Cây quả nổ, hay còn gọi là củ sâm tanh tách (danh pháp khoa học: Ruellia tuberosa L.), mọc hoang dại rất nhiều nơi ở vùng nhiệt đới và quen thuộc trong dân gian Việt Nam. Người dân thường dùng phần rễ phình to của loài cây này để nấu nước mát giải nhiệt hoặc dùng trong các bài thuốc truyền thống mà ít ai nắm rõ các hợp chất thực sự bên trong.

Nghiên cứu khoa học xác nhận củ và rễ cây quả nổ chứa lượng hoạt chất thực vật dồi dào, nổi bật là nhóm flavonoid, polyphenol và saponin [1], [2]. Các phân tích phòng thí nghiệm chứng minh phần rễ sở hữu hàm lượng chống oxy hóa cao vượt trội so với thân hay lá [2].

Củ sâm tanh tách: Cây hoang dại và thắc mắc thường gặp

Cây quả nổ thuộc họ Ô rô (Acanthaceae), có nguồn gốc từ vùng Trung Mỹ, nay phát triển rộng rãi tại vùng Nam nhiệt đới và Đông Nam Á, bao gồm vùng Đồng bằng sông Cửu Long tại Việt Nam [1], [2]. Loài cây này có đặc tính quả chín gặp nước sẽ nổ tung tách vỏ để phát tán hạt, phần rễ phát triển phình thành củ thon dài nên thường được gọi là củ sâm tanh tách.

Trong y học cổ truyền, cây được xếp vào nhóm thảo dược Rasayana cổ xưa với các công dụng như lợi tiểu, hạ sốt, hỗ trợ tiêu hóa, giảm đau và hỗ trợ các vấn đề về tim mạch, đường huyết [3], [1]. Do cái tên mang chữ "sâm", nhiều người lầm tưởng đây là loại thuốc bổ đắt giá có thể dùng tùy tiện để bồi bổ sức khỏe mà không cần biết chính xác bên trong gồm những gì.

Nhiều độc giả thường thắc mắc liệu phần rễ hay củ quả nổ có thực sự chứa hoạt chất sinh học tốt hay chỉ là lời đồn thổi dân gian. Các công trình phân tích hóa học gần đây đã làm sáng tỏ cấu trúc hóa học và tiềm năng chống oxy hóa của các bộ phận trên loài cây này [1], [2].

Thành phần hoạt chất thực sự trong rễ và cây quả nổ

Tổng quan nghiên cứu dược liệu năm 2024 chỉ ra rằng các chất có hoạt tính sinh học trong Ruellia tuberosa gồm nhiều nhóm hợp chất như alkaloid, flavonoid, saponin và hợp chất phenolic [1]. Đây là những thành phần tạo nên các đặc tính bảo vệ tế bào và điều hòa sinh học của loài thực vật này [1].

Cần lưu ý phân biệt rõ ràng: Một số thảo dược khác có tên loài gần giống như Stemona tuberosa (cây bách bộ) chứa các alkaloid đặc thù như tuberostemonine [4], hay cây Ullucus tuberosus chứa rutin, narcissin [5]. Tuy nhiên, các loài này không liên quan đến cây quả nổ (Ruellia tuberosa) của họ Ô rô, tránh việc độc giả nhầm lẫn dữ liệu giữa các loài thực vật mang chữ "tuberosa" khác nhau [4], [5].

Riêng ở loài quả nổ (Ruellia tuberosa), các nhà khoa học đã phân lập được nhiều phân tử glycoside phức tạp thuộc nhóm phenylethanoid và flavone từ phần trên mặt đất của cây [6]. Các hợp chất tiêu biểu gồm verbascoside, isoverbascoside, forsythoside B, paucifloside, comanthoside B cùng các dạng flavone glycoside mới như hispidulin và pectolinaringenin glycoside [6].

Định lượng flavonoid và polyphenol trong rễ cây quả nổ

Một công trình nghiên cứu công bố năm 2024 tại Việt Nam thực hiện khảo sát các bộ phận rễ, thân và lá của cây Ruellia tuberosa thu hái từ vùng Đồng bằng sông Cửu Long nhằm so sánh tiềm năng sinh học [2]. Nhóm tác giả đã tiến hành chiết xuất và định lượng cụ thể các nhóm chất chính hiện diện ở từng bộ phận cây [2].

