Nhiều vùng quê vẫn truyền tai nhau các bài thuốc đắp lá, ngâm rượu rễ hoặc sắc hạt cây sơn tuế (thuộc chi Cycas, họ Tuế Cycadaceae) để chữa đau nhức xương khớp, làm lành vết loét hay bồi bổ sức khỏe. Tâm lý chuộng thảo dược thiên nhiên khiến không ít người tin rằng cây cỏ quanh nhà luôn an toàn và không gây hại.
Dưới góc nhìn của dược lý học hiện đại, việc tự ý dùng sơn tuế chữa bệnh tiềm ẩn vô số hiểm họa. Dù cây chứa một số hợp chất có hoạt tính sinh học tiềm năng, chúng lại đi kèm các độc tố thần kinh và nội tạng cực mạnh đã được ghi nhận qua nhiều thế kỷ [1]. Hiện tại chưa hề có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn và hiệu quả điều trị của sơn tuế trên người, khiến khoảng cách giữa thói quen dân gian và y học thực chứng vẫn còn quá xa.
Cây sơn tuế và những lời đồn thổi trong dân gian
Các loài thực vật thuộc họ Tuế (Cycadaceae) là nhóm thực vật cổ xưa phân bố rộng rãi tại các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới trên thế giới [1]. Từ lâu, cộng đồng cư dân bản địa tại một số bang phía đông bắc Ấn Độ hay nhiều quốc gia khác đã dùng rễ, thân, lá hoặc hạt của cây sơn tuế làm thuốc chữa bệnh [2], [1]. Trong y học dân gian, cây tuế thường được đồn đại có khả năng làm dịu cơn đau, làm lành vết thương, trị viêm loét và dùng như một vị thuốc tăng cường sinh lực tổng thể [1]. Việc sử dụng có thể qua đường uống hoặc giã nát đắp ngoài da [1].
Tại Đông Dương, Ấn Độ, các đảo Thái Bình Dương như quần đảo Mariana và nhiều nơi khác, người dân còn dùng rễ, thân hoặc quả của cây tuế để chiết xuất tinh bột làm lương thực [1]. Dù vậy, ngay từ thời cổ xưa, nguy cơ nhiễm độc từ nhóm thực vật này đã được ghi nhận rất rõ [1]. Việc ăn phải cây tuế sống hoặc chế biến sai cách có thể gây ngộ độc nghiêm trọng cho con người, gia súc và vật nuôi [1]. Để loại bỏ độc tính trước khi ăn, các cộng đồng dân cư buộc phải áp dụng quy trình xử lý vô cùng phức tạp gồm nhiều bước giã nát và ngâm rửa bằng nước liên tục kéo dài ít nhất 3 tuần [1].
Độc tính tự nhiên và mối lo ngại tổn thương thần kinh
Điểm nguy hiểm nhất của chi Cycas chính là độc tố thần kinh tự nhiên tồn tại trong các bộ phận của cây [1]. Hoạt chất beta-N-methylamino-L-alanine (BMAA) là một axit amin không cấu tạo protein được phát hiện có liên quan mật thiết đến độc tính của cây tuế [1]. Hiện tượng liệt cơ ở gia súc khi ăn phải các loài tuế thuộc chi Zamia từng được y văn gọi riêng bằng cái tên hội chứng "Zamia staggers" [1].
Ở người, việc sử dụng bột hạt tuế (như loài Cycas circinalis, tên khác là C. micronesica) từng được liên hệ với sự gia tăng hội chứng xơ cứng teo cơ một bên kết hợp sa sút trí tuệ (ALS/PDC) ở người bản địa Chamorros tại đảo Guam [1]. Điều này cho thấy các chất chuyển hóa trong cây tuế có thể tác động sâu sắc và nguy hiểm lên hệ thần kinh trung ương nếu không được loại bỏ độc tính triệt để [1]. Việc người dân tự ý thu hái sơn tuế sắc uống hoặc ngâm rượu mà không qua xử lý khoa học có nguy cơ tích tụ độc tố nghiêm trọng.
