Người bị huyết áp thấp có nên ăn canh củ khởi?

Canh rau củ khởi (hay còn gọi là câu kỷ, khởi tử) nấu tôm, thịt nạc là món ăn dân dã, thanh mát và giàu dinh dưỡng quen thuộc trong mâm cơm của nhiều gia đình Việt Nam. Tuy nhiên, nhiều người có tiền sử huyết áp thấp thường băn khoăn liệu việc dùng món canh này thường xuyên có gây hoa mắt, chóng mặt hoặc khiến chỉ số huyết áp tụt sâu hơn hay không.

Người bị huyết áp thấp nên thận trọng, không nên ăn quá nhiều hoặc dùng canh rau củ khởi liên tục nhiều bữa trong tuần. Các bộ phận của cây củ khởi, đặc biệt là lá và vỏ rễ, chứa nhiều hoạt chất sinh học có hoạt tính chống oxy hóa cao, giàu flavonoid và có tiềm năng tác động chuyển hóa mạnh mẽ. Mặc dù các dữ liệu trực tiếp về khả năng hạ huyết áp cấp tính trên người vẫn cần theo dõi lâm sàng cẩn trọng, việc tiêu thụ thực phẩm có dược tính này với lượng lớn dễ làm tăng nguy cơ khó chịu cho người có cơ địa huyết áp không ổn định.

Hoạt chất tự nhiên trong củ khởi và tác động sinh học

Cây củ khởi (danh pháp khoa học Lycium chinense) là loại dược liệu và rau ăn lá quen thuộc ở nhiều nước Đông Á. Toàn bộ cây từ lá, quả cho đến vỏ rễ đều chứa đựng các nhóm chất sinh hóa có hoạt tính cao.

Nghiên cứu công bố năm 2014 phân tích thành phần hóa học đã chỉ ra rằng dịch chiết lá củ khởi rất giàu các hợp chất polyphenolic và flavonoid ^[1]. Hàm lượng flavonoid trong lá củ khởi đạt khoảng 61,65 ± 0,95 mg/g ^[1]. Trong đó, rutin được xác định là thành phần flavonoid chiếm ưu thế lớn nhất trong loài này ^[1].

Bên cạnh rutin, lá củ khởi còn chứa một lượng đáng kể axit chlorogenic, cùng với hợp chất kaempferol đặc trưng ^[1]. Rutin và các polyphenol tự nhiên là những hoạt chất chống oxy hóa mạnh mẽ, thường tham gia vào việc hỗ trợ độ bền thành mạch và cải thiện chức năng tuần hoàn. Khi nạp vào cơ thể, các hợp chất này có thể tạo ra các biến đổi nhất định trong hoạt động trao đổi chất và tuần hoàn máu ngoại vi.

Nghiên cứu thực nghiệm về các bộ phận của cây củ khởi

Tác dụng sinh học của củ khởi đã được khảo sát trên nhiều mô hình tế bào và động vật thí nghiệm, khẳng định tác động chống oxy hóa vượt trội và điều hòa chuyển hóa nội tạng.

Vào năm 1997, một nghiên cứu tại Đài Loan tiến hành đánh giá chiết xuất từ rễ, phần thân lá trên mặt đất và quả của củ khởi (Lycium chinense) ^[2]. Kết quả chỉ ra các chiết xuất từ cây có hoạt tính chống viêm trên mô hình gây phù chân chuột bằng carrageenan và bảo vệ tế bào gan bị tổn thương do CCl4 ^[2]. Chiết xuất này cũng ngăn chặn quá trình peroxy hóa lipid gan do xúc tác của FeCl2-ascorbic acid và dọn sạch các gốc tự do ^[2].

Đến năm 2010, nghiên cứu chuyên sâu về tế bào gan Chang phân lập từ người cho thấy chiết xuất quả củ khởi dọn sạch các gốc tự do DPPH, gốc hydroxyl và superoxide gây hại ^[3]. Chiết xuất giúp khôi phục các enzyme bảo vệ tế bào quan trọng như catalase (CAT), superoxide dismutase (SOD) và glutathione peroxidase (GSH-Px), đồng thời ức chế quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis) ^[3].

