Trong đời sống hàng ngày, nhiều người có thói quen pha trà cam thảo uống giải nhiệt, ngậm kẹo thảo dược hoặc dùng các bài thuốc Đông y có vị ngọt dịu này để bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, đối với người đang điều trị bệnh tim mạch hoặc huyết áp cao, việc dùng chung cam thảo với thuốc Tây có thực sự an toàn hay tiềm ẩn rủi ro khó lường?
Câu trả lời ngắn gọn từ các nghiên cứu y khoa là cam thảo có thể gây tương tác nguy hiểm với nhiều loại thuốc tim mạch, đặc biệt là thuốc lợi tiểu và thuốc trợ tim digoxin [2, 5]. Nguyên nhân cốt lõi nằm ở khả năng làm hạ nồng độ kali trong máu của cả cam thảo lẫn các loại thuốc này, dẫn đến hiệu ứng cộng gộp gây rối loạn nhịp tim, ngộ độc thuốc hoặc thậm chí ngừng tim [2, 3, 5].
Vì sao cam thảo lại làm tụt kali máu và gây hại cho tim?
Cam thảo là một trong những dược liệu được sử dụng rộng rãi nhất trong y học cổ truyền phương Đông như Trung Quốc và Hàn Quốc [2, 7]. Dược liệu này được phân loại là có độc tính mức độ trung bình dựa trên giá trị liều gây chết trung bình (LD50), trong đó nguy cơ gây độc thấp nhất khi dùng qua đường uống [1]. Dù vậy, các tác dụng phụ chính được ghi nhận của cam thảo bao gồm tăng huyết áp, giữ nước và các rối loạn thứ phát do hạ kali máu [4, 5].
Cơ chế gây ra tình trạng này xuất phát từ các hoạt chất và chất chuyển hóa có hoạt tính của cam thảo, bao gồm axit glycyrrhizic (còn gọi là GA), axit glycyrrhetic và 3MGA [2, 5]. Khi vào cơ thể, các chất này ức chế một loại enzyme có tên là 11-beta-HSD2 (11-beta-hydroxysteroid dehydrogenase loại 2) [2, 5, 7]. Bình thường, enzyme này làm nhiệm vụ chuyển hóa hormone cortisol thành dạng bất hoạt là cortisone [2, 5]. Khi enzyme bị khóa, quá trình chuyển đổi bị chặn lại, làm nồng độ và hoạt tính của cortisol trong cơ thể tăng cao [1].
Bên cạnh đó, axit glycyrrhetic còn ức chế hoạt động của enzyme 5-beta reductase, làm ức chế quá trình chuyển hóa hormone aldosterone tại gan [1]. Kết quả là cơ thể rơi vào trạng thái tăng hoạt tính giống hormone mineralocorticoid (cường mineralocorticoid), gây giữ muối, giữ nước và đào thải kali ra ngoài [2, 4, 7]. Các biểu hiện này tương tự như hội chứng Cushing hoặc các bệnh di truyền như tăng sản thượng thận bẩm sinh [2]. Ngoài ra, cam thảo còn có khả năng ức chế hoặc cảm ứng một số enzyme CYP, enzyme UDP glucuronosyltransferase, vận chuyển qua trung gian P-glycoprotein và enzyme 5-alpha-reductase, dẫn đến tương tác khi dùng chung với các thuốc khác [1].
Sự cộng hưởng nguy hiểm với thuốc lợi tiểu và thuốc trợ tim
Trong điều trị tim mạch, thuốc lợi tiểu quai (như furosemide, bumetanide, axit ethacrynic, torsemide) thường được kê đơn để kiểm soát phù nề do suy tim sung huyết, xơ gan, bệnh thận và tăng huyết áp [3]. Nhóm thuốc lợi tiểu quai và thuốc lợi tiểu thiazide đều có tác dụng phụ là làm mất kali khỏi cơ thể phụ thuộc vào liều lượng, dẫn đến giảm nồng độ kali trong huyết thanh [2, 3, 5]. Một tổng quan dược lý công bố năm 2022 cho thấy thuốc lợi tiểu quai gây hạ kali máu, độc tính trên tai và tương tác dược lực học với nhiều nhóm thuốc khác nhau bao gồm cả digoxin, thuốc ức chế men chuyển (ACE inhibitors) và các thuốc thảo dược [3].
Khi người bệnh dùng thuốc lợi tiểu quai hoặc thiazide mà lại uống thêm cam thảo, tác dụng làm giảm kali máu của hai bên sẽ cộng gộp lại, đẩy nguy cơ hạ kali máu lên mức nghiêm trọng [2, 5]. Hạ kali máu là một trạng thái nguy hiểm làm tăng nguy cơ rối loạn nhịp tim và có liên quan đến việc làm tăng tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân lên gấp 10 lần [4].
