Nhiều người có thói quen uống viên sủi hoặc bổ sung vitamin C hàm lượng cao mỗi ngày để tăng sức đề kháng và làm đẹp da. Thói quen này phổ biến vì vitamin C thường được xem là dưỡng chất lành tính, dễ đào thải qua nước tiểu. Tuy nhiên, việc nạp quá nhiều dưỡng chất này có thực sự vô hại hay lại tiềm ẩn nguy cơ tổn thương đường tiết niệu?

Câu trả lời ngắn gọn là có. Bổ sung vitamin C liều cao có thể làm tăng lượng oxalate trong nước tiểu, tạo điều kiện cho các tinh thể lắng đọng và dẫn tới sỏi thận hoặc bệnh thận do oxalate [1], [2].

Cơ chế chuyển hóa vitamin C dư thừa thành oxalate

Trong cơ thể người, oxalate là sản phẩm chuyển hóa cuối cùng và phải được đào thải ra ngoài để ngăn tích tụ [3]. Bình thường, vitamin C (axit ascorbic) được xem là chất chống oxy hóa, nhưng khi ở nồng độ dược lý cao, chất này có thể thúc đẩy hình thành các gốc oxy hóa phản ứng [1].

Axit ascorbic dư thừa được cơ thể chuyển hóa một phần thành axit oxalic [1]. Quá trình này biến vitamin C thành một tiền chất trực tiếp của oxalate, đồng thời dưỡng chất này còn làm tăng khả năng hấp thu oxalate từ đường tiêu hóa [3]. Khi lượng axit ascorbic nạp vào vượt quá nhu cầu cơ thể, lượng oxalate đào thải qua nước tiểu sẽ bắt đầu gia tăng rõ rệt [4].

Tại đường tiết niệu, canxi kết hợp với oxalate tạo thành hợp chất canxi oxalate có độ hòa tan rất kém [3]. Khi nồng độ oxalate và canxi tăng cao, nước tiểu đạt trạng thái siêu bão hòa, khiến các tinh thể canxi oxalate kết cụm và lắng đọng trong ống thận hoặc mô kẽ [1], [3]. Tình trạng này không chỉ tạo sỏi thận mà còn có thể gây tổn thương tế bào ống thận và suy giảm chức năng thận cấp tính [1], [5].

Các bằng chứng từ nghiên cứu khoa học

Hiện tượng tăng oxalate niệu và hình thành tinh thể sau khi dùng liều cao vitamin C đã được quan sát trong nhiều báo cáo y khoa thực tế:

Nghiên cứu sinh hóa năm 1998 theo dõi một người nam dùng vitamin C liều lớn trong 8 ngày liên tiếp [5]. Kết quả phân tích nước tiểu 24 giờ cho thấy lượng oxalate bài tiết tăng khoảng 350% trước khi xuất hiện triệu chứng tiểu ra máu [5]. Kính hiển vi điện tử quét phát hiện các khối tinh thể canxi oxalate dihydrate kết tụ lớn trong nước tiểu, đi kèm sự gia tăng độ siêu bão hòa canxi oxalate và chỉ số rủi ro Tiselius [5].

Năm 2007, một báo cáo lâm sàng ghi nhận trường hợp bệnh nhân nam 73 tuổi nhập viện do suy thận cấp trên nền chức năng thận trước đó gần như bình thường (creatinine máu tăng vọt từ 1,2 mg/dL lên 8,4 mg/dL sau 4 tháng) [3]. Bệnh nhân này dùng 680 mg vitamin C mỗi ngày kết hợp thuốc lợi tiểu furosemide, kèm chế độ ăn giàu oxalate và tiêu chảy mãn tính [3]. Sinh thiết thận xác nhận bệnh thận do tinh thể canxi oxalate với các tinh thể nằm rải rác trong lòng ống thận và xơ hóa mô kẽ lan tỏa, buộc phải lọc máu 6 lần để loại bỏ oxalate dư thừa [3].

