Uống một tách trà thảo mộc mỗi tối để thư giãn, dễ ngủ hoặc cải thiện tâm trạng là thói quen quen thuộc của rất nhiều phụ nữ hiện đại. Song song đó, việc dùng thuốc tránh thai đường uống hàng ngày cũng là phương pháp ngừa thai phổ biến được hàng triệu người tin dùng nhờ độ tiện lợi và hiệu quả cao. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng sự kết hợp ngỡ như vô hại giữa các loại thảo dược tự nhiên và viên uống tránh thai lại có thể dẫn tới những rủi ro sức khỏe ngoài ý muốn.

Câu trả lời ngắn gọn và chính xác theo khoa học là: Hiệu lực của thuốc tránh thai đường uống hoàn toàn có thể bị suy giảm rõ rệt nếu sản phẩm trà thảo mộc bạn dùng có chứa thành phần cỏ St. John's Wort [1, 2]. Khi dùng chung, thảo dược này có thể kích thích cơ thể chuyển hóa và đào thải các hormone ngừa thai ra ngoài nhanh hơn mức bình thường, từ đó làm gia tăng nguy cơ rụng trứng tự phát và mang thai ngoài ý muốn [1, 2, 6].

Cỏ St. John's Wort và cơ chế "dọn sạch" hormone tránh thai

Cỏ St. John's Wort (tên khoa học là Hypericum perforatum) đã được sử dụng rộng rãi suốt nhiều thế kỷ qua như một liệu pháp thảo dược tự nhiên [1]. Loại cây này rất phổ biến trên toàn cầu nhờ tác dụng hỗ trợ cải thiện tình trạng trầm cảm nhẹ đến vừa [1, 3, 6]. Chiết xuất hoặc lá khô của loại cỏ này thường xuất hiện trong các bài thuốc cổ truyền, thực phẩm chức năng giảm căng thẳng và nhiều loại trà thảo mộc xoa dịu tinh thần trên thị trường.

Mặc dù có nguồn gốc tự nhiên, St. John's Wort lại chứa các hoạt chất sinh học rất mạnh mẽ, đặc biệt là hợp chất hyperforin [3, 4, 5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hyperforin là một chất gắn kết mạnh với thụ thể nhân PXR (pregnane X receptor) [3, 4]. Khi PXR được kích hoạt, nó sẽ truyền tín hiệu thúc đẩy sự gia tăng biểu hiện mạnh mẽ của men gan CYP3A4 – một isoenzyme quan trọng thuộc hệ thống cytochrome P450 ở gan và ruột [1, 4, 5]. Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã phân loại St. John's Wort là một chất kích ứng mạnh đối với các enzyme CYP450 và chất vận chuyển P-glycoprotein [2].

Hệ enzyme CYP3A4 chịu trách nhiệm chuyển hóa oxy hóa cho hơn 50% các loại thuốc đang lưu hành [3]. Cả hai thành phần hoạt chất chính trong thuốc tránh thai nội tiết kết hợp là ethinyl estradiol và dẫn xuất progestin đều là các cơ chất chuyển hóa trực tiếp của hệ men CYP3A4 này [4]. Khi uống trà hay các chế phẩm chứa St. John's Wort, men CYP3A4 tại gan và ruột bị kích hoạt hoạt động quá mức, khiến quá trình chuyển hóa bước đầu bị đẩy nhanh [5, 7]. Hệ quả là các hormone ngừa thai bị bẻ gãy và đào thải nhanh chóng, khiến nồng độ hormone trong máu giảm mạnh, không còn duy trì đủ ngưỡng cần thiết để ức chế sự rụng trứng [2, 6, 8]. Theo định nghĩa từ các cơ quan y tế, việc kích ứng enzyme CYP450 mạnh mẽ có thể làm giảm diện tích dưới đường cong nồng độ (AUC) của một cơ chất lên tới 80% [2].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng và tổng quan y khoa

