Lời đồn dân gian về ốc sên và bệnh dạ dày
Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau mẹo nuốt dịch ốc sên sống hoặc chế biến các món từ ốc sên để làm lành vết loét dạ dày. Họ tin rằng chất nhầy trơn nhớt tự nhiên của loài vật này có thể bọc lót niêm mạc, xoa dịu các cơn đau quặn thắt và chữa khỏi hẳn tình trạng viêm trợt.
Tuy nhiên, việc tự ý bắt ốc sên hoang dã để ăn sống hay lấy nhớt uống tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc và nhiễm ký sinh trùng nguy hiểm. Câu hỏi đặt ra là: Liệu niềm tin dân gian này có cơ sở khoa học nào hay chỉ là sự suy diễn cảm tính từ vẻ ngoài trơn nhớt của chúng?
Thực hư khả năng chữa bệnh dạ dày của chiết xuất ốc sên
Câu trả lời ngắn gọn: Chiết xuất dịch nhầy ốc sên chưa được chứng minh là có thể "chữa khỏi" bệnh viêm loét dạ dày ở người. Các nghiên cứu hiện tại mới dừng lại ở mức thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật (chuột thí nghiệm) trong điều kiện kiểm soát nghiêm ngặt [1].
Người bệnh tuyệt đối không nên xem chiết xuất ốc sên là giải pháp thay thế phác đồ điều trị y khoa chuẩn mực. Dữ liệu khoa học hiện nay chỉ cho thấy chất nhầy tinh chế từ một loài ốc sên cụ thể có tiềm năng bảo vệ niêm mạc trước tác nhân gây hại, chứ không phải bài thuốc chữa bệnh dùng trực tiếp trên người [1].
Cơ chế bảo vệ niêm mạc dưới góc nhìn sinh học
Ở trạng thái sinh lý bình thường, dạ dày được bao bọc bởi một lớp dịch nhầy chứa mucin nhằm chống lại acid và enzyme tiêu hóa. Khi có sự tấn công của thuốc giảm đau hoặc tình trạng căng thẳng oxy hóa, hàng rào này bị suy giảm dẫn đến hình thành các ổ loét [1].
Thành phần dịch nhầy của một số loài ốc sên như Achatina fulica chứa các glycoprotein với hàm lượng amino acid chủ yếu là aspartic acid, glutamic acid (hoặc dạng amide) và serine, cùng carbohydrate đặc trưng là N-acetylglucosamine [2]. Cấu trúc này phần nào mang tính chất lý hóa tương đồng với các chất bọc lót sinh học.
Khi chịu tổn thương viêm, các gốc tự do sẽ thúc đẩy quá trình peroxy hóa màng tế bào tạo ra malondialdehyde (MDA), đồng thời kích hoạt các yếu tố gây viêm qua con đường NF-kB [1]. Dịch nhầy ốc sên tinh chế trong phòng thí nghiệm cho thấy khả năng can thiệp vào các chuỗi phản ứng sinh hóa này để giảm thiểu sự phá hủy mô [1].
Bằng chứng thực nghiệm: Nghiên cứu trên chuột nói gì?
Cho đến nay, bằng chứng trực tiếp nhất về tác dụng bảo vệ dạ dày của dịch nhầy ốc sên đến từ một nghiên cứu công bố năm 2023 [1]. Nhóm tác giả đã tìm kiếm các tác nhân mới an toàn hơn trong bối cảnh các thuốc trị loét hiện có mang nhiều tác dụng phụ [1].
Nghiên cứu sử dụng chất nhầy (mucin) thu thập từ 50 cá thể ốc sên Cornu aspersum, đã qua đánh giá kỹ lưỡng về đặc tính hóa học và vi sinh [1]. Thử nghiệm được thiết kế trên chuột, chia nhóm dùng famotidine làm đối chứng và các nhóm uống dịch nhầy C. aspersum ở hai mức liều: 7,5 ml/kg và 15 ml/kg trọng lượng cơ thể [1]. Quá trình tiền xử lý diễn ra liên tục trong 5 ngày trước khi gây loét dạ dày cấp bằng thuốc giảm đau kháng viêm indomethacin [1].
Kết quả quan sát đại thể, mô bệnh học và hóa mô miễn dịch cho thấy mức liều cao (15 ml/kg) đem lại hiệu quả rõ rệt nhất [1]. Cụ thể, chất nhầy ốc sên làm thoái lui đáng kể các tổn thương niêm mạc dạ dày chuột [1]. Ở cấp độ phân tử, liều cao làm giảm lượng malondialdehyde (MDA) và nitric oxide (NO) trong niêm mạc [1]. Đồng thời, nó ức chế sự biểu hiện của interleukin 1beta (IL-1beta), yếu tố nhân kappa beta (NF-kB) và enzyme iNOS [1].
