Châm cứu bằng nọc ong vò vẽ trị đau khớp: Sự thật và rủi ro tử vong

Lời đồn chữa khớp và sự nhầm lẫn chết người

Nhiều người truyền tai nhau mẹo châm cứu bằng nọc ong sống để trị viêm khớp, thoái hóa khớp kéo dài. Một số trường hợp thậm chí bắt ong vò vẽ – loài côn trùng có độc tính cực mạnh – để đốt trực tiếp vào các huyệt đạo với hy vọng giảm đau nhanh chóng.

Tuy nhiên, đây là hành vi vô cùng nguy hiểm, tiềm ẩn nguy cơ tử vong rất cao. Trong y học, liệu pháp nọc ong (apitherapy) cổ truyền chỉ dùng nọc ong mật (honeybee), tuyệt đối không áp dụng trên ong vò vẽ (wasp) vì nọc của loài này chứa độc tố hủy hoại nội tạng và dễ kích hoạt sốc phản vệ cấp tính ^[1].

Bản chất liệu pháp nọc ong: Ong mật khác hoàn toàn ong vò vẽ

Liệu pháp apitherapy sử dụng nọc ong mật để hỗ trợ điều trị bệnh đã xuất hiện từ thời cổ đại ^[1]. Mối quan tâm của cộng đồng đối với phương pháp này tăng đều đặn qua các tìm kiếm trong thập kỷ qua ^[1].

Một số nghiên cứu có đối chứng ghi nhận các chuỗi peptide kháng viêm tự nhiên có trong nọc ong mật như Melittin, Apamin ^[1]. Hiện nay, giới khoa học đang nỗ lực tổng hợp các hoạt chất này để ứng dụng trị liệu an toàn ^[1].

Dù vậy, ngay cả với nọc ong mật, các chuyên gia vẫn cảnh báo cần hết sức thận trọng để tránh nguy cơ dị ứng cũng như sốc phản vệ đe dọa tính mạng ^[1]. Riêng với ong vò vẽ, đây không phải là dược liệu trị bệnh mà là mối họa nhiễm độc cấp.

Nọc ong vò vẽ tàn phá cơ thể như thế nào?

Khi đốt, ong vò vẽ bơm dịch protein từ túi nọc vào cơ thể nạn nhân ^[2]. Phân tích protein từ loài ong vò vẽ Vespa affinis phát hiện 93 điểm protein, trong đó 32 protein có khả năng phản ứng với kháng thể IgE của người dị ứng, gây nguy cơ dị ứng nghiêm trọng ^[2].

Hai loại enzym chính trong nọc ong vò vẽ là phospholipase và hyaluronidase ^[2]. Phospholipase A (gồm PLA1 và PLA2) hoạt động phụ thuộc canxi, thủy phân các liên kết phospholipid màng tế bào, dẫn đến tiêu hủy và ly giải tế bào hàng loạt ^[3], ^[2].

Tác động của nọc ong vò vẽ chia làm hai nhóm chính: phản ứng dị ứng và phản ứng độc tính ^[3]. Phản ứng dị ứng toàn thân qua trung gian kháng thể IgE xuất hiện nhanh chóng chỉ sau vài phút, gây giãn mạch toàn thân, thiếu tưới máu cơ quan, phù đường thở trên, co thắt phế quản và ngừng tim ^[3], ^[2]. Nghiêm trọng hơn, độc tố xâm nhập tuần hoàn còn kích hoạt hội chứng bão cytokine, gây tổn thương trực tiếp đa cơ quan ^[2].

Các ca biến chứng nặng nề từ nọc ong vò vẽ

Các báo cáo lâm sàng cho thấy độc tính của ong vò vẽ tàn phá nhiều hệ cơ quan quan trọng:

• Suy thận cấp và tiêu cơ vân: Một nghiên cứu năm 2017 báo cáo trường hợp bệnh nhân bị sốc phản vệ chỉ vài giờ sau khi bị ong vò vẽ đốt, sau đó diễn tiến phù toàn thân và thiểu niệu vào ngày hôm sau ^[3]. Bệnh nhân được chẩn đoán suy thận cấp do tiêu cơ vân nặng, men cơ tăng cao, kèm tổn thương gan, rối loạn đông máu và viêm tụy cấp ^[3].
• Tổn thương thần kinh và co giật: Nghiên cứu năm 1996 ghi nhận một bệnh nhân gặp hai cơn co giật kiểu động kinh kết hợp sốc phản vệ do nọc ong vò vẽ Polistes spp. dù tiền sử không có bệnh nền hay dị ứng ^[4]. Cơn co giật này bắt nguồn từ tình trạng thiếu oxy não thứ phát do tụt huyết áp và ức chế tim mạch ^[4].
• Rối loạn đông máu tức thì: Nghiên cứu năm 2017 mô tả ca bệnh nam 41 tuổi nhập viện cấp cứu trong tình trạng tụt huyết áp và sốc phản vệ sau khi bị ong vò vẽ đốt lúc đang chạy bộ ^[5]. Bệnh nhân xuất hiện rối loạn đông máu thoáng qua dù số lượng tiểu cầu vẫn ở mức bình thường ^[5].
• Viễn cảnh muộn: Độc tố ong vò vẽ còn gây viêm thận kẽ, bệnh lý não bộ hoặc viêm mạch xuất hiện muộn do kích hoạt miễn dịch tự miễn ^[2].