Dược lý học thực nghiệm phát hiện gì về sơn tuế?
Dưới góc độ phân tích hóa học, sơn tuế chứa đựng một số chất có triển vọng sinh học, nhưng đồng thời nghiên cứu độc tính trên động vật cũng rung lên hồi chuông cảnh báo.
Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã phân tích thành phần hóa thực vật và đánh giá độc tính của dịch chiết methanol từ hạt cây sơn tuế loài Cycas pectinata Buch.-Ham (CPFE) trên mô hình chuột nhắt qua đường uống [2]. Bằng các kỹ thuật phân tích hiện đại như LC-MS, NMR và FTIR, nhóm nghiên cứu xác định có 32 hợp chất hóa học chính hiện diện trong dịch chiết [2]. Dự đoán sinh học (phân tích PASS) cho thấy các chất này có tiềm năng chống ung thư (anti-neoplastic), chống oxy hóa và có khả năng điều hòa chuyển hóa steroid (đối kháng cholesterol và kích thích testosterone 17beta-dehydrogenase) [2].
Tuy nhiên, khi thử nghiệm độc tính cấp tính với các liều đơn 1.000, 3.000 và 5.000 mg/kg, liều gây chết 50% số chuột thử nghiệm (LD50) của dịch chiết được tính toán ở mức 4.000 mg/kg [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng liều 5.000 mg/kg gây độc rõ rệt cho chuột [2]. Ở các mức liều 3.000 và 5.000 mg/kg, dịch chiết gây độc nhẹ lên thận, thể hiện qua các tổn thương thoái hóa mô thận kèm theo nồng độ creatinine trong máu tăng cao [2]. Ngoài ra, liều cấp 3.000 mg/kg còn làm tăng số lượng bạch cầu (WBC) ở chuột [2].
Trong thử nghiệm độc tính bán cấp, chuột được cho uống dịch chiết hàng ngày ở các liều 100, 300 và 500 mg/kg trong suốt 28 ngày [2]. Kết quả cho thấy liều 500 mg/kg gây độc cho chuột, trong khi liều 100 và 300 mg/kg không gây tác hại lên gan, thận hay các chỉ số huyết học, gợi ý mức liều này có thể an toàn trên mô hình động vật gặm nhấm [2]. Dù vậy, nghiên cứu này mới chỉ dừng lại trên chuột và mô phỏng điện toán, hoàn toàn chưa có bất kỳ đánh giá lâm sàng nào về hiệu quả hay liều dùng an toàn ở người [2].
Ở một hướng tiếp cận khác, một công bố khoa học từ năm 1995 đã sàng lọc chiết xuất lá của 5 loài tuế thuộc 3 chi, bao gồm Cycas cairnsiana, Cycas revoluta, Cycas rumphii, Dioon spinulosum và Encephalartos ferox [3]. Kết quả ghi nhận dịch chiết của tất cả các loài này đều có khả năng ức chế enzyme aromatase (cytochrome P-450 aromatase) ở người trong ống nghiệm [3]. Enzyme này liên quan đến quá trình tổng hợp estrogen, nên chất ức chế aromatase mở ra hướng nghiên cứu cho việc hỗ trợ điều trị các khối u phụ thuộc estrogen [3]. Dẫu vậy, đây mới chỉ là thí nghiệm tế bào/ống nghiệm bước đầu, không đồng nghĩa với việc uống nước sắc lá tuế có thể trị được bệnh ung thư ngoài thực tế [3].