Mối tương tác nguy hiểm giữa St. John's Wort và thuốc tránh thai đã được ghi nhận qua nhiều báo cáo thực tế cũng như các công trình nghiên cứu chặt chẽ. Năm 2003, y văn từng ghi nhận trường hợp một phụ nữ 36 tuổi bị mang thai ngoài ý muốn khi đang dùng thuốc tránh thai Valette kết hợp tự điều trị bằng St. John's Wort sau một biến cố tâm lý [2]. Tình trạng này đã thúc đẩy các nhà khoa học triển khai các thử nghiệm lâm sàng đối chứng để tìm ra câu trả lời chính xác [2].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng được thực hiện trên 18 phụ nữ khỏe mạnh sử dụng thuốc tránh thai liều thấp chứa 0,02 mg ethinyl estradiol và 0,150 mg desogestrel [5]. Trong nghiên cứu này, các đối tượng được theo dõi chu kỳ đối chứng (chỉ dùng thuốc tránh thai) và hai chu kỳ can thiệp dùng kèm chiết xuất St. John's Wort liều 300 mg với tần suất 2 lần/ngày (chu kỳ A) hoặc 3 lần/ngày (chu kỳ B) [5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ phụ nữ bị chảy máu giữa chu kỳ tăng vọt lên 77% (13/17 người) ở chu kỳ A và 88% (15/17 người) ở chu kỳ B, so với mức chỉ 35% (6/17 người) ở chu kỳ chỉ uống thuốc tránh thai [5]. Mặc dù nồng độ ethinyl estradiol không thay đổi, diện tích dưới đường cong AUC(0-24h) của chất chuyển hóa có hoạt tính 3-ketodesogestrel đã sụt giảm nghiêm trọng tới 43,9% ở chu kỳ A và 41,7% ở chu kỳ B [5]. Tương tự, nồng độ đỉnh trong huyết tương (Cmax) của 3-ketodesogestrel cũng giảm lần lượt 17,8% và 22,8% [5].

Để có cái nhìn toàn diện hơn, một bài tổng quan hệ thống công bố năm 2016 đã sàng lọc 48 tài liệu và phân tích 4 nghiên cứu đáp ứng tiêu chuẩn so sánh giữa việc dùng thuốc tránh thai đường uống kết hợp đơn độc với dùng phối hợp cùng St. John's Wort [4]. Kết quả tổng hợp chỉ ra rằng có 3 nghiên cứu ghi nhận sự gia tăng rõ rệt nguy cơ chảy máu đột ngột giữa chu kỳ [4]. Đồng thời, 3 nghiên cứu chứng minh có sự biến đổi các thông số dược động học, phản ánh việc nồng độ hormone trong cơ thể bị sụt giảm đáng kể [4]. Đáng chú ý, một nghiên cứu trong số đó đã phát hiện hiện tượng tăng phát triển nang noãn và có khả năng rụng trứng xuất hiện khi dùng chung St. John's Wort với thuốc tránh thai [4]. Nghiên cứu duy nhất không tìm thấy sự khác biệt về dược động học là do sử dụng sản phẩm St. John's Wort có hàm lượng hypericin rất thấp [4].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng khoa học

Cỏ St. John's Wort không phải là một loại thảo dược vô giá trị. Các nghiên cứu gộp và thử nghiệm lâm sàng cho thấy chiết xuất của nó có hiệu quả điều trị thực sự đối với chứng trầm cảm nhẹ và vừa, tương đương với các thuốc chống trầm cảm ba vòng hoặc nhóm ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin (SSRI), với rất ít tác dụng phụ nghiêm trọng [1, 3]. Dù vậy, thảo dược này hoàn toàn không phù hợp cho các trường hợp trầm cảm nặng do thiếu dữ liệu chứng minh hiệu lực [1].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của loại thảo dược này chính là nguy cơ tương tác thuốc cực kỳ phức tạp và khó lường [1, 3]. Hầu hết các sản phẩm trà thảo mộc hay viên uống bổ sung trên thị trường hiện nay không trải qua quy trình kiểm định nghiêm ngặt như tân dược [6]. Hàm lượng các hoạt chất như hyperforin hay hypericin trong từng mẻ thảo mộc tự nhiên có thể dao động rất lớn [2, 3]. Do đó, người dùng rất khó tự ước tính được mức độ kích ứng men gan sẽ xảy ra mạnh hay yếu khi uống trà hàng ngày.

