Cam thảo là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, đồng thời xuất hiện phổ biến trong các loại trà thảo mộc, kẹo ngậm và thực phẩm chức năng thanh nhiệt. Nhiều người bệnh đang điều trị tăng huyết áp hoặc suy tim thường có thói quen dùng thêm trà cam thảo hằng ngày để giải khát mà không hề biết đến nguy cơ tương tác thuốc.

Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng y khoa là cam thảo làm giảm đáng kể hiệu lực điều trị của thuốc lợi tiểu. Hợp chất hoạt tính trong cam thảo kích hoạt cơ chế giữ muối và giữ nước trong cơ thể, tạo ra tác động đối kháng trực diện với mục tiêu hạ áp và đào thải dịch của nhóm thuốc này [1], [2]. Nguy hiểm hơn, sự kết hợp giữa cam thảo và thuốc lợi tiểu còn làm tăng vọt nguy cơ hạ kali máu cấp tính, đe dọa trực tiếp đến tính mạng người bệnh [3].

Cơ chế đối kháng: Giữ muối nước đè bẹp tác dụng bài niệu

Thuốc lợi tiểu được chỉ định phổ biến trong phác đồ điều trị tăng huyết áp, suy tim và bệnh thận nhằm kích thích thận tăng đào thải natri và nước qua đường tiểu, từ đó làm giảm thể tích tuần hoàn và hạ áp lực lòng mạch. Tuy nhiên, hoạt chất chính trong cam thảo là glycyrrhizin khi vào cơ thể sẽ được hệ vi sinh đường ruột chuyển hóa thành axit glycyrrhizic và axit glycyrrhetic [4]. Các chất này là những chất ức chế cực mạnh đối với enzym 11-beta-hydroxysteroid dehydrogenase type 2 (11-beta-HSD2) [1], [4].

Bình thường, enzym 11-beta-HSD2 có nhiệm vụ oxy hóa hormone cortisol thành cortisone bất hoạt, ngăn không cho cortisol gắn vào các thụ thể mineralocorticoid ở thận [1], [2]. Khi enzym này bị axit glycyrrhetic trong cam thảo vô hiệu hóa, nồng độ cortisol nội sinh tăng cao tương đối và tự do gắn vào các thụ thể mineralocorticoid [1]. Ngoài ra, các hoạt chất của cam thảo còn có khả năng tự gắn trực tiếp lên thụ thể này [4].

Hậu quả của quá trình này là tạo ra trạng thái giả cường aldosterone (pseudo-aldosteronism hay pseudo-hyperaldosteronism) [1], [5], [2]. Ống thận bị kích thích tái hấp thu quá mức natri vào máu và tăng cường đào thải kali ra ngoài qua nước tiểu [1]. Tình trạng giữ muối và giữ nước này làm tăng thể tích dịch ngoại bào, gây tăng huyết áp thứ phát và triệt tiêu hoàn toàn hiệu quả bài niệu hạ áp của thuốc [3], [2].

Không chỉ triệt tiêu hiệu quả thải muối nước, cam thảo khi kết hợp cùng các loại thuốc lợi tiểu thải kali (như nhóm thiazide hoặc nhóm lợi tiểu quai) sẽ tạo ra hiệu ứng cộng dồn nguy hiểm [1], [3]. Cả hai tác nhân cùng lúc thúc đẩy thận tống tháo kali ra khỏi cơ thể, đẩy người bệnh vào tình trạng hạ kali máu nghiêm trọng trong thời gian rất ngắn [3].

Nghiên cứu chỉ ra những ca ngộ độc và liệt cơ nghiêm trọng

Mối nguy hiểm từ việc dùng cam thảo kéo dài đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu và báo cáo ca bệnh lâm sàng điển hình. Một báo cáo năm 2003 đã ghi nhận trường hợp một bệnh nhân nam cao tuổi người châu Á phải nhập viện cấp cứu trong tình trạng yếu cơ nghiêm trọng tiến triển thành liệt toàn thân [6]. Kết quả đo huyết áp của bệnh nhân lên tới 160/96 mmHg, nồng độ kali huyết tương giảm sâu xuống mức nguy kịch là 1,8 mmol/L, đi kèm tình trạng kiềm chuyển hóa nặng với nồng độ bicarbonate đạt 36 mmol/L [6].

