Nhiều phụ nữ khi mang thai thường có xu hướng tìm đến các bài thuốc dân gian, trà thảo mộc để làm dịu các cơn đau nhức mình mẩy, mất ngủ hoặc cảm sốt thông thường. Cây bả dột (còn gọi là cỏ bả dột, cây lăng thảo hay Japana) là một trong những loại thảo dược quen thuộc trong y học cổ truyền ở nhiều vùng nhiệt đới, thường được sắc uống để giải cảm, an thần hoặc kháng viêm.

Tuy nhiên, liệu cây bả dột có an toàn cho thai phụ hay không? Câu trả lời từ góc độ y học hiện đại là phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên sử dụng dược liệu này dưới bất kỳ hình thức nào. Những bằng chứng về độc tính, tác động dược lý lên hệ thần kinh và hệ tuần hoàn cùng sự thiếu vắng hoàn toàn các dữ liệu kiểm chứng an toàn lâm sàng trên thai kỳ cho thấy việc dùng bả dột tiềm ẩn rất nhiều hiểm họa khó lường.

Cây bả dột và những thói quen dùng thảo dược dân gian

Cây bả dột có tên khoa học là Eupatorium triplinerve Vahl, thuộc họ Cúc (Asteraceae), có nguồn gốc từ vùng rừng nhiệt đới Nam Mỹ và di thực, phân bố rộng rãi tại nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam [1]. Trong y học dân gian ở các quốc gia như Brazil hay Ấn Độ, các bộ phận của cây thường được dùng qua đường hãm nước sôi, sắc thuốc, pha trà hoặc ngâm tắm [1]. Người dân thường dùng lá cây để làm dịu thần kinh, hạ sốt, kích thích tiêu hóa, giảm đau và chống viêm nhiễm [1].

Tại Việt Nam, nhiều người truyền tai nhau dùng bả dột để trị đau đầu, đau bụng kinh, hoặc cảm sốt mà không lường trước được rằng cơ địa của phụ nữ mang thai có những biến đổi sinh lý vô cùng đặc thù. Việc tự ý sử dụng các loại cây thuốc cỏ theo kinh nghiệm truyền khẩu, chưa qua kiểm định liều lượng và độc tính sinh sản, có thể trực tiếp đe dọa đến sự phát triển của thai nhi và tính mạng của người mẹ.

Cơ chế tác động dược lý của cây bả dột

Các phân tích hóa thực vật cho thấy cây bả dột không chỉ đơn thuần là một loại rau cỏ thông thường, mà chứa hàm lượng cao các hoạt chất sinh học rất mạnh [2]. Phân tích từ chiết xuất cồn thủy phân của toàn cây bả dột đã định danh được nhiều nhóm chất gồm coumarin, steroid, alkaloid, saponin, tanin và depside, đồng thời không thấy sự hiện diện của polysaccharide hay flavonoid [2]. Đặc biệt, chiết xuất methanol từ phần lá của cây cho thấy hàm lượng coumarin rất cao [2].

Hoạt chất nổi bật được phân lập và nghiên cứu nhiều nhất từ lá bả dột là 7-methoxycoumarin [3], [4]. Coumarin và các dẫn xuất của nó được biết đến rộng rãi trong y khoa với hoạt tính chống đông máu, giảm đau và giãn cơ [2], [4]. Khi đi vào cơ thể thai phụ, những hoạt chất nhóm này có thể gây rối loạn quá trình đông máu tự nhiên, tạo nguy cơ xuất huyết tiêu hóa hoặc xuất huyết âm đạo bất thường. Hơn nữa, các chất có khả năng can thiệp vào trương lực cơ trơn có thể kích hoạt các cơn co bóp tử cung sớm, dẫn đến chuyển dạ non hoặc sảy thai nguy hiểm.

Những bằng chứng thực nghiệm từ các nghiên cứu khoa học

Để đánh giá tác dụng của bả dột, một nghiên cứu thực nghiệm vào năm 2013 đã tiến hành kiểm tra dịch chiết cồn-nước từ Eupatorium triplinerve trên chuột Wistar đực 2 tháng tuổi và chuột nhắt trắng Swiss cả hai giới (mỗi nhóm gồm 7 đến 10 con) [1]. Động vật thử nghiệm được cho uống các mức liều từ 100 mg/kg, 200 mg/kg, 400 mg/kg, 600 mg/kg đến 800 mg/kg [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất bả dột gây tác động ức chế rõ rệt lên hệ thần kinh trung ương: làm giảm vận động tự do ở các mức liều từ 200 đến 800 mg/kg trong thử nghiệm mở trường (Open Field), đồng thời giảm thời gian bất động ở thử nghiệm bơi cưỡng bức từ 200 đến 800 mg/kg [1].

