sĩ, người bệnh nên duy trì lối sống lành mạnh, uống đủ nước, ngủ đủ giấc và ăn uống cân bằng với các thực phẩm tự nhiên giàu khoáng chất. Khi xuất hiện cơn đau cấp tính dữ dội không đáp ứng với thuốc giảm đau thông thường, người bệnh cần đến bệnh viện để bác sĩ xem xét các biện pháp can thiệp y tế như truyền tĩnh mạch thay vì tự tăng liều viên uống tại nhà [2].
Bổ sung magiê là một hướng tiếp cận có cơ sở khoa học, giúp giảm tần suất và mức độ các cơn đau nửa đầu với độ an toàn cao [2]. Tuy nhiên, khoáng chất này không phải là thuốc chữa khỏi hoàn toàn bệnh mà đóng vai trò hỗ trợ trong phác đồ điều trị đa mô thức [2]. Người bệnh nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ để chọn đúng dạng muối magiê, dùng đúng liều lượng và kiểm soát tốt các tác dụng phụ trên đường tiêu hóa.