Khai thác tiền sử chi tiết, các bác sĩ phát hiện người đàn ông này đã liên tục uống một loại trà pha với 100 gam rễ cam thảo tự nhiên chứa 2,3% axit glycyrrhizic mỗi ngày trong suốt 3 năm [6]. Đáng chú ý, tình trạng bài tiết lãng phí kali qua thận và huyết áp cao vẫn tiếp tục kéo dài tới 2 tuần sau khi người bệnh đã dừng hẳn việc uống cam thảo và được điều trị tích cực bằng cách truyền bù kali clorid kết hợp thuốc lợi tiểu giữ kali spironolactone [6].

Tại Thổ Nhĩ Kỳ, một báo cáo lâm sàng năm 2009 ghi nhận trường hợp nam bệnh nhân bị yếu cơ toàn thân do hạ kali máu và huyết áp tăng nhẹ sau khi sử dụng một sản phẩm thảo dược dạng hạt không kê đơn mua để cai thuốc lá [7]. Bệnh nhân sử dụng sản phẩm này tới 20 lần mỗi ngày theo hướng dẫn trên bao bì vì tin rằng sản phẩm "100% thảo mộc" là an toàn tuyệt đối [7]. Phân tích y khoa xác định hoạt chất chính gây ra tình trạng hạ kali máu và tác dụng phụ giống mineralocorticoid ở người này chính là axit glycyrrhizic [7].

Một trường hợp khác được công bố năm 2022 về bệnh nhân nữ dùng thuốc lợi tiểu quai và spironolactone dài hạn ổn định, nhưng đột ngột xuất hiện hạ kali máu nặng và kiềm chuyển hóa dẫn đến suy giảm oxy máu trong quá trình phẫu thuật sau khi bắt đầu dùng thêm thuốc thảo dược chứa cam thảo [1]. Hoạt chất glycyrrhizin đã ức chế 11-beta-HSD2, khiến cortisol tăng cường giữ natri và thải kali, làm tê liệt hoạt động của cơ hoành và làm nặng thêm tác dụng phụ thải kali vốn có của thuốc lợi tiểu quai [1].

Cơn tăng huyết áp kịch phát và tổn thương đa cơ quan

Tác dụng giữ muối nước và co mạch của cam thảo không chỉ dừng lại ở việc làm mất tác dụng hạ áp mà còn có thể đẩy người bệnh vào cơn tăng huyết áp cấp cứu đe dọa tính mạng. Báo cáo năm 2018 mô tả một phụ nữ 47 tuổi dùng 225 mg glycyrrhizin mỗi ngày trong 3 năm để điều trị bệnh viêm đường mật nguyên phát [5]. Bệnh nhân được đưa vào viện cấp cứu với huyết áp tăng vọt ở mức kinh hoàng 230/110 mmHg dù trước đó hoàn toàn không có tiền sử bệnh lý tim mạch [5].

Quá trình thăm khám chuyên sâu cho thấy bệnh nhân bị hội chứng giả cường aldosterone, hạ kali máu nặng, đi kèm tổn thương cơ quan đích nghiêm trọng gồm bệnh võng mạc do tăng huyết áp và tổn thương thận thể hiện qua tỷ lệ albumin/creatinine trong nước tiểu tăng cao [5]. Bệnh nhân phải điều trị tích cực bằng thuốc giãn mạch nitroprusside đường tĩnh mạch, sau đó chuyển sang nifedipine và irbesartan [5]. Đáng chú ý, phải mất tới 6 tháng sau khi ngừng hẳn glycyrrhizin, huyết áp của bệnh nhân mới ổn định lại ở mức 110/60 mmHg để có thể cắt bỏ toàn bộ thuốc điều trị tăng huyết áp, đồng thời nồng độ kali máu và chức năng thận mới trở về bình thường [5].

Tình trạng hạ kali máu do cam thảo còn là nguồn cơn dẫn tới các biến cố tim mạch thảm khốc. Một tổng quan năm 2019 về tác động của cam thảo lên hệ tim mạch dẫn chứng một nghiên cứu trên các bệnh nhân điều trị bằng thuốc y học cổ truyền Nhật Bản chứa cam thảo: có tới 24,2% số người bệnh bị hạ kali máu chỉ sau 34 ngày dùng thuốc [3]. Nghiên cứu nhấn mạnh hạ kali máu làm tăng nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân lên tới 10 lần và dẫn đến hàng loạt biến chứng như tiêu cơ vân, liệt cơ, bệnh não do tăng huyết áp và ngừng tim [3].

