Nhiều người lớn tuổi tại Việt Nam có thói quen uống một cốc sữa mỗi sáng để bồi bổ xương khớp. Tuy nhiên, khi nhận chẩn đoán tăng huyết áp, không ít bệnh nhân băn khoăn liệu chất béo trong sữa có làm tăng mỡ máu và khiến huyết áp khó kiểm soát hơn.
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu y khoa là: Người bị huyết áp cao hoàn toàn nên đưa sữa ít béo vào thực đơn hằng ngày. Khi kết hợp cùng chế độ ăn giàu rau củ, trái cây và giảm muối, các sản phẩm sữa ít béo giúp hạ chỉ số huyết áp một cách rõ rệt [1].
Huyết áp bình thường ở người trưởng thành là 120/80 mmHg, trong khi tăng huyết áp được xác định khi huyết áp tâm thu từ 140 mmHg trở lên và huyết áp tâm trương từ 90 mmHg trở lên qua nhiều lần đo hoặc phải dùng thuốc hạ áp [2][3]. Tình trạng này làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch và đóng góp vào gần một nửa số ca tử vong do tim mạch tại Mỹ [2][4]. Tại Mỹ có gần 50 triệu người mắc bệnh này, còn ở Hà Lan tỷ lệ này ở người lớn là 14% [2][3].
Khoáng chất trong sữa tác động lên mạch máu thế nào?
Sữa và các chế phẩm từ sữa ít béo là thành phần cốt lõi trong chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension - Phương pháp ăn uống giúp ngăn chặn tăng huyết áp) và chế độ ăn Bắc Âu (Nordic diet) [5][6]. Nhóm thực phẩm này có mối liên hệ nghịch đảo với hội chứng chuyển hóa, vòng eo lớn và bệnh tăng huyết áp [6].
Cơ chế hạ áp của sữa đến từ nguồn canxi dồi dào có khả năng làm giảm huyết áp [7][6]. Bên cạnh canxi, các khoáng chất khác như magie và kali cũng tham gia điều hòa huyết áp; việc tăng cường đồng thời lượng kali và magie nạp vào mang lại lợi ích cộng thêm cho người bệnh [7][3]. Đáng chú ý, trong chế độ ăn DASH vốn giúp giảm thêm 5 mmHg huyết áp tâm thu và 3,0 mmHg huyết áp tâm trương so với chế độ ăn đối chứng, bản thân nhóm thực phẩm từ sữa đóng góp khoảng 50% vào mức độ giảm này [7].
Ngoài ra, tiêu thụ sữa giúp duy trì chức năng nội mô mạch máu (lớp lót bên trong thành mạch) [6]. Tác dụng này đạt được nhờ hạn chế các phản ứng do tăng đường huyết sau ăn gây ra — vốn là yếu tố kích hoạt căng thẳng oxy hóa và làm giảm khả dụng sinh học của oxit nitric (NO, chất giúp giãn mạch tự nhiên) [6].
Nghiên cứu quy mô lớn nói gì về sữa ít béo và huyết áp?
Hiệu quả của sữa ít béo đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu quan sát dài hạn. Nghiên cứu nền tảng DASH công bố năm 1999 là thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng về ăn uống tại 4 trung tâm y tế học thuật [8]. Nghiên cứu thực hiện trên 459 người lớn có huyết áp tâm thu dưới 160 mmHg và tâm trương từ 80 đến 95 mmHg chưa điều trị thuốc [8]. Sau 3 tuần ăn chế độ đối chứng, người tham gia được chia ngẫu nhiên trong 8 tuần vào 3 nhóm: ăn đối chứng; ăn giàu rau quả; hoặc ăn kết hợp DASH (giàu rau quả, sữa ít béo, giảm chất béo bão hòa, tổng chất béo và cholesterol), trong khi giữ nguyên cân nặng và lượng muối [8]. Kết quả cho thấy chế độ ăn kết hợp giúp giảm huyết áp tâm thu mạnh hơn ở người tăng huyết áp (giảm 11,4 mmHg) so với người không tăng huyết áp (giảm 3,4 mmHg), và giảm ở người Mỹ gốc Phi (6,8 mmHg) nhiều hơn người da trắng (3,0 mmHg) [8]. Ở bệnh nhân tăng huyết áp nhẹ, mô hình ăn kết hợp này giúp giảm tới 11,4/5,5 mmHg [3].