Một trường hợp khác ghi nhận bệnh nhân tiểu đường có chức năng thận bình thường nhưng phải nhập viện vì tổn thương thận cấp sau 1 tuần áp dụng chế độ ăn kiêng hoàn toàn bằng nước ép [1]. Sinh thiết khẳng định bệnh thận oxalate thứ phát khiến bệnh nhân phải chạy thận nhân tạo [1]. Các bác sĩ nhấn mạnh rằng bệnh thận oxalate thứ phát có thể xuất hiện ngay cả ở mức liều axit ascorbic tương đối cao dưới một số bối cảnh lâm sàng chưa xác định [1].

Năm 2018, một báo cáo ghi nhận bệnh nhân nam 59 tuổi mắc tiểu đường từng ghép thận 11 năm trước bị suy giảm chức năng thận nghiêm trọng (creatinine máu từ 2,0 mg/dL tăng lên 7,2 mg/dL) sau 1 tháng liên tục ăn một lượng lớn quả giả điều (cashew apple) [4]. Quả này chứa lượng vitamin C tự nhiên rất cao (219,3 mg/100 g) nhưng rất ít oxalate [4]. Việc nạp quá nhiều vitamin C tự nhiên từ quả này kết hợp nền bệnh thận trước đó đã kích hoạt đợt bệnh thận oxalate cấp tính cần lọc máu [4].

Năm 2021, nghiên cứu trên 13 trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ chạy thận nhân tạo ăn qua ống thông cho thấy lượng vitamin C nhận vào hàng ngày vượt từ 145% đến 847% nhu cầu khuyến nghị theo độ tuổi [6]. Hậu quả là nồng độ axit ascorbic huyết thanh (trung bình 244,7 +- 139,7 muM/L) và oxalate huyết tương (trung bình 44,3 +- 23,1 muM/L) đều ở mức cao, khẳng định việc nạp thừa vitamin C góp phần tích lũy oxalate ở bệnh nhân suy giảm chức năng bài tiết [6].

Năm 2008, các đánh giá y khoa về việc tiêm truyền vitamin C liều cao cũng đưa ra cảnh báo về hiện tượng tăng oxalate niệu, có thể làm tăng nguy cơ sỏi thận ở người nhạy cảm, đồng thời khuyến cáo cần đo nồng độ oxalate định kỳ trong quá trình điều trị dài ngày [7]. Tương tự, nghiên cứu sử dụng axit ascorbic đường truyền cho bệnh nhân chạy thận nhân tạo (liều lên tới 500 mg với tần suất 3 lần/tuần) cũng nhấn mạnh phải theo dõi nồng độ oxalate huyết tương đều đặn, chẳng hạn mỗi tuần một lần, để phòng tránh tăng oxalate máu [8].

Về dạng bào chế, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, bắt chéo năm 2009 so sánh hai công thức vitamin C đã ghi nhận rằng dạng vitamin C cùng các chất chuyển hóa (Ester-C) làm giảm đáng kể mức oxalate niệu so với việc dùng axit ascorbic thông thường [2].

Giới hạn của bằng chứng hiện có

Dù cơ chế chuyển hóa từ vitamin C sang oxalate đã rõ ràng, phần lớn các dữ liệu lâm sàng tổn thương nặng xuất phát từ các báo cáo ca bệnh riêng lẻ hoặc nhóm đối tượng đặc biệt như trẻ suy thận, người chạy thận nhân tạo hoặc người ghép thận [1], [3], [6], [4]. Mức độ chuyển hóa axit ascorbic thành oxalate có sự khác biệt giữa các cá thể [5]. Nghiên cứu ở trẻ chạy thận nhân tạo ghi nhận nồng độ axit ascorbic không tương quan tuyến tính chặt chẽ với nồng độ oxalate (r = 0,44, p = 0,13), cho thấy sự tích lũy oxalate còn chịu tác động của nhiều yếu tố chuyển hóa khác [6].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người tin rằng vitamin C là loại tan trong nước nên cơ thể sẽ tự đào thải toàn bộ phần dư thừa qua nước tiểu mà không gây hại [4]. Thực tế, quá trình đào thải lượng dư thừa này chính là lúc axit ascorbic chuyển hóa thành oxalate và đi qua hệ thống ống thận [1], [4]. Khi lượng oxalate trong nước tiểu tăng vọt, nó sẽ trực tiếp kết hợp với canxi để tạo cặn lắng [3], [5].