Kết quả định lượng cho thấy phần dịch chiết rễ quả nổ chứa hàm lượng polyphenol đạt mức 32,49 ± 0,72 mg GAE/g cao chiết [2]. Đồng thời, lượng flavonoid tổng số trong dịch chiết rễ được xác định là 15,48 ± 1,32 mg QE/g cao chiết [2].

So sánh giữa các bộ phận, phần rễ của cây quả nổ tích lũy lượng polyphenol và flavonoid cao hơn hẳn so với thân và lá [2]. Điều này giải thích vì sao trong kinh nghiệm thực tế, phần rễ hay củ sâm tanh tách thường được ưu tiên thu hái để làm thuốc hoặc đun nấu hơn các phần còn lại của cây.

Bên cạnh đó, nghiên cứu trên các bộ phận khác cũng cho thấy lá cây Ruellia tuberosa chứa phenolic tổng cao nhất ở phân đoạn chiết hydro-methanol (1,60 mg GAE/g cao khô) và flavonoid cao nhất ở phân đoạn chiết ethyl acetate (0,40 mg QE/g) [7]. Phần ngọn hoa của loài cây này cũng rất giàu phenolic với tỷ lệ chiếm tới 49,3%, trong đó hoạt chất catechin đạt 5321,63 µg/g, acid gallic đạt 2878,71 µg/g và acid ellagic đạt 2530,79 µg/g [8].

Cơ chế chống oxy hóa in vitro của rễ cây quả nổ

Quá trình chống oxy hóa in vitro (trong ống nghiệm) của rễ cây quả nổ đã được kiểm chứng thông qua các thử nghiệm hóa học tiêu chuẩn gồm bắt gốc tự do DPPH, ABTS, năng lực khử sắt (FRAP), năng lực chống oxy hóa tổng số (TAC) và lực khử (RP) [2]. Các phân tử phenolic và flavonoid trong rễ hoạt động theo cơ chế nhượng electron hoặc nguyên tử hydro nhằm trung hòa các gốc tự do nguy hại sinh ra trong chuỗi phản ứng sinh học [6], [2].

Dịch chiết rễ Ruellia tuberosa thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ với chỉ số IC50 dao động trong khoảng từ 117,67 ± 2,82 đến 569,20 ± 7,68 µg/mL [2]. Hiệu quả dập tắt gốc tự do của phần rễ vượt trội hơn hẳn so với dịch chiết thu từ thân hoặc lá của cùng một cây [2].

Ngoài ra, các glycoside phân lập từ cây như verbascoside, forsythoside B hay hispidulin glycoside cũng thể hiện năng lực dọn sạch gốc tự do rõ nét qua xét nghiệm ORAC trong phòng thí nghiệm [6]. Dịch chiết methanol từ lá cũng đạt tỷ lệ quét gốc tự do 58,16% ở nồng độ 120 µL [7].

Không chỉ dừng lại ở dọn dẹp gốc tự do, dịch chiết rễ cây quả nổ còn ghi nhận khả năng ức chế các enzyme liên quan đến chuyển hóa đường gồm alpha-amylase (với IC50 đạt 266,72 ± 10,58 µg/mL) và alpha-glucosidase (với IC50 đạt 147,13 ± 3,58 µg/mL) [2]. Rễ và lá cây cũng ức chế tốt các vi khuẩn gây bệnh gồm Escherichia coli, Staphylococcus aureus và Pseudomonas aeruginosa với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) từ 1280 đến 10240 mg/mL [2].

Bằng chứng khoa học: Lợi ích và các giới hạn

Các dữ liệu nghiên cứu đã bước đầu khẳng định giá trị dược lý của củ sâm tanh tách dựa trên thành phần chống oxy hóa tự nhiên [1], [2]. Sự xuất hiện đồng thời của flavonoid, polyphenol, saponin và alkaloid giải thích phần nào các tác dụng kháng viêm, kháng khuẩn và bảo vệ tế bào được ghi chép trong y học cổ truyền [1].

Bên cạnh đó, dịch chiết ngọn hoa cho thấy tiềm năng kháng virus HAdV-40 (IC50 là 20 µg/mL), virus herpes simplex type 2 (IC50 là 65 µg/mL) và virus cúm H1N1 (IC50 là 22,59 µg/mL) [8]. Dịch chiết ngọn hoa cũng được thử nghiệm trên dòng tế bào ung thư vú bộ ba âm tính, cho thấy khả năng gây độc tế bào ung thư, tăng stress oxy hóa nội bào để kích hoạt quá trình tự chết theo chu trình (apoptosis) của tế bào u [3].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các dữ liệu hiện có. Toàn bộ các định lượng flavonoid, cơ chế quét gốc tự do và ức chế enzyme kể trên đều chỉ được tiến hành trong điều kiện phòng thí nghiệm (in vitro) hoặc qua mô hình mô phỏng máy tính (in silico) [7], [2]. Hiện chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể người sống để xác định liều lượng điều trị chính xác cũng như độ khả dụng sinh học khi hấp thụ qua đường tiêu hóa.