Mối nguy hiểm càng nhân lên gấp bội nếu người bệnh đang dùng digoxin — một loại thuốc điều trị bệnh tim [2, 3]. Nghiên cứu năm 2012 về tương tác thuốc chỉ ra rằng bản thân thuốc lợi tiểu quai không làm thay đổi động học bài tiết của digoxin, nhưng tình trạng hạ kali máu do thuốc lợi tiểu gây ra lại làm tăng độ nhạy cảm của cơ tim với nhóm digitalis (như digoxin), từ đó làm tăng độc tính của thuốc [5]. Đáng chú ý, khi nồng độ kali trong máu tụt xuống mức thấp từ 2 đến 3 mEq/l, quá trình bài tiết digoxin qua ống thận gần như bị chặn đứng [5]. Điều này làm giảm độ thanh thải digoxin trong huyết tương, kéo dài thời gian bán thải, khiến nồng độ digoxin tích tụ trong máu tăng cao và gây ngộ độc cũng như kích phát rối loạn nhịp tim [5]. Do đó, người đang dùng digoxin, thuốc chống đông máu warfarin hoặc thuốc hạ huyết áp nhóm ức chế men chuyển nếu dùng thêm cam thảo sẽ đối mặt với nguy cơ ngộ độc thuốc và biến chứng tim mạch rất cao [2, 5].
Nghiên cứu và ca bệnh thực tế nói gì?
Các y văn thế giới đã ghi nhận nhiều số liệu và ca bệnh lâm sàng cụ thể về tác hại của việc dùng cam thảo đơn độc hoặc kết hợp với thuốc Tây. Một nghiên cứu được trích dẫn trong bài tổng quan năm 2019 đã theo dõi những bệnh nhân điều trị bằng thuốc cổ truyền Nhật Bản có chứa cam thảo [4]. Kết quả phát hiện có tới 24,2% số bệnh nhân phát triển tình trạng hạ kali máu sau 34 ngày sử dụng loại thuốc này [4]. Một phân tích gộp khác được trích dẫn trong cùng tài liệu năm 2019 cũng tổng hợp các biến chứng nặng nề do cam thảo gồm tiêu cơ vân (vỡ cơ), liệt, bệnh não do tăng huyết áp và ngừng tim [4]. Ngoài ra, việc tiêu thụ cam thảo kéo dài, quá mức còn liên quan đến bệnh cơ tim, phù phổi, tiểu ra myoglobin, bệnh cơ, chuột rút và co giật [1].
Hậu quả của sự kết hợp giữa cam thảo và thuốc lợi tiểu được minh họa rõ nét qua một báo cáo ca bệnh công bố năm 1996 [6]. Bệnh nhân là một nam giới 38 tuổi nhập viện trong tình trạng lơ mơ, liệt mềm tứ chi, tăng huyết áp động mạch, phù nề, hạ kali máu nghiêm trọng và tiêu cơ vân [6]. Diễn biến bệnh phức tạp thêm với biến chứng suy hô hấp và suy thận [6]. Nguyên nhân sau đó được xác định là do người đàn ông này đã ăn 200 g cam thảo mỗi ngày trong suốt 10 tuần, đồng thời dùng kết hợp với một loại thuốc lợi tiểu nhóm thiazide trong 2 tuần [6].
Ngay cả khi không dùng thuốc Tây, cam thảo ẩn trong các bài thuốc Đông y cũng có thể gây biến chứng tim mạch đe dọa tính mạng. Một báo cáo ca bệnh năm 2019 tại Hàn Quốc ghi nhận trường hợp một phụ nữ 60 tuổi nhập viện cấp cứu vì tức ngực, tụt huyết áp [7]. Bệnh nhân không có tiền sử gia đình đột tử do tim hay bệnh di truyền, không bị nôn mửa hay tiêu chảy và ban đầu khai không dùng thuốc gì khác [7]. Điện tâm đồ cho thấy nhịp nhanh thất đa hình thái thứ phát do hạ kali máu, gây ra "cơn bão điện học" khiến các bác sĩ phải sốc điện chuyển nhịp hàng chục lần [7]. Sau khi hỏi bệnh sử nhiều lần, bệnh nhân mới thừa nhận có uống thuốc thảo dược chứa cam thảo [7]. Bà được điều trị bằng truyền magie sulfat, truyền kali, tiêm tĩnh mạch lidocaine và dùng thuốc lợi tiểu giữ kali [7]. Sau 7 ngày, bệnh nhân xuất viện với lời khuyên ngừng hẳn thuốc thảo dược chứa cam thảo và không còn triệu chứng nào trong suốt 3 năm theo dõi ngoại trú sau đó [7].
Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp dùng cam thảo đều ngay lập tức bị tụt kali nếu dùng ở liều thấp và ngắn ngày. Một nghiên cứu hồi cứu qua hồ sơ bệnh án công bố năm 2014 đã đánh giá ảnh hưởng của các bài thuốc thảo dược phức hợp có chứa cam thảo lên nồng độ kali máu trên 360 bệnh nhân [8]. Liều cam thảo trung bình được sử dụng là 8,7 ± 4,1 g/ngày và thời gian dùng trung bình là 18,9 ± 19 ngày [8]. Kết quả cho thấy 360 bệnh nhân không có sự thay đổi đáng kể nào về nồng độ kali và chỉ số thận creatinine (với các giá trị thống kê P lần lượt là 0,815 và 0,289) [8]. Trong số 6 bệnh nhân có biểu hiện hạ kali máu, có 5 trường hợp được xác định không liên quan đến liệu pháp thảo dược chứa cam thảo [8]. Dù vậy, nhóm nghiên cứu vẫn lưu ý đây là thiết kế hồi cứu và cần có thêm các nghiên cứu tiến cứu được thiết kế tốt với liều lượng cam thảo cũng như hàm lượng axit glycyrrhetic được chuẩn hóa để làm rõ tác dụng phụ [8]. Đồng thời, các tác giả nhấn mạnh tình trạng hạ kali máu hoàn toàn có thể xảy ra do tương tác giữa cam thảo và thuốc Tây ở người cao tuổi [8]. Trong một báo cáo tổng quan năm 2021, khi các bài thuốc cổ truyền chứa cam thảo được dùng cho bệnh nhân mắc COVID-19, chưa có biến cố bất lợi nghiêm trọng nào được báo cáo tính đến thời điểm đó [1].
Những hiểu lầm thường gặp về sản phẩm "100% thảo dược"
Một sai lầm rất phổ biến của người tiêu dùng là cho rằng các sản phẩm gắn mác "100% thảo dược" bán tự do ngoài quầy thuốc hoặc thực phẩm bổ sung thì hoàn toàn vô hại và không cần khai báo với bác sĩ [4, 7]. Thực tế, nhiều sản phẩm không hề ghi rõ hàm lượng hoạt chất, dẫn đến việc người dùng vô tình nạp một lượng lớn cam thảo vào cơ thể [2].
Báo cáo ca bệnh năm 2009 từ Thổ Nhĩ Kỳ là một ví dụ điển hình [2]. Một bệnh nhân nam nhập viện vì yếu cơ toàn thân và tăng huyết áp nhẹ, xét nghiệm phát hiện hạ kali máu [2]. Bệnh nhân không nôn mửa, không tiêu chảy, không đổ mồ hôi và ban đầu phủ nhận việc dùng thuốc lợi tiểu, rượu, thuốc nhuận tràng hay thảo dược [2]. Chỉ đến khi được hỏi kỹ lần thứ hai, ông mới cho biết đang dùng một sản phẩm thảo dược dạng hạt mua tự do không cần đơn nhằm mục đích cai thuốc lá [2]. Sản phẩm này được cấp phép như thực phẩm bổ sung gốc thực vật, trên nhãn ghi "100% thảo dược", cho phép bất kỳ ai cũng có thể mua và dùng tới 20 lần mỗi ngày mà không hề có cảnh báo giới hạn hay liệt kê tên thực vật cũng như định lượng hoạt chất [2]. Khi phân tích mẫu, các bác sĩ xác định thủ phạm gây hạ kali máu chính là axit glycyrrhizic từ cam thảo, nhưng không thể đo lường chính xác hàm lượng do thiếu hỗ trợ kỹ thuật và sự thiếu chuẩn hóa của sản phẩm [2].
Ai nên thận trọng hoặc tuyệt đối tránh dùng cam thảo?
Dựa trên các bằng chứng khoa học về độc tính và tương tác thuốc, các chuyên gia y tế đã đưa ra danh sách cụ thể những nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý khi tiếp xúc với cam thảo:
Thứ nhất, nhóm cần tuyệt đối kiêng hoàn toàn các sản phẩm chứa cam thảo bao gồm: bệnh nhân đang bị suy tim sung huyết hoặc tăng huyết áp kháng trị (do tác dụng giữ muối của hoạt chất 3MGA và GA); người đang dùng thuốc trợ tim digoxin hoặc thuốc chống đông máu warfarin để tránh nguy cơ ngộ độc thuốc [2, 5].