Mặc dù bằng chứng dược động học cho thấy mức độ kích ứng men gan là từ yếu đến trung bình hoặc mạnh tùy chế phẩm, nhưng các biểu hiện như chảy máu bất thường giữa chu kỳ và nguy cơ nang noãn tiếp tục lớn lên đã được xác nhận [2, 8]. Vì vậy, sự cảnh báo về việc suy giảm hiệu lực ngừa thai là hoàn toàn có cơ sở khoa học vững chắc [2, 3, 6].

Những hiểu lầm thường gặp về trà thảo mộc

Sai lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là mặc định rằng "thảo mộc tự nhiên thì luôn an toàn và lành tính". Trên thực tế, cây cỏ tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất hóa thực vật có hoạt tính sinh học rất cao [6]. Chúng có khả năng tác động mạnh mẽ đến các con đường chuyển hóa thuốc ở gan và ruột, không thua kém gì các loại thuốc kê đơn [6].

Một hiểu lầm khác là cho rằng chỉ cần uống trà cách xa giờ uống thuốc tránh thai vài tiếng (ví dụ uống thuốc buổi sáng, uống trà buổi tối) thì sẽ không bị ảnh hưởng. Quan niệm này hoàn toàn sai về mặt dược lý. Khác với tương tác cản trở hấp thu vật lý tại dạ dày, tương tác giữa St. John's Wort và thuốc tránh thai là tương tác cảm ứng enzyme [2, 4, 5]. Hoạt chất hyperforin kích thích tế bào gan sản sinh ra thêm một lượng lớn men CYP3A4 [4, 5]. Lượng men gan dư thừa này sẽ tồn tại và hoạt động liên tục trong tế bào suốt nhiều ngày, khiến bất kỳ viên thuốc tránh thai nào được dung nạp vào sau đó đều bị chuyển hóa và tiêu hủy nhanh chóng [2, 7, 8].

Nhiều người cũng lầm tưởng hiện tượng chảy máu lấm tấm giữa chu kỳ (breakthrough bleeding) chỉ là phản ứng thích nghi bình thường của cơ thể. Tuy nhiên, trong bối cảnh dùng chung với trà thảo mộc, hiện tượng rỉ máu âm đạo bất thường chính là dấu hiệu cảnh báo nồng độ hormone progestin trong máu đã bị sụt giảm nghiêm trọng, lớp niêm mạc tử cung mất đi sự hỗ trợ nội tiết ổn định và hàng rào ngừa thai đã bị suy yếu [2, 6, 8].

Ai nên đặc biệt thận trọng với thảo mộc kích hoạt men gan?

Mối nguy hại từ các loại thảo dược kích hoạt enzym CYP3A4 không chỉ giới hạn ở phụ nữ đang dùng thuốc tránh thai. Rất nhiều nhóm đối tượng người bệnh khác cần phải tuyệt đối cẩn trọng hoặc tránh xa St. John's Wort:

