Đang uống thuốc chống đông máu ăn rau củ khởi có an toàn?

Nỗi lo từ món canh rau quen thuộc trên bàn ăn

Rau củ khởi (còn được gọi là đọt khởi, lá cây kỷ tử) từ lâu đã là loại rau dân dã quen tộc trong bữa cơm của nhiều gia đình Việt Nam. Với vị đắng thanh nhẹ cùng hậu ngọt đặc trưng, đọt và lá non của củ khởi thường được dùng để nấu canh tôm, canh thịt băm hoặc xào tỏi nhằm thanh nhiệt cơ thể. Tuy nhiên, đối với những bệnh nhân đang điều trị bệnh lý tim mạch và phải sử dụng thuốc chống đông máu warfarin, việc đưa món rau này vào thực đơn lại dấy lên nhiều lo ngại về an toàn sức khỏe.

Nhiều người bệnh thường có tâm lý cho rằng rau xanh hay thảo mộc tự nhiên đều lành tính, ăn càng nhiều càng bồi bổ sức khỏe. Thế nhưng, trong điều trị chống đông, các hoạt chất từ rau củ và dược liệu hoàn toàn có thể tương tác với thuốc, làm thay đổi khả năng đông máu. Câu hỏi đặt ra là: Liệu người đang uống thuốc chống đông warfarin ăn rau củ khởi có thực sự an toàn?

Người đang uống warfarin có nên ăn rau củ khởi?

Câu trả lời ngắn gọn và rõ ràng là người đang dùng warfarin không nên tùy tiện ăn rau củ khởi nếu chưa có ý kiến của bác sĩ điều trị. Việc tự ý bổ sung rau củ khởi vào bữa ăn hằng ngày, đặc biệt là ăn với số lượng lớn hoặc dùng liên tục nhiều ngày, có thể làm tăng nguy cơ biến chứng xuất huyết nguy hiểm.

Warfarin là thuốc chống đông kháng vitamin K phổ biến, có cửa sổ điều trị rất hẹp, nghĩa là ranh giới giữa liều có tác dụng ngăn ngừa huyết khối và liều gây chảy máu là rất mong manh. Chảy máu chính là tác dụng phụ phổ biến và đáng lo ngại nhất trong quá trình điều trị bằng warfarin, với tỷ lệ biến cố xuất huyết lớn hằng năm vào khoảng 4% đến 8% ở người sử dụng ^[1]. Thậm chí, một số nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ xuất huyết lớn ở bệnh nhân dùng warfarin có thể lên tới 7% đến 8% mỗi năm ^[2]. Khi có thêm sự tác động của các chất làm tăng hoạt tính của thuốc, nguy cơ quá liều chống đông sẽ tăng vọt, dẫn đến những hậu quả nặng nề.

Cơ chế chuyển hóa và nguy cơ tiềm ẩn khi phối hợp thực phẩm - thuốc

Để hiểu rõ vì sao rau củ khởi lại có thể gây nguy hiểm, cần nhìn vào con đường chuyển hóa của warfarin trong cơ thể người bệnh. Dược chất warfarin sau khi uống vào sẽ được gan chuyển hóa và đào thải chủ yếu qua hệ thống enzym cytochrom P450, trong đó enzym CYP2C9 đóng vai trò then chốt nhất. Bất kỳ thực phẩm, dược liệu hay thuốc nào làm chậm hoặc ức chế hoạt động của enzym này đều khiến nồng độ warfarin tồn lưu trong máu cao hơn bình thường.

Củ khởi và quả kỷ tử được biết đến là có chứa nhiều hợp chất tự nhiên có khả năng can thiệp vào quá trình chuyển hóa tại gan, ức chế con đường enzym CYP2C9. Khi enzym này bị cản trở, warfarin bị tích tụ trong máu, kéo dài thời gian đông máu và làm chỉ số INR (chỉ số đo lường hiệu quả đông máu) tăng vọt. Sự gia tăng bất thường này khiến thành mạch trở nên mỏng manh hơn trước áp lực tuần hoàn, làm chậm quá trình tự cầm máu của cơ thể và dẫn tới tình trạng xuất huyết nội tạng hoặc chảy máu không kiểm soát.