Tiếp nối kết quả này, thử nghiệm DASH-Sodium công bố năm 2001 đã khảo sát 412 người (cả người có và không có tăng huyết áp) được phân ngẫu nhiên vào chế độ ăn tiêu chuẩn của Mỹ hoặc chế độ ăn DASH [1]. Trong mỗi nhóm, người tham gia ăn lần lượt 3 mức muối (cao, trung bình, thấp) trong 30 ngày liên tiếp theo thứ tự ngẫu nhiên [1][2]. Kết quả chỉ ra việc giảm muối từ cao xuống trung bình giúp hạ 2,1 mmHg tâm thu ở nhóm ăn đối chứng và 1,3 mmHg ở nhóm DASH; giảm tiếp từ trung bình xuống thấp giúp hạ thêm 4,6 mmHg ở nhóm đối chứng và 1,7 mmHg ở nhóm DASH [1]. Khi kết hợp chế độ ăn DASH với mức muối thấp so với ăn đối chứng nhiều muối, huyết áp tâm thu giảm trung bình 7,1 mmHg ở người bình thường và giảm tới 11,5 mmHg ở người bị tăng huyết áp [1]. Giới hạn của phương pháp này là lợi ích lâu dài phụ thuộc vào khả năng duy trì thay đổi ăn uống của người bệnh và sự sẵn có của thực phẩm ít muối [1].
Về tác động dài hạn, một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu được nhắc đến năm 2009 đã theo dõi 28.886 phụ nữ Mỹ từ 45 tuổi trở lên trong suốt 10 năm [7]. Những người tiêu thụ lượng sữa ít béo cao nhất giảm 11% nguy cơ phát triển tăng huyết áp so với nhóm ăn ít nhất [7]. Mối liên hệ bảo vệ này suy giảm đáng kể sau khi điều chỉnh theo lượng canxi từ thực phẩm, nhưng không thay đổi khi điều chỉnh theo vitamin D, cho thấy canxi trong sữa đóng vai trò chính [7].
Bên cạnh chế độ DASH, một nghiên cứu tổng hợp năm 2015 cho biết việc áp dụng chế độ ăn Bắc Âu (gồm ngũ cốc nguyên hạt, dầu hạt cải, dầu hạt lanh, quả mọng, rau quả, cá, các loại hạt và sữa ít béo) trong 12 tuần cũng giúp giảm huyết áp lưu động và huyết áp động mạch trung bình ở người mắc hội chứng chuyển hóa ngay cả khi cân nặng giữ nguyên [6].
Gần đây hơn, một phân tích năm 2020 từ dữ liệu nghiên cứu PREMIER đã đánh giá sự thay đổi lượng sữa (<1,5 so với >=1,5 khẩu phần/ngày) và rau quả (<5 so với >=5 khẩu phần/ngày) trong 6 tháng đầu can thiệp [4]. Những người ban đầu dùng dưới 1,5 khẩu phần sữa/ngày khi tăng lượng sữa lên đã giảm cân nhiều hơn nhóm giảm hoặc giữ mức thấp (giảm 10,6 pound so với 7,0 pound, tương đương khoảng 4,8 kg so với 3,2 kg) [4]. Tương tự, nhóm tăng rau quả giảm 11,0 pound so với 5,9 pound [4]. Đặc biệt, có tác dụng hiệp đồng khi người tham gia vừa tăng uống sữa vừa ăn từ 5 khẩu phần rau quả mỗi ngày, giúp giảm cân và hạ huyết áp mạnh hơn các nhóm khác [4]. Phân tích này cũng có điểm hạn chế là những người vốn đã uống nhiều sữa từ đầu lại có xu hướng giảm lượng dùng trong quá trình nghiên cứu, và lợi ích thể hiện rõ nhất ở những người có thực đơn ban đầu ít giống chuẩn DASH nhất [4].
Sữa nguyên kem hay viên uống canxi có thay thế được sữa ít béo?
Một thắc mắc phổ biến là liệu uống viên canxi hoặc dùng sữa nguyên kem (nhiều béo) có mang lại hiệu quả tương tự sữa ít béo hay không. Dữ liệu từ nghiên cứu trên 28.886 phụ nữ Mỹ cho thấy việc giảm nguy cơ tăng huyết áp có ý nghĩa thống kê khi xét theo lượng canxi và vitamin D từ thực phẩm, nhưng lại không có ý nghĩa khi dùng thực phẩm bổ sung canxi hoặc vitamin D dạng viên [7]. Trong nghiên cứu này, các sản phẩm sữa giàu chất béo cũng không cho thấy mối liên hệ nào với việc giảm nguy cơ tăng huyết áp [7].