Khoảng cách mênh mông từ phòng thí nghiệm tới viên thuốc
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ hễ có hoạt chất chống oxy hóa, kháng khối u trong ống nghiệm thì ắt sẽ thành thần dược trị bệnh ngoài đời. Trên thực tế, từ một dịch chiết thực vật thô đến một chế phẩm thuốc điều trị là một chặng đường dài đầy thử thách, đòi hỏi chiết tách đơn chất, loại bỏ tạp chất gây độc, xác định cơ chế hấp thu và trải qua 3 giai đoạn thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt trên người.
Với cây sơn tuế, ranh giới giữa dược tính và độc tính cực kỳ mong manh. Dịch chiết thô từ hạt vừa chứa chất có hoạt tính sinh học tiềm năng, vừa chứa các chất gây biến đổi mô thận, tăng creatinine và tăng bạch cầu [2]. Nếu người bệnh tự ý đun sắc uống với liều lượng áng chừng, nguy cơ tổn thương gan thận cấp hoặc ngộ độc thần kinh là hoàn toàn có thể xảy ra. Đến nay, y học chính thống vẫn thiếu hụt hoàn toàn các dữ liệu lâm sàng đối chứng về hiệu quả chữa đau khớp hay vết loét của sơn tuế trên cơ thể người.
Những ai cần tuyệt đối thận trọng?
Do sơn tuế chứa các hợp chất có độc tính sinh học cao và chưa được kiểm soát về độ an toàn lâm sàng, việc tự ý sử dụng qua đường uống hay đắp ngoài là hành vi rất nguy hiểm.
Đặc biệt, chưa từng có nghiên cứu nào đánh giá tính an toàn của sơn tuế trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi hay người có bệnh nền suy giảm chức năng gan, thận. Các dữ liệu độc tính thực nghiệm trên chuột đã chứng minh hạt sơn tuế liều cao gây hại cho thận và làm tăng creatinine máu [2]. Do đó, những người có bệnh lý thận hoặc suy giảm miễn dịch tự ý dùng sơn tuế có nguy cơ đối mặt với biến chứng suy giảm chức năng cơ quan nghiêm trọng. Việc đắp lá hoặc hạt tươi lên vết loét hở cũng tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng và hấp thu độc chất trực tiếp qua da.
Lời khuyên áp dụng thực tế và chăm sóc sức khỏe an toàn
Kinh nghiệm dân gian là một nguồn gợi mở quý giá cho khoa học dược liệu, nhưng kinh nghiệm chưa qua kiểm chứng khoa học không thể thay thế cho phác đồ điều trị y tế hiện đại. Để bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình, người dân cần lưu ý:
- Không tự ý đào rễ, bẻ cành, hái hạt cây sơn tuế (thiên tuế) để ngâm rượu uống, sắc thuốc chữa bệnh hoặc bồi bổ cơ thể theo các bài thuốc truyền miệng.
- Nhận thức rõ ràng rằng việc xử lý độc tính của cây họ Tuế trong tự nhiên đòi hỏi kỹ thuật phức tạp và thời gian dài, hoàn toàn không thể làm sạch chỉ bằng cách rửa nước hay đun nấu thông thường tại gia đình [1].
- Khi gặp các vấn đề về xương khớp, vết thương khó lành hay bệnh lý mạn tính, người bệnh nên đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác và tiếp cận các phương pháp điều trị đã được chứng minh an toàn.
- Nếu muốn sử dụng bất kỳ thảo dược nào hỗ trợ phục hồi sức khỏe, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền được cấp phép, tuyệt đối không tin vào các lời đồn thổi về những "vị thuốc thần kỳ".
Khoa học dược lý hiện đại ghi nhận sơn tuế có chứa các hợp chất hoạt tính sinh học đáng chú ý, nhưng rủi ro độc tính thần kinh và tổn hại thận đi kèm là mối đe dọa có thật [2], [1]. Khi chưa có bất kỳ bằng chứng lâm sàng nào xác nhận tính an toàn trên người, việc tự ý dùng sơn tuế chữa bệnh dân gian là lựa chọn mạo hiểm không đáng có đối với sức khỏe.