Nghiên cứu cảnh báo gì về nguy cơ xuất huyết do tương tác thuốc

Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm lâm sàng riêng lẻ trên từng loại rau bản địa còn hạn chế, các nghiên cứu quy mô lớn về tương tác chuyển hóa đối với warfarin đã cung cấp những bằng chứng y khoa không thể chối cãi. Các nhà khoa học đã chứng minh rõ nét mức độ nguy hiểm của các chất làm thay đổi nồng độ thuốc hoặc tác động lên hệ thống enzym gan.

Trước hết, một nghiên cứu tại Phần Lan năm 2009 trên 6.772 bệnh nhân nội trú điều trị bằng warfarin tại Bệnh viện Đại học Turku cho thấy có tới 48% bệnh nhân phải tiếp xúc với các thuốc phối hợp có khả năng tương tác ^[3]. Nghiên cứu này chỉ ra rằng tỷ số số chênh hiệu chỉnh (OR) đối với nguy cơ chảy máu cao nhất ở nhóm sử dụng các chất ức chế cytochrome P450 2C9 (CYP2C9), với OR lên đến 3,6 (khoảng tin cậy 95% CI: 2,4 - 5,6) ^[3]. Điều này đồng nghĩa với việc bất kỳ chất nào có đặc tính ức chế CYP2C9 đều có thể đẩy nguy cơ chảy máu của người bệnh lên gấp hơn 3,6 lần so với bình thường ^[3].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu thuần tập và bệnh - chứng lồng ghép công bố năm 2005 trên 4.152 bệnh nhân rung nhĩ không do van tim (từ 40 đến 84 tuổi) dùng warfarin dài hạn trên 3 tháng từ Cơ sở dữ liệu Thực hành Y khoa Đa khoa Vương quốc Anh (UK GPRD) đã phân tích sâu về tác động này ^[4]. Kết quả cho thấy hơn một nửa (58%) số bệnh nhân đủ điều kiện có sử dụng các thuốc có khả năng tương tác trong quá trình điều trị liên tục ^[4]. Đáng chú ý, trong số 45 ca xuất huyết tự phát dẫn đến nhập viện trong 30 ngày hoặc tử vong trong vòng 7 ngày, tỷ lệ dùng từ 1 thuốc có tương tác trở lên trong 30 ngày trước đó ở nhóm xuất huyết cao hơn hẳn nhóm đối chứng (62,2% so với 35,7%) ^[4]. Phân tích hồi quy logistic có hiệu chỉnh ghi nhận nguy cơ xuất huyết nghiêm trọng ở bệnh nhân dùng warfarin kết hợp với thuốc làm tăng tác dụng cao gấp 3,4 lần (OR = 3,4; 95% CI: 1,4 - 8,5) so với người chỉ dùng warfarin đơn độc ^[4]. Các tác giả đi đến kết luận rằng việc dùng đồng thời các chất tương tác làm tăng nguy cơ xuất huyết nghiêm trọng lên từ 3 đến 4,5 lần ở bệnh nhân dùng warfarin dài hạn ^[4].

Mặt khác, các nghiên cứu dịch tễ lớn cũng ghi nhận tỷ lệ xuất huyết đường tiêu hóa ở người dùng warfarin là gánh nặng rất lớn. Nghiên cứu bệnh - chứng lồng ghép từ dữ liệu Medicaid của Mỹ trong giai đoạn 1999-2005 trên 430.455 người dùng thuốc từ 18 tuổi trở lên (đóng góp 407.370 người-năm) ghi nhận tỷ lệ nhập viện do xuất huyết tiêu hóa lên tới 4,48 trên 100 người-năm (95% CI: 4,42 - 4,55) ^[1]. Khi người bệnh bắt đầu sử dụng thêm các thuốc có tương tác dược lý hoặc ảnh hưởng đến tiểu cầu như citalopram, fluoxetine, paroxetine, tỷ số số chênh nhập viện vì xuất huyết tiêu hóa tăng từ 1,63 đến 1,73 lần ^[1].

