Nhiều người khi gặp tình trạng uể oải, suy nhược kéo dài thường tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc thực phẩm bồi bổ để phục hồi sinh lực. Trong số đó, đảng sâm (tên khoa học: Codonopsis pilosula) được xem là một vị thuốc quen thuộc, thường được ví như "nhân sâm của người nghèo" nhờ công dụng bồi bổ khí huyết và hỗ trợ cải thiện sức khỏe.

Tuy nhiên, liệu dược liệu này có thực sự giúp giảm mệt mỏi và nâng cao thể lực một cách rõ rệt như lời đồn? Dù y học cổ truyền ghi nhận đảng sâm trị chứng mệt mỏi và thiếu máu, các bằng chứng khoa học hiện đại trực tiếp trên người vẫn còn rất hạn chế, hầu hết các tác động mới chỉ được quan sát trong phòng thí nghiệm và trên động vật thực nghiệm.

Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về tác dụng giảm mệt mỏi

Đảng sâm vốn là rễ phơi khô của cây Codonopsis pilosula, thuộc họ Hoa chuông (Campanulaceae), phân bố chủ yếu ở khu vực Đông Á, Đông Nam Á và Trung Á [1]. Trong y học cổ truyền Trung Hoa, vị thuốc này đã được sử dụng hàng trăm năm qua để bồi bổ cơ thể [1]. Người ta thường dùng đảng sâm nhằm mục đích hỗ trợ điều trị thiếu máu, mệt mỏi, tỳ vị suy yếu và các bệnh lý dạ dày [1].

Dược liệu này cũng đã được ghi danh chính thức trong Dược điển Trung Quốc năm 2020 với các công năng như kiện tỳ, ích phế, dưỡng huyết, sinh tân dịch [2]. Bên cạnh đó, đảng sâm còn được xếp vào danh mục thực phẩm kiêm dược liệu (dược thực đồng nguyên), thường được người dân dùng nấu canh, hầm súp để tăng cường thể lực [2], [3]. Chính vì truyền thống dùng lâu đời này, nhiều người mặc định rằng đảng sâm chắc chắn giúp đánh tan mệt mỏi nhanh chóng mà không cần băn khoăn về bằng chứng khoa học.

Thực tế, mệt mỏi là một biểu hiện phức tạp, có thể bắt nguồn từ căng thẳng thần kinh, thiếu hụt chuyển hóa, stress oxy hóa hoặc các bệnh lý mạn tính tiềm ẩn. Việc dùng thảo dược để cải thiện thể lực cần được soi chiếu qua các cơ chế hoạt chất và những thử nghiệm lâm sàng bài bản.

Cơ chế tác động: Hoạt chất trong đảng sâm giúp ích gì?

Khả năng hỗ trợ phục hồi sức khỏe của đảng sâm bắt nguồn từ nguồn hợp chất chuyển hóa tự nhiên vô cùng phong phú. Phân tích chuyển hóa học không nhắm mục tiêu đã phát hiện và chú giải tới 1508 chất chuyển hóa trong cây đảng sâm, trong đó có 463 chất chuyển hóa biểu hiện khác biệt thuộc các nhóm như axit carboxylic và dẫn xuất, steroid, hợp chất oxy hữu cơ, acyl béo, lipid prenol và flavonoid [1].

Ở phần rễ – bộ phận chính dùng làm thuốc, các nhà khoa học tìm thấy sự hiện diện phong phú của saponin, flavonoid, terpenoid, polysaccharide, polyacetylene, ancaloit, tinh dầu và phenylpropanoid [1], [2]. Các hoạt chất nổi bật khác như lobetyolin, syringin và atractylenolide III cũng được định danh [1]. Đáng chú ý, các polysaccharide chiết xuất từ đảng sâm (CPP) được ghi nhận có nhiều tác động dược lý, bao gồm điều hòa chức năng tiêu hóa, cải thiện chức năng hô hấp và tăng cường hệ miễn dịch [2].

Căng thẳng oxy hóa và phản ứng viêm là hai nguyên nhân hàng đầu gây hao tổn năng lượng và mệt mỏi tế bào. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra rằng một loại alpha-1,6-glucan mới (ký hiệu CPP 2-4 có khối lượng phân tử 3,9 x 10^4 kDa) từ đảng sâm thể hiện khả năng quét gốc tự do DPPH với giá trị IC50 đạt 0,105 mg/mL, cùng hoạt tính chống oxy hóa phụ thuộc theo liều lượng [2]. Polysaccharide này cũng ức chế việc giải phóng oxit nitric (NO) ở tế bào miễn dịch RAW264.7 bị kích hoạt bởi lipopolysaccharide, cho thấy tác dụng kháng viêm rõ rệt [2]. Ngoài ra, hai polysaccharide pectic CPP-1 và CTP-1 chiết xuất từ rễ đảng sâm cũng được chứng minh có khả năng bảo vệ tế bào ruột IPEC-J2 trước tình trạng stress oxy hóa do H2O2 thông qua kích hoạt yếu tố Nrf2 [4].