Năm 2013, thử nghiệm trên tế bào thần kinh PC12 bị gây độc bởi rotenone cũng chứng minh chiết xuất quả và vỏ rễ củ khởi giúp giảm sản sinh superoxide ở ty thể và ngăn chặn sự tích tụ bất thường của canxi nội bào ^[4].

Trên mô hình động vật sống, một thử nghiệm năm 2010 khảo sát tác dụng của bột lá củ khởi trên chuột bị gây béo phì bằng chế độ ăn giàu chất béo trong 13 tuần ^[5]. Chuột sau đó được bổ sung 5% hoặc 10% bột lá củ khởi kết hợp chế độ ăn giàu chất béo trong 8 tuần ^[5]. Nhóm ăn 5% bột lá củ khởi kiểm soát tăng cân rõ rệt, chỉ số béo phì giảm thấp hơn hẳn so với nhóm đối chứng ^[5]. Đáng chú ý, nồng độ chất béo trung tính (triglyceride) và cholesterol xấu (LDL-cholesterol) trong huyết thanh của nhóm này cũng giảm đáng kể ^[5].

Ngoài ra, thử nghiệm năm 2019 trên chuột đực mắc bệnh tiểu đường dùng dịch chiết vỏ rễ củ khởi liều 100 và 400 mg/kg mỗi ngày trong 6 tuần đã làm giảm đường huyết rõ rệt, tăng cường men chống oxy hóa và cải thiện nồng độ testosterone ^[6]. Một nghiên cứu năm 2016 trên chuột bị loét dạ dày do cồn cũng xác nhận chiết xuất vỏ rễ củ khởi liều từ 50 đến 400 mg/kg làm giảm tiết dịch vị và tăng độ pH dạ dày ^[7].

Cơ chế tác động và lưu ý đối với người huyết áp thấp

Đối với người có chỉ số huyết áp bình thường hoặc huyết áp cao, khả năng chống viêm, kiểm soát mỡ máu và giảm đường huyết của củ khởi là những đặc tính rất có lợi [4, 8]. Tuy nhiên, với người có cơ địa huyết áp thấp, sự tương tác chuyển hóa này lại cần được xem xét thận trọng.

Thành phần rutin dồi dào trong lá củ khởi cùng các polyphenol tự nhiên có xu hướng tăng cường tính đàn hồi và giảm trương lực kháng lực ngoại vi của mao mạch ^[1]. Ngoài ra, việc dùng thực phẩm có khả năng làm giảm chỉ số đường huyết và hỗ trợ giảm mỡ máu có thể dẫn đến hiện tượng giảm tải áp lực chuyển hóa toàn thân [4, 8].

Khi người huyết áp thấp nạp một lượng lớn các chất kích thích chuyển hóa sâu hoặc dùng canh nấu quá đặc lúc đang đói, áp lực lòng mạch có thể giảm nhẹ tạm thời. Điều này dễ kích hoạt các triệu chứng lâm sàng khó chịu như hoa mắt, cảm giác hẫng hụt, chóng mặt hoặc choáng váng nhẹ do máu lên não chậm.

Lợi ích song hành cùng giới hạn của bằng chứng

Mặc dù các dữ liệu khoa học cho thấy củ khởi là một thực phẩm có dược tính rất cao, người tiêu dùng cần hiểu rõ ranh giới của các bằng chứng hiện có để tránh phóng đại tác dụng hoặc lo sợ quá mức.

Hầu hết các nghiên cứu hiện tại về củ khởi (Lycium chinense) đều được thực hiện trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật thí nghiệm như chuột [2, 3, 4, 7, 8]. Các điều kiện này sử dụng dạng chiết xuất cô đặc (cồn, ethyl acetate) hoặc bột lá nguyên chất với tỷ lệ phối trộn cố định trong thời gian dài (6-8 tuần) [4, 8].