Một hiểu lầm khác là dùng vitamin C từ nguồn trái cây tự nhiên thì an toàn tuyệt đối ở mọi mức độ. Trường hợp suy thận do ăn quá nhiều quả giả điều chứa 219,3 mg vitamin C/100 g đã chứng minh việc dung nạp quá mức dưỡng chất này từ thực phẩm tự nhiên vẫn có thể kích hoạt tổn thương thận do oxalate [4].

Ngoài ra, vitamin C dạng tiêm truyền tĩnh mạch liều cao đôi khi được xem là phương pháp tăng cường thể lực nhanh chóng. Tuy nhiên, việc tiêm liều cao có thể làm tăng biến đổi oxy hóa lipid huyết tương trong giai đoạn thiếu máu cục bộ của phẫu thuật và làm tăng nguy cơ tan máu ở những người thiếu men glucose-6-phosphate dehydrogenase (G6PD) [7].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Việc bổ sung vitamin C liều cao cần được kiểm soát chặt chẽ ở các nhóm có nguy cơ cao phát triển bệnh lý thận oxalate thứ phát:

  • Người cao tuổi, người mắc bệnh tiểu đường hoặc có bệnh thận mạn tính từ trước [1].
  • Bệnh nhân sau ghép thận hoặc đang phải chạy thận nhân tạo [8], [6], [4].
  • Người bị thiếu men glucose-6-phosphate dehydrogenase (G6PD), do tiêm vitamin C liều cao có nguy cơ gây tan máu [7].
  • Những người có các yếu tố thúc đẩy như mất nước, tiêu chảy mãn tính, nhiễm toan chuyển hóa hoặc đang duy trì chế độ ăn nhiều thực phẩm giàu oxalate [1], [3]. Khi bị tiêu chảy hoặc kém hấp thu, canxi bị xà phòng hóa với axit béo trong ruột khiến oxalate tự do được hấp thu nhiều hơn vào máu [3].

Các tổn thương ống thận do tinh thể oxalate thường diễn tiến âm thầm nhưng rất nghiêm trọng; phần lớn người bệnh không phục hồi hoàn toàn chức năng thận và nhiều trường hợp phải phụ thuộc vào chạy thận suốt đời [1], [3].

Cách bổ sung vitamin C hợp lý trong đời sống

Để vừa đảm bảo nhu cầu vi chất vừa bảo vệ đường tiết niệu, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng:

  • Không tự ý uống các chế phẩm bổ sung hoặc viên sủi vitamin C liều cao kéo dài ngày nếu không có chỉ định y khoa rõ ràng [1], [5].
  • Tránh kết hợp vitamin C liều cao với thực phẩm quá giàu oxalate khi đang gặp các vấn đề rối loạn tiêu hóa hay tiêu chảy kéo dài [3].
  • Duy trì lượng nước uống đầy đủ hàng ngày, tránh để cơ thể rơi vào tình trạng mất nước vì mất nước làm tăng nguy cơ kết tinh canxi oxalate [1], [3].
  • Bệnh nhân có bệnh nền thận mạn tính hoặc đang điều trị y tế dài ngày cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa và thực hiện theo dõi oxalate niệu hoặc oxalate huyết tương định kỳ nếu được chỉ định dùng vitamin C [7], [3], [8].

Vitamin C là vi chất cần thiết cho hoạt động của hệ miễn dịch và tế bào nội mô mạch máu [7]. Dù vậy, lạm dụng liều cao có thể khiến cơ thể chuyển hóa quá mức dưỡng chất này thành axit oxalic, dẫn tới sỏi canxi oxalate và suy giảm chức năng thận nghiêm trọng [1], [3]. Việc bổ sung cần dựa trên nhu cầu thực tế và có sự tư vấn của chuyên gia y tế, đặc biệt trên những người có sẵn bệnh nền chuyển hóa hoặc bệnh thận.