Ở góc độ giảm đau, dịch chiết bả dột ở liều 200 đến 800 mg/kg làm giảm đáng kể số cơn quặn thắt bụng do tiêm axit axetic, và liều từ 400 đến 800 mg/kg làm giảm thời gian liếm chân ở giai đoạn đầu của thử nghiệm formalin trên chuột [1]. Dịch chiết này cũng làm giảm các chỉ số stress oxy hóa như năng lực chống oxy hóa tương đương Trolox (TEAC), nồng độ nitric oxide và malondialdehyde (MDA) trong máu chuột [1].

Tiếp tục làm rõ cơ chế giảm đau, một nghiên cứu công bố năm 2017 đã phân lập thành công hoạt chất 7-methoxycoumarin từ phân đoạn ethyl acetate của dịch chiết cồn lá bả dột để thử nghiệm giảm đau trên chuột nhắt [4]. Kết quả kiểm nghiệm cho thấy việc tiền xử lý bằng 7-methoxycoumarin làm giảm đáng kể các cơn co thắt bụng do axit axetic và ức chế phản ứng đau trong thử nghiệm liếm chân với formalin [4]. Tác dụng giảm đau phụ thuộc liều này khẳng định đặc tính dược lý tác động ức chế phản xạ thần kinh và cơ trơn của dẫn xuất coumarin có trong cây [4].

Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2015 đã khảo sát hoạt tính kháng khuẩn của các dịch chiết từ các bộ phận cây bả dột [2]. Kết quả ghi nhận dịch chiết methanol từ lá cây chứa hàm lượng coumarin lớn nhất và thể hiện nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) lần lượt là 62 và 75 microgam/mL đối với hai chủng vi khuẩn Enterococcus faecalis và Staphylococcus aureus [2]. Các phân đoạn không phân cực còn ức chế cả vi khuẩn Gram âm như Escherichia coli với dải MIC từ 16 đến 125 microgam/mL [2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2012 cũng ghi nhận chiết xuất methanol từ lá cây bả dột có hoạt tính ức chế sinh tổng hợp melanin trong thử nghiệm trên tế bào u hắc tố B16 với nồng độ ức chế 50% (IC50) của chất 7-methoxycoumarin là 1780 microMolar [3]. Trên enzyme tyrosinase từ nấm, IC50 của chất này với cơ chất L-tyrosine là 2360 microMolar và trên 2840 microMolar khi dùng cơ chất L-DOPA [3].

Mặc dù các dữ liệu trên chứng minh bả dột có hoạt tính giảm đau, an thần và kháng khuẩn thực sự, song toàn bộ các thử nghiệm này đều mới dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng, thực hiện trên động vật khỏe mạnh hoặc tế bào trong ống nghiệm [1], [2], [3], [4]. Cho đến nay, hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá độ an toàn của Eupatorium triplinerve trên người, đặc biệt là phụ nữ đang trong giai đoạn thai nghén.

Vì sao phụ nữ mang thai phải tuyệt đối tránh dùng bả dột?

Nguy cơ lớn nhất của việc dùng thảo dược tự nhiên chứa hợp chất hữu cơ mạnh trong thai kỳ là khả năng gây quái thai, sảy thai hoặc nhiễm độc thai nhi. Dù nghiên cứu dân gian ghi nhận bả dột có tác dụng chống co thắt và chống đông [2], sự hiện diện của hàm lượng cao coumarin có thể dẫn đến việc kiểm soát tuần hoàn máu tử cung - nhau thai bị xáo trộn trầm trọng. Hoạt tính chống đông của coumarin tự nhiên tiềm ẩn nguy cơ gây băng huyết chu sinh hoặc xuất huyết bánh nhau, cắt đứt nguồn nuôi dưỡng của thai nhi.