Tương tự, một nghiên cứu bệnh - chứng lồng ghép và ca - bắt chéo trên dữ liệu Medicaid năm 2009 cũng chỉ rõ rằng việc phối hợp các thuốc kháng vi sinh vật gây tương tác dược động học làm tăng vọt nguy cơ chảy máu tiêu hóa ^[2]. Điển hình như hoạt chất fluconazole tương tác làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa với OR là 2,09 (95% CI: 1,34 - 3,26) trong khoảng thời gian từ 11 đến 15 ngày trước đó ^[2]. Những số liệu này khẳng định rằng khi cơ chế chuyển hóa của warfarin bị can thiệp bởi các hoạt chất ngoại lai, biến cố xuất huyết đường tiêu hóa và nhập viện cấp cứu tăng lên rõ rệt.

Các yếu tố làm trầm trọng thêm nguy cơ chảy máu ở người bệnh

Nguy cơ biến chứng khi sử dụng các chất có khả năng tương tác với warfarin không giống nhau ở mọi người mà còn phụ thuộc lớn vào độ tuổi, việc sử dụng nhiều thuốc cùng lúc (đa dược) và các bệnh lý đi kèm.

Một nghiên cứu thuần tập hồi cứu kéo dài 4 năm (từ tháng 7/2002 đến tháng 6/2006) trên 17.661 cựu chiến binh Úc từ 65 tuổi trở lên bắt đầu dùng warfarin cho thấy tỷ lệ nhập viện vì chảy máu ở nhóm không dùng thuốc tương tác là 4,1 trên 100 người-năm (95% CI: 3,7 - 4,6) ^[5]. Tuy nhiên, con số này tăng lên đáng kể khi người cao tuổi sử dụng đồng thời các hoạt chất khác, chẳng hạn như phối hợp thêm kháng sinh làm tăng tỷ lệ nhập viện vì xuất huyết lên 2,34 lần (AdjRR = 2,34; 95% CI: 1,55 - 3,54) hoặc phối hợp amiodarone làm tăng lên 3,33 lần (AdjRR = 3,33; 95% CI: 1,38 - 8,00) ^[5].

Nghiên cứu năm 2005 tại Anh cũng ghi nhận tình trạng đa dược là yếu tố nguy cơ hàng đầu, khi có tới 80% bệnh nhân trong nhóm bị xuất huyết tự phát đã sử dụng trên 4 loại thuốc trong vòng 90 ngày trước đó, so với 66,4% ở nhóm chứng ^[4]. Ngoài ra, việc dùng chung các thuốc giảm đau thông thường cũng làm bùng phát nguy cơ. Một phân tích gộp năm 2020 từ 11 nghiên cứu đạt chuẩn đã chỉ ra rằng việc kết hợp warfarin với thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa với OR là 1,98 (95% CI: 1,55 - 2,53) và xuất huyết chung với OR là 1,58 (95% CI: 1,18 - 2,12) ^[6]. Sự cộng dồn giữa các thuốc điều trị sẵn có và các loại thảo dược tự ý dùng thêm như củ khởi có thể tạo nên một "cơn bão" tương tác nguy hiểm.

Những hiểu lầm tai hại khi sử dụng dược thảo cùng thuốc chống đông

Sai lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "rau củ từ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại". Người bệnh thường nghĩ rằng chỉ có thuốc tây mới tương tác với thuốc tây, còn rau xanh, đọt cây hay nước sắc thảo mộc chỉ mang tính thanh nhiệt, mát gan, bổ máu. Thực tế, dược tính sinh học trong các loại cây như củ khởi rất mạnh mẽ, và cơ thể chuyển hóa chúng bằng chính các enzym gan dùng để chuyển hóa thuốc.

Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ nấu chín rau củ khởi thì các chất tương tác sẽ bay hơi hoặc biến mất. Quá trình gia nhiệt khi nấu canh hay xào chỉ làm mềm xơ rau và biến đổi một phần vitamin nhạy cảm với nhiệt, trong khi các hợp chất chuyển hóa thứ cấp có khả năng ức chế enzym gan vẫn tồn tại trong nước canh và bã rau. Khi người bệnh ăn cả rau lẫn húp nước canh, toàn bộ lượng hoạt chất này vẫn được hấp thu vào máu.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng chỉ khi ăn liên tục hằng ngày mới gặp nguy hiểm, còn thỉnh thoảng ăn một vài bữa canh sẽ không ảnh hưởng. Đối với một loại thuốc có biên độ an toàn hẹp như warfarin, chỉ cần một bữa ăn chứa lượng lớn hoạt chất ức chế enzym cũng có thể làm biến động chỉ số đông máu INR trong vài ngày sau đó, đủ để gây xuất huyết dưới da hoặc chảy máu niêm mạc.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng

Không phải ai ăn rau củ khởi cũng gặp biến cố, nhưng những nhóm người sau đây tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng loại rau này khi đang dùng thuốc chống đông máu:

• Người cao tuổi (từ 65 tuổi trở lên): Chức năng gan và thận ở người già suy giảm sinh lý, khiến việc đào thải thuốc chậm hơn, làm nồng độ warfarin trong máu dễ dao động mạnh ^[5].
• Bệnh nhân có tiền sử xuất huyết tiêu hóa, viêm loét dạ dày - tá tràng: Đây là nhóm có niêm mạc đường tiêu hóa dễ tổn thương, nguy cơ chảy máu đường ruột khi INR tăng cao là rất lớn ^[1], ^[2].
• Người đang dùng nhiều loại thuốc phối hợp (đa dược): Những bệnh nhân đang uống đồng thời thuốc tim mạch, huyết áp, kháng viêm hoặc kháng sinh có nguy cơ gặp tương tác cộng dồn rất cao ^[4], ^[5].
• Bệnh nhân có chỉ số INR chưa ổn định: Những người đang trong giai đoạn đầu dò liều warfarin hoặc có chỉ số xét nghiệm đông máu thất thường cần duy trì chế độ ăn ổn định tuyệt đối, tránh xa các loại rau có hoạt tính dược lý mạnh như củ khởi.

Lời khuyên thực tế để đảm bảo an toàn bữa ăn hằng ngày

Để đảm bảo an toàn tối đa cho tính mạng và duy trì hiệu quả điều trị bệnh tim mạch, người bệnh đang dùng warfarin cần tuân thủ các nguyên tắc ăn uống khoa học và thận trọng.

Trước hết, nếu gia đình có trồng hoặc mua được rau củ khởi, người đang dùng warfarin nên chủ động kiêng món rau này và ưu tiên các loại rau củ lành tính khác ít biến động về tương tác. Trong trường hợp đã lỡ ăn một lượng nhỏ rau củ khởi, người bệnh không nên quá hoảng loạn nhưng cần theo dõi sát sao cơ thể. Các dấu hiệu cảnh báo xuất huyết sớm bao gồm: chảy máu chân răng khi đánh răng, chảy máu cam khó cầm, xuất hiện các vết bầm tím tự nhiên trên da, nước tiểu có màu đỏ hoặc hồng, phân có màu đen sẫm như bã cà phê. Khi thấy bất kỳ dấu hiệu nào kể trên, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra chỉ số INR và xử trí kịp thời.

Nguyên tắc vàng đối với người dùng thuốc chống đông máu là tính ổn định. Không nên thay đổi đột ngột thói quen ăn uống, không tự ý uống các loại trà thảo mộc, nước lá dân gian hay đọt cây rừng. Mọi sự bổ sung thực phẩm chức năng, thảo dược hay thay đổi lớn trong khẩu phần rau xanh đều cần được thông báo và thảo luận kỹ lưỡng với bác sĩ tim mạch hoặc dược sĩ lâm sàng.

Tóm lại, sự an toàn của liệu trình chống đông máu phụ thuộc rất lớn vào sự kỷ luật trong thói quen ăn uống hằng ngày của người bệnh. Tránh xa các loại rau có nguy cơ tương tác cao như rau củ khởi là cách đơn giản nhưng hiệu quả nhất để phòng ngừa các tai biến xuất huyết nguy hiểm. Hãy luôn lắng nghe cơ thể, tuân thủ lịch tái khám định kỳ và giữ một chế độ dinh dưỡng ổn định để bảo vệ sức khỏe tim mạch của chính mình.