Minh chứng rõ nét cho điều này là một báo cáo năm 2019 ghi nhận bệnh nhân nữ 60 tuổi bị "bão điện thế" (electrical storm) với những cơn nhịp nhanh thất đa hình thái liên tục do hạ kali máu sau khi uống thảo dược chứa cam thảo [8]. Bệnh nhân đã rơi vào trạng thái sốc tụt huyết áp và phải chịu hàng chục lần sốc điện chuyển nhịp khử rung tim cấp cứu, kết hợp truyền magie sulfat, bù kali và dùng thuốc chống loạn nhịp lidocaine cùng thuốc lợi tiểu giữ kali mới có thể bảo toàn tính mạng [8].

Lợi ích dược liệu và giới hạn từ các dữ liệu nghiên cứu

Bên cạnh những độc tính đáng ngại trên tim mạch, cam thảo vẫn là một dược liệu có giá trị lớn trong lịch sử y học. Một tổng quan năm 2020 chỉ ra rằng cam thảo có nhiều đặc tính sinh học quý giá bao gồm chống viêm, chống oxy hóa, chống dị ứng và kháng khuẩn [4]. Chiết xuất cam thảo từ lâu đã được ứng dụng trong điều trị các bệnh lý về gan, rối loạn tiêu hóa, bệnh lý khoang miệng, các bệnh về da cũng như làm hương liệu trong bánh kẹo, kẹo cao su và đồ uống [4].

Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật công bố năm 2021 cho thấy chỉ số liều gây chết trung bình (LD50) của glycyrrhizin qua đường uống ở chuột đạt từ 14,2 đến 18,0 g/kg, cho thấy biên độ an toàn cấp tính khá rộng [2]. Các liều dùng rễ cam thảo từ 1 đến 15 gam mỗi ngày cũng đã được ghi nhận có hiệu quả trong việc hỗ trợ điều trị viêm loét dạ dày [2]. Ngoài ra, các thử nghiệm cũng đề xuất việc sử dụng các liều nhỏ glycyrrhizin từ 10 đến 50 mg mỗi ngày như một liệu pháp dự phòng [2].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của y văn hiện nay là phần lớn các bằng chứng nguy cơ tim mạch đến từ các báo cáo ca bệnh riêng lẻ hoặc các nghiên cứu quan sát trên chế phẩm thảo dược phối hợp [7], [1], [8]. Tại nhiều quốc gia, các sản phẩm bổ sung hay thảo dược chứa cam thảo được cấp phép lưu hành dưới dạng thực phẩm nhưng hàm lượng hoạt chất glycyrrhizin không được chuẩn hóa và không dán nhãn cảnh báo liều lượng rõ ràng [7]. Điều này khiến việc xác định ngưỡng phơi nhiễm chính xác dẫn tới ngộ độc trên từng cá thể trở nên khó khăn.

Hiểu lầm thường gặp: "Thảo dược tự nhiên thì vô hại"

Một sai lầm cực kỳ phổ biến của người dân là mặc định các sản phẩm có nguồn gốc từ thiên nhiên, "100% thảo mộc" thì không có tác dụng phụ và có thể dùng thoải mái thay nước lọc [7], [5]. Điển hình như ca bệnh tại Thổ Nhĩ Kỳ, bệnh nhân đã vô tư sử dụng sản phẩm cai thuốc lá chứa cam thảo tới 20 lần một ngày chỉ vì tin vào lời quảng cáo hoàn toàn từ thảo dược thiên nhiên trên bao bì [7].

Nhiều người bệnh đang dùng thuốc lợi tiểu điều trị tăng huyết áp vẫn duy trì thói quen uống trà rễ cam thảo đậm đặc mỗi ngày để giải độc gan hay làm mát cơ thể. Họ không biết rằng các hoạt chất giữ muối nước của cam thảo có thể âm thầm tích tụ trong cơ thể suốt nhiều tháng, thậm chí nhiều năm trước khi bùng phát thành liệt cơ hoặc cơn tăng huyết áp kịch phát [6], [5]. Nguy hiểm hơn, việc thiếu minh bạch về thành phần trên nhãn các loại trà thanh nhiệt hỗn hợp khiến người bệnh vô tình nạp lượng lớn axit glycyrrhizic mà bác sĩ điều trị không hề hay biết [7], [1].

Thêm vào đó, nhiều người lầm tưởng khi ngừng uống cam thảo thì các triệu chứng sẽ biến mất ngay. Thực tế lâm sàng cho thấy tác động ức chế men và giữ muối của cam thảo có thể tồn tại dai dẳng từ 2 tuần cho tới 6 tháng sau khi đã dừng hoàn toàn sản phẩm [6], [5].