  • Phụ nữ đang dùng các biện pháp tránh thai nội tiết dạng uống: Đây là nhóm nguy cơ trực tiếp đối mặt với hiện tượng rỉ máu bất thường và mang thai ngoài ý muốn do giảm nồng độ thuốc [1, 2, 3, 6].
  • Bệnh nhân ghép tạng đang dùng thuốc chống thải ghép: St. John's Wort làm giảm nồng độ cyclosporine và tacrolimus trong huyết tương thông qua việc tăng CYP3A4 và P-glycoprotein, có thể trực tiếp dẫn đến hiện tượng đào thải mô ghép vô cùng nguy hiểm [1, 3, 5].
  • Bệnh nhân điều trị HIV: Việc dùng chung thảo dược này với các thuốc ức chế men protease (như indinavir, ritonavir) hoặc thuốc ức chế men sao chép ngược không nucleoside (nevirapine) sẽ làm giảm sinh khả dụng của thuốc, dẫn tới thất bại điều trị hoặc sinh ra các chủng virus kháng thuốc [1, 3, 5, 6].
  • Người đang dùng thuốc chống đông máu: Làm giảm tác dụng của warfarin, giảm thời gian prothrombin và đẩy bệnh nhân vào nguy cơ biến cố huyết khối tim mạch [1, 3, 6].
  • Bệnh nhân tim mạch, ung thư: Thảo mộc này làm giảm sinh khả dụng của digoxin, giảm nồng độ của các thuốc điều trị ung thư như irinotecan hay imatinib mesylate, và làm hạ thấp nồng độ simvastatin trong máu qua cơ chế tăng chuyển hóa bước đầu [1, 3, 7].
  • Người đang dùng thuốc chống trầm cảm khác: Dùng chung St. John's Wort với các thuốc tác động trên hệ serotonin có thể gây nguy cơ hội chứng serotonin cấp tính [1, 3].

Bên cạnh St. John's Wort, người bệnh cũng cần biết rằng một số loại thảo dược quen thuộc khác cũng có tiềm năng can thiệp hoặc điều chỉnh hoạt tính của hệ enzyme cytochrome P450, bao gồm cây kế sữa (Milk thistle), bạch chỉ (Angelica dahurica), nhân sâm, tỏi, đan sâm (Danshen) và cam thảo [6].

Hướng dẫn áp dụng và phòng ngừa rủi ro trong đời sống

Để bảo vệ sức khỏe và duy trì tối đa hiệu quả ngừa thai, chị em phụ nữ cần xây dựng thói quen sử dụng các sản phẩm thảo mộc một cách cẩn trọng và khoa học.

Đầu tiên, hãy tập thói quen đọc kỹ nhãn mác của tất cả các gói trà thảo mộc, viên uống an thần hay thực phẩm chức năng giảm stress. Cần kiểm tra kỹ danh sách thành phần xem có chứa cỏ St. John's Wort hoặc tên khoa học Hypericum perforatum hay không [3, 4]. Nếu thấy có thành phần này, tuyệt đối không sử dụng trong suốt thời gian đang dựa vào thuốc tránh thai đường uống để ngừa thai [1, 2].

Trong trường hợp bạn đã lỡ uống các loại trà thảo mộc có chứa St. John's Wort trong khi đang dùng thuốc tránh thai, không nên quá hoảng loạn nhưng cần lập tức ngưng dùng loại trà đó. Đồng thời, bạn phải sử dụng thêm biện pháp tránh thai rào cản cơ học (như dùng bao cao su) khi quan hệ tình dục để dự phòng rủi ro [2, 6]. Do quá trình cảm ứng men gan cần một thời gian nhất định để các tế bào gan hồi phục về trạng thái cân bằng bình thường, việc duy trì biện pháp bảo vệ dự phòng là rất cần thiết [2, 7].

Nếu cơ thể xuất hiện các dấu hiệu lạ như rong huyết, chảy máu giữa kỳ kinh khi dùng trà thảo mộc song song với viên tránh thai, hãy đến gặp bác sĩ phụ khoa ngay để được đánh giá [2, 8]. Đối với nhu cầu thư giãn tinh thần hay ngủ ngon, bạn có thể lựa chọn các loại trà thảo mộc thông thường, an toàn hơn và không chứa các thảo dược tác động mạnh lên men gan. Khi có bệnh nền hoặc đang dùng bất kỳ loại tân dược nào, hãy luôn chủ động tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc trị liệu nào vào thói quen ăn uống hàng ngày [6].

Sự kết hợp giữa lối sống lành mạnh, ăn uống điều độ, uống đủ nước và hiểu biết thấu đáo về tương tác dược lý sẽ giúp bạn tận hưởng trọn vẹn những lợi ích của thiên nhiên mà không phải trả giá bằng những rủi ro sức khỏe đáng tiếc. Hãy là người tiêu dùng thông thái, luôn tìm hiểu kỹ nguồn gốc những gì mình nạp vào cơ thể mỗi ngày.