Các nghiên cứu nói gì về khả năng phục hồi thể lực và trao đổi chất?

Để hiểu rõ đảng sâm hỗ trợ giảm mệt mỏi và lão hóa ra sao, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm trên mô hình tế bào và động vật.

Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá tác động của dịch chiết nước từ đảng sâm (CPWE) trên chuột bị gây lão hóa bằng D-galactose [5]. Trong nghiên cứu này, chuột thí nghiệm được tiêm D-galactose qua phúc mạc và cho uống dịch chiết đảng sâm ở các mức liều thấp, trung bình và cao liên tục trong 42 ngày [5]. Kết quả kiểm tra hành vi qua thử nghiệm mê cung nước Morris và thử nghiệm bước xuống cho thấy chuột được cải thiện khả năng học tập và trí nhớ [5]. Phân tích mô bệnh học, nhuộm hóa mô miễn dịch và chuyển hóa học cho thấy dịch chiết kích hoạt quá trình tự thực (autophagy) qua các protein LC3, SQSTM1/p62, điều hòa tế bào hình sao (thông qua protein GFAP) và cân bằng các chất chuyển hóa vùng hải mã của não chuột [5].

Một nghiên cứu khác vào năm 2020 trên mô hình chuột già hóa cũng cho thấy chiết xuất đảng sâm can thiệp vào các con đường chuyển hóa năng lượng [6]. Phân tích mảng vi mô (microarray) cho thấy điều trị bằng đảng sâm làm thay đổi biểu hiện của hàng trăm ARN không mã hóa dài (lncRNA) và mARN trong mô phổi chuột già [6]. Đáng lưu ý, các gen biến đổi tập trung mạnh vào quá trình vận chuyển axit amin qua màng tế bào, cũng như các lộ trình chuyển hóa cốt lõi như chuyển hóa butanoate, chuyển hóa propanoate và con đường tín hiệu PI3K-Akt [6]. Việc kích thích các con đường chuyển hóa này được nhận định là có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tốc độ trao đổi chất, từ đó chống lại sự suy kiệt do quá trình lão hóa [6].

Nghiên cứu động học năm 2022 về polysaccharide thô (CPP) từ rễ đảng sâm thu hoạch ở vùng độ cao 1560 đến 3100 m tại tỉnh Cam Túc (Trung Quốc) còn cho thấy hoạt chất này có khả năng ức chế men alpha-glucosidase mạnh hơn alpha-amylase [7]. Điều này cho thấy tiềm năng điều hòa hấp thu đường, một yếu tố liên quan chặt chẽ đến sự ổn định năng lượng của cơ thể [7].

Lợi ích thực tế và lỗ hổng bằng chứng trên người

Từ các dữ liệu khoa học, có thể thấy đảng sâm sở hữu nhiều hoạt tính sinh học có lợi như chống oxy hóa, kháng viêm, điều hòa chuyển hóa axit béo chuỗi ngắn và kích hoạt các con đường tạo năng lượng tế bào [5], [2], [4], [6]. Những cơ chế này về mặt lý thuyết giúp cơ thể giảm thiểu tình trạng kiệt quệ do stress oxy hóa và suy giảm chức năng tế bào.

Mặc dù vậy, khoảng trống lớn nhất hiện nay là sự thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người mệt mỏi mạn tính hoặc người cần tăng cường thể lực. Hầu hết các thử nghiệm hiện có đều dừng lại ở mô hình chuột lão hóa hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [5], [2], [4], [6].

Do đó, người dùng không thể xem các kết quả tích cực trên chuột (như dùng dịch chiết liên tục 42 ngày để phục hồi chuyển hóa [5]) tương đương với việc người uống đảng sâm sẽ hồi phục thể lực ngay lập tức. Đảng sâm hỗ trợ nâng cao thể trạng nói chung, nhưng chưa có đủ cơ sở khoa học để coi đây là hoạt chất chuyên biệt "trị dứt điểm" tình trạng mệt mỏi.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng đảng sâm

Một hiểu lầm rất phổ biến là đánh đồng đảng sâm với nhân sâm hoặc coi đảng sâm là thảo dược có thể dùng tùy tiện, không giới hạn. Dù cả hai cùng được dùng trong y học cổ truyền để bồi bổ [1], [2], hoạt chất và cường độ tác động sinh học của chúng có sự khác biệt.