Ai nên thận trọng hoặc tuyệt đối không dùng cam thảo?

Dựa trên các bằng chứng dược lý và độc tính, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác hoặc kiêng cữ hoàn toàn các sản phẩm chứa cam thảo:

  • Người đang dùng thuốc lợi tiểu: Đặc biệt là các loại thuốc lợi tiểu làm hạ kali máu như nhóm thiazide hoặc lợi tiểu quai, do nguy cơ cộng hưởng gây tụt kali máu nghiêm trọng dẫn tới loạn nhịp tim và tử vong [1], [3].
  • Bệnh nhân suy tim ứ huyết và tăng huyết áp kháng trị: Tuyệt đối không được dùng các sản phẩm chứa cam thảo vì tác dụng giữ muối natri và nước của axit glycyrrhizic sẽ làm quá tải thể tích tuần hoàn, làm trầm trọng thêm tình trạng suy tim và đẩy huyết áp lên mức nguy hiểm [3], [2].
  • Người suy giảm chức năng thận hoặc mắc bệnh tim mạch: Nhóm người trên 40 tuổi, có tiền sử bệnh tim hoặc dễ bị loạn nhịp tim cần tránh tiêu thụ quá mức cam thảo để phòng ngừa biến cố ngừng tim do hạ kali [3], [2].
  • Bệnh nhân đang sử dụng thuốc tim mạch như digoxin hoặc warfarin: Cần kiêng cam thảo để tránh các phản ứng tương tác làm tăng nguy cơ ngộ độc thuốc [3].
  • Phụ nữ mang thai: Cần tuyệt đối tránh sử dụng, bởi axit glycyrrhetic và glycyrrhizic ức chế 11-beta-HSD2 có thể làm suy giảm sự phát triển của hệ hô hấp thai nhi do cản trở quá trình hoàn thiện phổi [3], [2].

Áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Để bảo vệ sức khỏe tim mạch và đảm bảo hiệu quả của phác đồ điều trị, người tiêu dùng và người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học về liều lượng cũng như thói quen sử dụng cam thảo hằng ngày.

Liên minh Châu Âu (EU) đã đưa ra khuyến cáo giới hạn mức tiêu thụ tối đa của glycyrrhizin là 100 mg mỗi ngày, tương đương với khoảng 60 đến 70 gam rễ cam thảo thô [2]. Các nghiên cứu chuyên sâu cũng đề xuất mức tiêu thụ glycyrrhizin an toàn chấp nhận được mỗi ngày chỉ dao động trong khoảng từ 0,015 đến 0,229 mg cho mỗi kilôgam trọng lượng cơ thể [2]. Việc sử dụng vượt quá các ngưỡng này trong thời gian dài sẽ đẩy cơ thể vào nguy cơ ngộ độc rất cao [2].

Người dân cần tập thói quen đọc kỹ nhãn mác của các loại thực phẩm, kẹo ngậm, thực phẩm chức năng và trà túi lọc. Nếu phát hiện các thành phần như Glycyrrhizae Radix, licorice extract, glycyrrhizin hay axit glycyrrhizic, cần cân nhắc liều lượng sử dụng. Tuyệt đối không tự ý uống các loại nước sắc rễ cam thảo đậm đặc thay cho nước uống hằng ngày, không dùng liên tục quá nhiều tuần mà không có sự theo dõi y tế.

Nếu bạn đang được bác sĩ kê đơn thuốc lợi tiểu, thuốc ức chế men chuyển hoặc bất kỳ loại thuốc điều trị bệnh mạn tính nào, hãy thông báo ngay với bác sĩ về tất cả các loại thảo dược, trà hay thuốc đông y mình đang sử dụng [1], [3]. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi rã rời, yếu liệt hai chân, chuột rút cơ bắp liên tục, khó thở hoặc hồi hộp đánh trống ngực, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra nồng độ kali máu và điện tâm đồ [7], [6], [8].

Cam thảo dù là vị thuốc quý nhưng lại tiềm ẩn tương tác bất lợi sâu sắc với thuốc lợi tiểu. Việc giữ muối nước đối kháng cơ chế bài niệu và nguy cơ hạ kali máu cấp tính là lời cảnh tỉnh rõ ràng nhất: bất kỳ loại thảo dược nào, dù quen thuộc và tự nhiên đến đâu, cũng cần được dùng đúng liều lượng, đúng đối tượng và có sự tư vấn của nhân viên y tế.