Hiểu lầm thường gặp về củ sâm tanh tách

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng củ sâm tanh tách với các loại nhân sâm đắt đỏ và tin rằng có thể dùng thay thế thuốc trị bệnh. Cây quả nổ thuộc họ Ô rô, hoàn toàn khác biệt về mặt thực vật học lẫn hoạt chất sinh học so với nhân sâm thuộc họ Cuồng cuồng (Araliaceae).

Nhiều người cho rằng cây mọc tự nhiên ngoài vườn thì uống bao nhiêu cũng tốt, dùng càng đặc càng mau hạ đường huyết hay thanh lọc cơ thể. Dù có ghi nhận khả năng ức chế enzyme tiêu hóa carbohydrate in vitro [2], thảo dược này không thể thay thế phác đồ điều trị của bệnh nhân đái tháo đường hay bệnh nhân nhiễm trùng.

Một số lời đồn thổi trên mạng xã hội còn gán ghép công dụng "chữa khỏi ung thư" từ củ quả nổ. Thực tế, nghiên cứu độc tính tế bào mới chỉ thực hiện trên dòng tế bào nuôi cấy trong đĩa petri [3]. Việc tự ý sắc uống nước củ quả nổ để trị các khối u ác tính là hành vi vô căn cứ và đe dọa trực tiếp đến tính mạng do bỏ lỡ cơ hội can thiệp y tế chuẩn mực.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Do chưa có đầy đủ nghiên cứu an toàn và độc tính chuyên sâu trên các đối tượng nhạy cảm, phụ nữ đang mang thai và phụ nữ đang cho con bú không nên tự ý dùng rễ củ cây quả nổ dưới mọi hình thức để tránh rủi ro cho thai nhi và trẻ sơ sinh.

Trẻ nhỏ và người cao tuổi có hệ tiêu hóa kém, người có bệnh lý suy gan, suy thận mạn tính cần đặc biệt thận trọng. Thảo dược tự nhiên khi sắc uống với liều lượng không kiểm soát có thể tạo gánh nặng chuyển hóa lớn cho cơ quan lọc thải của cơ thể.

Những bệnh nhân đang điều trị bệnh đái tháo đường bằng thuốc tây hoặc đang dùng thuốc hạ huyết áp phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng. Các hoạt chất trong cây có khả năng tương tác làm giảm hấp thu đường [2], dễ dẫn tới tình trạng hạ đường huyết quá mức nguy hiểm nếu dùng phối hợp mà không theo dõi.

Cách áp dụng thực tế an toàn trong đời sống

Trong đời sống thường nhật, nếu muốn sử dụng củ sâm tanh tách để giải nhiệt theo phương pháp dân gian, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, đun nước loãng và uống cách nhật thay vì lạm dụng thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày.

Trước khi chế biến, phần rễ củ cần được đào rửa thật sạch đất cát, cạo sạch lớp vỏ cám ngoài, ngâm nước muối loãng để loại bỏ tạp chất và phơi khô bảo quản đúng quy cách để tránh ẩm mốc. Tuyệt đối không thu hái rễ cây mọc ở những nơi ô nhiễm, ven mương rãnh bẩn hoặc vùng đất có nguy cơ phun xịt thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ.

Không nên tự ý phối hợp củ quả nổ với các vị thuốc bắc hoặc các loại tân dược khác khi chưa có chỉ định của bác sĩ y học cổ truyền. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như đau bụng, tiêu chảy, chóng mặt hoặc tụt huyết áp sau khi uống, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất.

Củ sâm tanh tách là một nguồn dược liệu dân dã giàu tiềm năng với hàm lượng flavonoid và polyphenol dồi dào, mở ra triển vọng cho các nghiên cứu chống oxy hóa tự nhiên trong tương lai [1], [2]. Tuy nhiên, người dân cần giữ cái nhìn khoa học, tỉnh táo trước các quảng cáo thần thánh hóa công dụng và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi đưa vào sử dụng chăm sóc sức khỏe.