Phản ứng độc tính và mối nguy từ số lượng vết đốt

Nhiều người lầm tưởng tử vong do ong đốt chủ yếu vì dị ứng cơ địa. Tuy nhiên, một báo cáo chỉ ra rằng số ca tử vong do độc tính cơ quan nội tạng thực tế chiếm tỷ lệ cao hơn sốc phản vệ đơn thuần ^[3].

Một nghiên cứu phân tích trên 1091 ca bệnh bị ong vò vẽ đốt mức độ nặng năm 2013 cho thấy phản ứng độc tính là biểu hiện chiếm ưu thế, đặc biệt khi bị đốt nhiều nốt ^[6]:

• Suy thận cấp (AKI) xuất hiện ở 21,0% bệnh nhân, phần lớn cần lọc máu điều trị ^[6].
• Trong số người bị tiêu cơ vân, có đến 79,5% chuyển biến thành suy thận cấp ^[6]. Tan máu nội mạch cũng là cơ chế gây hoại tử ống thận cấp tính ^[6].
• Độc tính phụ thuộc mật thiết vào số lượng vết đốt ^[6]. Nhóm bị từ 10 vết đốt trở lên có mức creatinine, men gan ALT, men cơ CK, thời gian đông máu PT, APTT tăng cao vượt trội, huyết sắc tố HGB giảm rõ rệt so với nhóm dưới 10 vết ^[6].
• Tỷ lệ tử vong nội viện ở nhóm bị từ 10 vết đốt trở lên cao gấp 5 lần so với nhóm bị dưới 10 vết ^[6].

Hiểu lầm thường gặp về nọc ong trị bệnh

Nhiều bệnh nhân tin rằng "đã từng bị đốt không sao thì sẽ an toàn". Nghiên cứu chỉ ra sốc phản vệ qua trung gian IgE là phản ứng quá mẫn xuất hiện sau khi cơ thể đã mẫn cảm từ lần phơi nhiễm trước ^[3], ^[2]. Một người từng dung nạp tốt với vết đốt trước đó vẫn hoàn toàn có thể lên cơn sốc phản vệ trụy mạch ở lần tiếp xúc kế tiếp ^[4].

Một ngộ nhận khác là nọc ong vò vẽ có thể thay thế thuốc trị viêm khớp. Nọc ong vò vẽ không nằm trong danh mục áp dụng của apitherapy ^[1]. Dùng ong vò vẽ đốt trực tiếp tương đương với việc tự tiêm lượng độc tố tế bào khó kiểm soát, dễ dẫn đến hoại tử mô, sốc nhiễm độc và suy đa phủ tạng ^[3], ^[6], ^[2].

Ai cần đặc biệt thận trọng với nọc côn trùng?

Các đối tượng tuyệt đối không tiếp xúc hoặc thử nghiệm nọc ong:

• Người có cơ địa dị ứng, hen suyễn hoặc tiền sử phản ứng dị ứng với côn trùng cánh màng ^[3], ^[2].
• Người cao tuổi: dữ liệu nghiên cứu liệu pháp miễn dịch giải mẫn cảm ghi nhận người lớn tuổi thường có phản ứng thử thách nặng hơn nhóm trẻ tuổi ^[7].
• Người mắc bệnh tim mạch, suy giảm chức năng gan, thận ^[3], ^[6].

Trong y học chính thống, nọc ong vò vẽ chỉ được chiết xuất dùng trong liệu pháp miễn dịch giải mẫn cảm nhanh (rush immunotherapy) cho những người bị dị ứng côn trùng ^[7], ^[8]. Tại Nhật Bản, khoảng 40 người chết mỗi năm do sốc phản vệ từ côn trùng cánh màng đốt ^[8]. Phương pháp giải mẫn cảm bằng liều lượng kiểm soát chặt chẽ giúp 95,3% bệnh nhân tránh được phản ứng toàn thân khi bị đốt lại, nhưng bắt buộc phải thực hiện tại bệnh viện có sẵn thuốc cấp cứu ^[8].

Lời khuyên an toàn khi gặp vấn đề xương khớp

Tuyệt đối không tự ý bắt ong vò vẽ hay bất kỳ loại côn trùng nào để chích khớp. Nếu gặp tình trạng đau nhức xương khớp mạn tính, người bệnh cần đến chuyên khoa cơ xương khớp để được chụp chiếu, chẩn đoán nguyên nhân và dùng thuốc theo đơn chuẩn y khoa.

Trong đời sống hàng ngày, khi vô tình bị ong vò vẽ đốt, cần rửa sạch vùng tổn thương, không nặn ép nọc độc lan rộng và đến ngay cơ sở y tế gần nhất. Nếu xuất hiện các dấu hiệu như khó thở, nổi mề đay toàn thân, hoa mắt, tụt huyết áp hoặc tiểu ít, cần cấp cứu lập tức để xử trí sốc phản vệ và bảo vệ chức năng thận kịp thời ^[3], ^[5], ^[6].