Bên cạnh đó, các alkaloid và saponin được định danh trong thành phần toàn cây [2] là những nhóm hợp chất có độc tính sinh học nhất định. Trong quá trình mang thai, chức năng chuyển hóa thuốc của gan và chức năng lọc của thận mẹ thay đổi mạnh mẽ để thích nghi với thai kỳ. Các chất độc tích tụ không được đào thải kịp thời có thể vượt qua hàng rào nhau thai, tấn công trực tiếp vào các mô phôi thai đang phân chia nhanh, dẫn đến nguy cơ dị tật bẩm sinh hoặc thai lưu.

Những hiểu lầm nguy hiểm về thảo mộc tự nhiên

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là "cây cỏ tự nhiên thì lành tính, không có tác dụng phụ như thuốc tây". Rất nhiều thai phụ sẵn sàng uống các loại lá hái trong vườn hoặc mua từ các sạp hàng trôi nổi khi bị đau bụng, khó ngủ hay mệt mỏi mà không hề biết rằng các độc chất thực vật có thể gây hậu quả nặng nề hơn cả tân dược.

Một cây thuốc như bả dột chứa hỗn hợp rất nhiều chất hóa học khác nhau như steroid, saponin, tanin, tinh dầu và coumarin [2]. Khi người bệnh tự đun sắc, không ai có thể kiểm soát được nồng độ hoạt chất thực tế trong nước uống là bao nhiêu. Uống quá liều dẫn xuất coumarin hay alkaloid thực vật có thể gây độc cấp tính cho cả mẹ và thai nhi, nhưng người dùng thường lầm tưởng phản ứng mệt mỏi, đau bụng sau uống là do biểu hiện ốm nghén thông thường.

Ai là người cần tuyệt đối tránh xa cây bả dột?

Nhóm đối tượng bắt buộc phải nói không với cây bả dột bao gồm:

  • Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ (tam cá nguyệt thứ nhất, thứ hai hay thứ ba).
  • Phụ nữ đang có kế hoạch chuẩn bị thụ thai hoặc nghi ngờ có thai.
  • Phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú, do các hoạt chất coumarin và alkaloid có thể bài tiết qua sữa mẹ và gây ngộ độc cho trẻ sơ sinh.
  • Người có tiền sử rối loạn đông máu, đang dùng thuốc chống đông máu hoặc chuẩn bị phẫu thuật.

Lời khuyên thực tế và giải pháp thay thế an toàn cho thai phụ

Trong suốt thai kỳ, nếu gặp phải tình trạng mệt mỏi, đau nhức cơ bắp, đau đầu hoặc căng thẳng thần kinh, thai phụ cần tuyệt đối tuân thủ các nguyên tắc chăm sóc sức khỏe an toàn:

  • Không tự ý dùng thuốc dân gian: Tuyệt đối không dùng bả dột hay bất kỳ loại thảo dược không rõ thành phần nào qua đường uống, đường xông hơi hay ngâm tắm đậm đặc.
  • Áp dụng các biện pháp không dùng thuốc: Để giảm căng thẳng và đau nhức, thai phụ nên nghỉ ngơi hợp lý, ngủ đủ giấc, duy trì uống đủ nước mỗi ngày và thực hiện chế độ ăn uống cân bằng giàu dinh dưỡng. Có thể tập các bài tập kéo giãn nhẹ nhàng dành riêng cho bà bầu hoặc nhờ người thân xoa bóp nhẹ vùng vai gáy, chân tay.
  • Thăm khám chuyên khoa: Khi có các triệu chứng đau đớn dữ dội, sốt cao hoặc mất ngủ kéo dài, thai phụ cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa phụ sản để được bác sĩ thăm khám. Chỉ sử dụng thuốc khi có chỉ định rõ ràng của bác sĩ chuyên khoa để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho mẹ và bé.

Cây bả dột có thể là một dược liệu có tiềm năng nghiên cứu trong phòng thí nghiệm với tác dụng kháng khuẩn, giảm đau [1], [2], [4]. Tuy nhiên, đối với một thai kỳ khỏe mạnh, việc phòng ngừa rủi ro luôn phải đặt lên hàng đầu. Phụ nữ mang thai hãy luôn là người tiêu dùng thông thái, lắng nghe cơ thể và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ chất gì vào cơ thể mình.