Tuy nhiên, góc nhìn về chất béo trong sữa đã có thêm dữ liệu mới từ một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng bắt chéo 3 giai đoạn công bố năm 2016 [5]. Nghiên cứu thực hiện trên 36 người khỏe mạnh sống tự do, lần lượt ăn chế độ đối chứng, chế độ DASH tiêu chuẩn (dùng sữa ít béo) và chế độ HF-DASH (thay sữa ít béo bằng sữa nguyên kem, tăng chất béo và giảm đường) trong 3 tuần mỗi đợt, cách nhau 2 tuần nghỉ [5]. Kết quả cho thấy cả hai chế độ DASH và HF-DASH đều làm giảm huyết áp tương đương nhau so với chế độ đối chứng [5]. Chế độ HF-DASH còn giúp giảm triglyceride và các hạt VLDL cỡ lớn và vừa mà không làm tăng đáng kể LDL cholesterol (mỡ xấu), trong khi chỉ chế độ DASH tiêu chuẩn mới làm giảm LDL cholesterol và HDL cholesterol so với nhóm đối chứng [5]. Dù vậy, thử nghiệm này có giới hạn là cỡ mẫu nhỏ (36 người khỏe mạnh) và thời gian can thiệp mỗi đợt ngắn (3 tuần) [5].
Ai nên thận trọng khi áp dụng?
Mặc dù sữa ít béo và chế độ ăn DASH rất an toàn, người bệnh tăng huyết áp không nên coi đây là phương pháp thay thế hoàn toàn thuốc điều trị khi chưa có chỉ định. Chỉ ở những bệnh nhân tăng huyết áp nhẹ, các biện pháp ăn uống kết hợp giảm cân và tập thể dục mới có khả năng giúp tránh phải dùng thuốc [3].
Những người có sẵn bệnh lý nền như hội chứng chuyển hóa, rối loạn mỡ máu (tăng LDL cholesterol) nên ưu tiên sữa ít béo thay vì sữa nguyên kem, bởi chế độ DASH tiêu chuẩn với sữa ít béo giúp hạ LDL cholesterol hiệu quả hơn [5][6]. Người bệnh đang dùng thuốc hạ áp hoặc có bệnh lý thận, tim mạch phức tạp cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi thay đổi lớn về khẩu phần khoáng chất (như dùng muối giàu kali) hoặc chế độ ăn hằng ngày [3].
Áp dụng thực tế vào bữa ăn người Việt
Để đạt hiệu quả kiểm soát huyết áp tối ưu, việc uống sữa ít béo cần đặt trong một tổng thể lối sống lành mạnh thay vì chỉ uống sữa đơn lẻ [4]. Các chuyên gia ước tính nếu giảm được mức huyết áp tâm thu hoặc tâm trương trên diện rộng giống như kết quả của chế độ ăn DASH, tỷ lệ mắc bệnh mạch vành sẽ giảm khoảng 15% và đột quỵ giảm khoảng 27% [7].
Người bệnh nên duy trì từ 1,5 khẩu phần sữa ít béo mỗi ngày trở lên (tương đương khoảng 1-2 cốc sữa tươi tách béo, ít béo hoặc sữa chua ít béo không đường) kết hợp ăn ít nhất 5 khẩu phần rau củ, trái cây mỗi ngày để tạo hiệu ứng hiệp đồng giúp hạ áp và kiểm soát cân nặng [4]. Thực đơn trong ngày nên bổ sung thêm ngũ cốc nguyên hạt, cá, các loại hạt và hạn chế chất béo bão hòa [3][6].
Song song với uống sữa ít béo, người bệnh cần giảm lượng natri (muối) nạp vào xuống dưới mức khuyến nghị 100 mmol mỗi ngày (tương đương không quá 2400 mg natri hoặc 6 g muối ăn/ngày), thấp hơn mức tiêu thụ trung bình 143 mmol/ngày (khoảng 8,25 g muối) thường thấy ở phương Tây [1][2][6]. Có thể cân nhắc sử dụng các loại muối khoáng ít natri, giàu kali để hỗ trợ thêm cho quá trình phòng và trị bệnh [3]. Ngoài ra, người bị huyết áp cao cần duy trì cân nặng hợp lý, tăng cường vận động thể lực, hạn chế rượu bia và giảm lượng cam thảo tiêu thụ xuống dưới 50 g mỗi ngày [2][3][4].
Tóm lại, bổ sung sữa ít béo mỗi ngày là thói quen khoa học, an toàn giúp cung cấp canxi, kali, magie hỗ trợ giãn mạch và hạ huyết áp hiệu quả [7][3][6]. Để bảo vệ tim mạch bền vững, người bệnh nên kết hợp sữa ít béo cùng chế độ ăn giảm muối, nhiều rau xanh và tuân thủ hướng dẫn thăm khám của bác sĩ chuyên khoa [1][4].