Thứ hai, nhóm cần tránh dùng nhiều hoặc phải giảm thiểu tối đa lượng cam thảo tiêu thụ gồm: người từ 40 tuổi trở lên; người có tiền sử bệnh tim hoặc dễ bị rối loạn nhịp tim [2, 5]. Những bệnh nhân đang dùng thuốc làm giảm kali máu như thuốc lợi tiểu quai, thuốc lợi tiểu thiazide hoặc thuốc hạ huyết áp nhóm ức chế men chuyển (ACE inhibitors) cũng phải giảm thiểu hoặc kiêng cam thảo để tránh tác dụng cộng gộp gây tụt kali [2, 5]. Người đang bị tiêu chảy hoặc nghiện rượu cũng cần hạn chế tối đa cam thảo vì các tình trạng này làm trầm trọng thêm chứng hạ kali máu [4].
Thứ ba, phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh cần tránh hoặc hết sức thận trọng với cam thảo [2, 5]. Hoạt chất 3MGA và GA ức chế enzyme 11-beta-HSD2, làm cản trở quá trình chuyển đổi cortisone thành cortisol — một bước đóng vai trò quan trọng đối với sự trưởng thành phổi (thử nghiệm trên chuột cho thấy tiêu thụ GA làm suy giảm sự phát triển hệ hô hấp) [4]. Một số nghiên cứu lâm sàng ở người cũng chỉ ra việc dùng cam thảo trong thai kỳ liên quan đến giảm tuổi thai, sinh non, cũng như làm thay đổi chức năng trục hạ đồi - tuyến yên - thượng thận và nhận thức ở trẻ sinh ra [1]. Ngoài ra, người cao tuổi dùng kết hợp thuốc Đông y và thuốc Tây cần được theo dõi nồng độ kali máu định kỳ [8].
Áp dụng thực tế thế nào để bảo vệ sức khỏe tim mạch?
Để sử dụng các sản phẩm từ thảo dược an toàn, người bệnh tim mạch và huyết áp cần tạo thói quen đọc kỹ thành phần trên nhãn các loại kẹo ngậm, trà thanh nhiệt, thực phẩm chức năng hoặc sản phẩm hỗ trợ cai thuốc lá trước khi dùng [2, 4]. Không nên tự ý mua và sử dụng các loại bột, hạt thảo dược trôi nổi không ghi rõ tên cây thuốc, liều lượng hoạt chất hoặc khuyến cáo dùng nhiều lần trong ngày [2].
Mặc dù dữ liệu hồi cứu cho thấy việc dùng phức hợp thảo dược chứa cam thảo ở liều thấp dưới 8,7 ± 4,1 g/ngày trong thời gian ngắn dưới 18,9 ± 19 ngày không làm thay đổi đáng kể kali máu ở đa số bệnh nhân, nhưng sự nhạy cảm của từng cơ địa và tương tác với thuốc nền là rất khó lường [8]. Vì vậy, người cao tuổi hoặc người đang điều trị bệnh mạn tính bằng thuốc Tây nếu muốn dùng thêm thuốc Đông y có cam thảo thì bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị và xét nghiệm kiểm tra nồng độ kali máu cũng như chức năng thận [1, 6].
Nếu trong quá trình sử dụng bất kỳ loại trà hay thuốc thảo dược nào mà cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như yếu cơ toàn thân, chuột rút, mệt mỏi lơ mơ, phù nề hoặc tức ngực, đánh trống ngực, người bệnh cần ngừng ngay sản phẩm và đến cơ sở y tế [4, 5, 7, 8]. Khi đi khám, hãy mang theo vỏ hộp hoặc mẫu sản phẩm đã dùng và chủ động thông báo cho bác sĩ biết về việc sử dụng cam thảo để giúp quá trình chẩn đoán, cấp cứu diễn ra nhanh chóng và chính xác [4, 7].
Tóm lại, cam thảo tuy là vị thuốc quý và quen thuộc nhưng không hề lành tính tuyệt đối, đặc biệt với hệ tim mạch [2, 7]. Sự kết hợp giữa cam thảo và các thuốc lợi tiểu, thuốc huyết áp hay digoxin có thể dẫn đến hạ kali máu nặng và ngộ độc thuốc đe dọa tính mạng [2, 3, 5]. Người có bệnh nền tim mạch nên ưu tiên tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa và luôn hỏi ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ sản phẩm thảo dược nào [1, 6].