Nhiều người cũng tin rằng đảng sâm có thể "chữa khỏi" chứng suy nhược cơ thể, mệt mỏi vô cớ. Mệt mỏi có thể là triệu chứng cảnh báo của các bệnh lý thực thể nguy hiểm như tiểu đường, suy tuyến giáp, tim mạch hay ung thư. Việc tự ý uống nước sắc đảng sâm kéo dài thay vì đi khám có thể khiến người bệnh bỏ lỡ giai đoạn điều trị bệnh sớm.

Một quan niệm sai lầm khác là chỉ có củ (rễ) đảng sâm mới chứa chất quý. Nghiên cứu chuyển hóa năm 2021 cho thấy phần thân và lá vốn thường bị vứt bỏ sau mùa thu hoạch lại chứa hàm lượng polyacetylene, flavonoid, một số ancaloit, steroid, terpenoid và axit hữu cơ cao hơn rễ, đồng thời dịch chiết thân lá còn thể hiện khả năng chống oxy hóa mạnh hơn rễ [1]. Dù vậy, phần rễ vẫn là bộ phận tích lũy chính các lignan quan trọng và được chuẩn hóa làm dược liệu chính quy [1], [2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù được xem là loại thảo mộc có độc tính thấp và dùng được trong ẩm thực dưỡng sinh [7], [3], việc sử dụng đảng sâm vẫn đòi hỏi sự cẩn trọng ở một số nhóm đối tượng:

  • Người có bệnh nền mạn tính hoặc đang điều trị thuốc: Các hoạt chất trong đảng sâm có khả năng tác động đến chuyển hóa đường (thông qua ức chế men alpha-glucosidase) [7] và điều hòa huyết áp [5]. Do đó, người đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc thuốc điều trị tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh tương tác thuốc bất lợi.
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Dù đảng sâm được ghi nhận là thảo dược đồng nguyên trong ẩm thực truyền thống [2], [3], hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng quy chuẩn nào đánh giá mức độ an toàn và liều lượng thích hợp trên phụ nữ có thai và đang cho con bú. Nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng các chế phẩm cô đặc từ đảng sâm.
  • Người có triệu chứng mệt mỏi chưa rõ nguyên nhân: Nếu cảm giác kiệt sức kéo dài kèm theo sút cân, sốt hoặc đau đớn, cần đến cơ sở y tế thăm khám ngay, không nên tự bồi bổ tại nhà bằng thảo dược.

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn

Nếu muốn sử dụng đảng sâm để hỗ trợ nâng cao thể trạng và bồi bổ nhẹ nhàng, bạn có thể áp dụng các hình thức truyền thống an toàn:

  • Cách chế biến: Cách dùng phổ biến và an toàn nhất là dùng rễ đảng sâm khô sắc nước uống hoặc kết hợp vào các món canh dưỡng sinh, cháo hầm [1], [3]. Quá trình đun nấu giúp hòa tan các polysaccharide thô và hợp chất chống oxy hóa [7], [4]. Lưu ý rằng một nghiên cứu về tính chất lý hóa cho thấy polysaccharide CPP từ đảng sâm bị phân hủy gần như hoàn toàn ở nhiệt độ 130 độ C [7], do đó không nên ninh nấu ở nhiệt độ quá cao vượt ngưỡng thông thường.
  • Liều lượng và thời điểm: Do các nghiên cứu hiện tại chưa xác lập liều dùng chuẩn hóa trên người mệt mỏi, người dân chỉ nên dùng lượng vừa phải theo hướng dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Tránh uống nước sắc quá đặc hoặc uống sát giờ ngủ vì có thể gây đầy bụng hoặc ảnh hưởng đến giấc ngủ ở người tỳ vị nhạy cảm.
  • Lối sống nền tảng: Không có loại thảo dược nào thay thế được lối sống lành mạnh. Để thực sự giảm bớt mệt mỏi, cần ngủ đủ giấc, duy trì chế độ ăn uống cân bằng giàu vi chất, uống đủ nước và tập luyện thể dục đều đặn.

Đảng sâm là một vị thuốc truyền thống giàu tiềm năng với nhiều hoạt chất chống oxy hóa và hỗ trợ chuyển hóa tế bào đã được khoa học ghi nhận [1], [5], [2]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng trực tiếp chứng minh hiệu quả giảm mệt mỏi trên người vẫn chưa đầy đủ. Người tiêu dùng nên giữ cái nhìn tỉnh táo, coi đảng sâm là biện pháp hỗ trợ bổ sung với liều lượng vừa phải, đồng thời luôn tham vấn ý kiến bác sĩ khi gặp các vấn đề sức khỏe kéo dài.