Bên cạnh đó, dịch nhầy tinh chế còn giúp tăng cường lượng chất chống oxy hóa nội sinh gồm glutathione (GSH) và catalase trong niêm mạc [1]. Sự gia tăng biểu hiện của hemoxygenase-1 (HO-1) và yếu tố phiên mã Nrf2 cũng được ghi nhận [1]. Dù vậy, các tác giả chỉ kết luận dịch nhầy C. aspersum có thể là "ứng viên trị liệu tiềm năng" nhằm bảo vệ chống lại tình trạng loét dạ dày, hoàn toàn chưa thử nghiệm trên người [1].
Giá trị và giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện có
Nghiên cứu trên đem lại cái nhìn chi tiết về cơ chế chống viêm, chống oxy hóa của dịch nhầy ốc sên trong mô hình thực nghiệm [1]. Tuy nhiên, khoảng cách từ chuột thí nghiệm đến thực tế điều trị trên cơ thể người là rất lớn.
Trước hết, dịch nhầy dùng trong nghiên cứu được xử lý vi sinh và tinh chế rất chuẩn mực từ loài Cornu aspersum [1]. Người dân hoàn toàn không thể tự tái lập quy trình tách chiết vô trùng này tại nhà. Thứ hai, thử nghiệm dùng đường uống như một biện pháp phòng ngừa tổn thương trước khi dùng hóa chất gây loét, chứ không phải can thiệp làm lành một vết loét mãn tính lâu ngày [1].
Hơn nữa, dịch nhầy loài Achatina fulica (ốc sên khổng lồ châu Phi phổ biến tại Việt Nam) từng được xác định chứa agglutinin có khả năng làm ngưng kết hồng cầu người không đặc hiệu [2]. Điều này cảnh báo rằng các chất tự nhiên trong ốc hoang dã có thể chứa hoạt chất sinh học phức tạp, nếu không qua tinh chế chuyên sâu có thể gây phản ứng bất lợi [2].
Những hiểu lầm nguy hại cần loại bỏ
Hiểu lầm tai hại nhất là việc cho rằng ăn ốc sên sống hoặc nuốt nước nhớt tươi từ miệng ốc có thể làm trơn và lành dạ dày. Ốc sên ngoài tự nhiên là vật chủ trung gian truyền nhiễm nhiều loại ký sinh trùng, ấu trùng giun sán và vi khuẩn gây viêm màng não hoặc ngộ độc tiêu hóa trầm trọng.
Một sai lầm khác là đánh đồng mọi loại ốc sên đều có tác dụng bảo vệ dạ dày. Nghiên cứu thực tế chỉ tập trung vào loài Cornu aspersum [1], trong khi các loài ốc sên khác có thành phần sinh hóa khác biệt [2]. Uống nước dịch không kiểm chứng không những không chữa được bệnh mà còn đẩy bệnh nhân vào nguy cơ tử vong do nhiễm độc.
Ngoài ra, nhiều người bệnh tự ý dừng thuốc kê đơn của bác sĩ để tìm kiếm các bài thuốc truyền miệng. Việc trì hoãn điều trị y khoa có thể khiến vết loét ăn sâu, dẫn tới thủng dạ dày hoặc xuất huyết tiêu hóa ồ ạt.
Những ai cần đặc biệt cẩn trọng?
Những người đang có vết loét tiến triển, xuất huyết dạ dày hoặc nhiễm khuẩn đường ruột tuyệt đối không được tự ý sử dụng bất kỳ chế phẩm ốc sên tự chế nào. Hệ miễn dịch đang bị tổn thương rất dễ bị các tác nhân gây bệnh từ ốc sên xâm nhập.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ em là những đối tượng cực kỳ nhạy cảm. Hiện tại chưa hề có bất kỳ dữ liệu khoa học nào về độ an toàn hay hiệu quả của chiết xuất ốc sên trên các nhóm đối tượng này; mọi dữ liệu đều chỉ dừng lại ở loài gặm nhấm [1].
Người có bệnh nền suy giảm miễn dịch, người cao tuổi đang điều trị nhiều loại thuốc tây y cũng cần tránh xa các kinh nghiệm dân gian chưa kiểm chứng để tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi hoặc ngộ độc thực phẩm nặng.
Hướng dẫn chăm sóc dạ dày an toàn và hợp lý
Để bảo vệ lớp màng nhầy tự nhiên của dạ dày, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định điều trị bằng thuốc từ bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa. Không tự ý sử dụng thuốc giảm đau kháng viêm khi chưa có ý kiến của nhân viên y tế vì đây là tác nhân kinh điển gây loét niêm mạc [1].
Xây dựng chế độ dinh dưỡng lành mạnh, ăn đúng giờ, tránh bỏ bữa và hạn chế thức uống chứa cồn hoặc đồ ăn quá chua cay. Việc kiểm soát căng thẳng và ngủ đủ giấc cũng là chìa khóa duy trì tính toàn vẹn của niêm mạc đường tiêu hóa.
Nếu quan tâm đến các giải pháp hỗ trợ từ thiên nhiên hay chiết xuất mới, hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Mọi quyết định thay đổi phương pháp can thiệp cần dựa trên cơ sở thăm khám lâm sàng thay vì các lời đồn truyền miệng thiếu kiểm chứng.