Trong đời sống, việc ăn một bát canh lá củ khởi nấu chín chỉ cung cấp một lượng dung nạp vừa phải, bị pha loãng bởi nước dùng và các nguyên liệu khác. Các hoạt chất polyphenol qua quá trình đun nấu cũng có thể biến đổi tỷ lệ ^[1]. Do đó, chưa có bằng chứng khẳng định việc ăn canh củ khởi thông thường sẽ làm sụt giảm huyết áp tức thì ở người khỏe mạnh, nhưng nguy cơ hạ áp tiềm ẩn vẫn đòi hỏi sự cảnh giác đối với người bệnh lý.

Hiểu lầm thường gặp về củ khởi

Một số người tin rằng củ khởi là "vị thuốc bổ thanh nhiệt" lành tính tuyệt đối nên ai ăn bao nhiêu cũng tốt, thậm chí ép người ốm yếu hoặc người huyết áp thấp ăn để tẩm bổ. Quan niệm này chưa hoàn toàn đúng. Rau có dược tính càng mạnh thì cơ thể càng cần thời gian để chuyển hóa và thích ứng.

Một hiểu lầm khác là quy đồng toàn bộ các bài thuốc hạ áp Đông y vào rau củ khởi. Dù trong y học cổ truyền lá và quả củ khởi có tác dụng hỗ trợ tuần hoàn, việc tự ý dùng rau củ khởi thay thế thuốc chữa bệnh hoặc lo lắng quá đà đến mức kiêng khem tuyệt đối khi chỉ ăn vài lá trong bữa cơm là điều không cần thiết.

Ai nên thận trọng khi dùng củ khởi?

Những người được chẩn đoán mắc chứng huyết áp thấp mạn tính, người thường xuyên có triệu chứng tụt huyết áp tư thế (chóng mặt khi đứng dậy đột ngột) cần thận trọng khi ăn món này.

Bên cạnh đó, người đang trong cơn đói lả, người suy nhược cơ thể vừa ốm dậy, hoặc người có hệ tiêu hóa yếu, dễ lạnh bụng, tiêu chảy cũng không nên dùng canh củ khởi nấu loãng một mình. Phụ nữ mang thai hoặc bệnh nhân đang điều trị phối hợp nhiều loại thuốc chuyển hóa nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng thường xuyên.

Hướng dẫn sử dụng canh củ khởi an toàn và hợp lý

Nếu người có tiền sử huyết áp thấp vẫn yêu thích hương vị hơi đắng nhẹ, hậu ngọt của rau củ khởi, hoàn toàn có thể thưởng thức theo các nguyên tắc an toàn sau:

• Kết hợp nguyên liệu giàu đạm và tính ấm: Nấu lá củ khởi cùng thịt nạc băm, tôm tươi, thịt bò và thêm một vài lát gừng tươi. Vị ấm của gừng và dinh dưỡng từ đạm động vật giúp cân bằng tính hàn của rau, làm ấm tỳ vị.
• Ăn với lượng vừa phải: Chỉ nên dùng lượng rau vừa phải (khoảng 30-50g lá tươi cho mỗi người trong một bữa), nấu canh đậm đà vừa miệng, không nên nấu quá nhiều rau đặc.
• Tần suất phù hợp: Người có cơ địa huyết áp thấp chỉ nên ăn 1 bữa canh củ khởi mỗi tuần, không ăn liên tục nhiều ngày.
• Thời điểm ăn: Luôn ăn canh trong bữa cơm chính khi đã có tinh bột và các món ăn khác, tuyệt đối không húp canh củ khởi khi bụng đang đói cồn cào.

Rau củ khởi là nguồn cung cấp dồi dào chất chống oxy hóa và flavonoid tốt cho sức khỏe ^[1]. Người bị huyết áp thấp không nhất thiết phải kiêng kỵ tuyệt đối nhưng cần ăn uống chừng mực, kết hợp thực phẩm khéo léo để vừa thưởng thức trọn vẹn món ăn vừa đảm bảo an toàn cho tim mạch.